خراسان رضوی به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های متنوع کشاورزی، تولید زعفران، باغداری، دامداری، صنایع‌دستی و محصولات غذایی محلی، زمینه‌های متعددی برای فعالیت اقتصادی زنان روستایی دارد. در بسیاری از خانواده‌ها، زنان در مراحل مختلف تولید محصولات کشاورزی مشارکت می‌کنند و بخشی از وقت و توان خود را نیز به تهیه فرآورده‌های غذایی، خشکبار، محصولات لبنی، پرورش طیور و تولیدات خانگی اختصاص می‌دهند. این فعالیت‌ها علاوه بر کمک به معیشت خانواده، می‌توانند زمینه شکل‌گیری کسب‌وکارهای کوچک و افزایش ارزش افزوده محصولات بومی را فراهم کنند؛ مشروط بر آنکه امکان دسترسی به آموزش‌های تخصصی، منابع مالی، تجهیزات مناسب و بازار فروش پایدار وجود داشته باشد.
با این حال، مسیر فعالیت اقتصادی زنان روستایی همواره هموار نیست. محدودیت سرمایه، وابستگی به واسطه‌ها، دشواری بازاریابی، کمبود فرصت‌های آموزشی و مسئولیت‌های متعدد خانوادگی، از جمله عواملی هستند که گاه مانع توسعه فعالیت‌های آنان می‌شوند. در چنین شرایطی، صرف برخورداری از مهارت تولید برای دستیابی به درآمد پایدار کافی نیست و حمایت‌های هدفمند باید به گونه‌ای طراحی شود که زنان بتوانند علاوه بر تولید، در فرآوری، بسته‌بندی، قیمت‌گذاری و فروش محصولات خود نیز نقش مؤثرتری داشته باشند.
از سوی دیگر، فعالیت اقتصادی زنان تنها یک موضوع معیشتی نیست و با اعتماد به نفس، احساس ارزشمندی، روابط خانوادگی و مشارکت اجتماعی آنان نیز ارتباط دارد. از این رو، بررسی وضعیت زنان روستایی خراسان رضوی مستلزم نگاهی هم‌زمان به ظرفیت‌های اقتصادی، شرایط اجتماعی و نیازهای روانی و خانوادگی آنان است؛ نگاهی که می‌تواند زمینه‌ساز سیاست‌گذاری مؤثرتر و بهره‌گیری بهتر از توانمندی زنانی باشد که بخش مهمی از سرمایه انسانی و اقتصادی مناطق روستایی استان را تشکیل می‌دهند.
حمایت خانوادگی، شرط مهم توانمندسازی زنان روستایی
زنان روستایی خراسان رضوی در کنار مشارکت در فعالیت‌های کشاورزی، دامداری، صنایع‌دستی و مشاغل خانگی، نقش مهمی در تأمین معیشت خانواده دارند؛ با این حال، بهره‌مندی از آثار مثبت اشتغال و فعالیت اقتصادی آنان، به حمایت خانواده، تقسیم متعادل مسئولیت‌ها و توجه به سلامت روان این زنان وابسته است.
یک روان‌شناس خانواده و از مدرسان مطالعات زنان و خانواده دانشگاه پیام نور، در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اهمیت فعالیت اقتصادی زنان روستایی اظهار کرد: مشارکت در فعالیت‌های درآمدزا، در صورت برخورداری از شرایط مناسب و حمایت خانواده، می‌تواند احساس کارآمدی و اعتماد به نفس زنان را تقویت کند و زمینه مشارکت بیشتر آنان را در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی فراهم سازد.
زهرا ترشیزی، افزود: زنان روستایی در شهرها و روستاهای مختلف خراسان رضوی، علاوه بر انجام مسئولیت‌های روزمره، در تولید محصولات کشاورزی، دامداری، صنایع‌دستی، فرآوری محصولات بومی و فعالیت‌های خانگی نیز نقش دارند. توجه به این تلاش‌ها و به رسمیت شناختن سهم آنان در تأمین معیشت خانواده، از اهمیت زیادی برخوردار است.
این مدرس مطالعات زنان و خانواده با بیان اینکه توانمندسازی اقتصادی تنها به کسب درآمد محدود نمی‌شود، ادامه داد: مهم است که زنان بتوانند درباره فعالیت اقتصادی خود تصمیم بگیرند، در مدیریت درآمد مشارکت داشته باشند و از حمایت و احترام اعضای خانواده برخوردار شوند. فراهم شدن چنین شرایطی می‌تواند احساس ارزشمندی و رضایت آنان از زندگی را تقویت کند.
ترشیزی تصریح کرد: فعالیت اقتصادی زنان زمانی به بهبود کیفیت زندگی منجر می‌شود که با افزایش نامتناسب مسئولیت‌ها همراه نباشد. اگر زنی علاوه بر مسئولیت‌های خانه و مراقبت از فرزندان، بدون برخورداری از حمایت کافی وارد فعالیت اقتصادی شود، ممکن است با خستگی مداوم، کمبود فرصت استراحت و فشار روانی روبه‌رو شود.
وی با تأکید بر اهمیت تقسیم مسئولیت‌های خانوادگی اظهار کرد: همراهی همسر و دیگر اعضای خانواده در انجام امور خانه می‌تواند فرصت بیشتری برای یادگیری، فعالیت اقتصادی و استراحت زنان فراهم کند. حمایت خانوادگی تنها به تشویق کلامی محدود نیست، بلکه باید در عمل و از طریق مشارکت در مسئولیت‌ها نیز نشان داده شود.
این روان‌شناس خانواده با اشاره به نقش درآمد در روابط خانوادگی افزود: زمانی که زنان در تأمین هزینه‌های زندگی مشارکت می‌کنند، لازم است سهم آنان در تصمیم‌گیری‌های مربوط به مدیریت درآمد و برنامه‌ریزی برای آینده خانواده نیز مورد توجه قرار گیرد. گفت‌وگو درباره اولویت‌های مالی و توافق بر سر نحوه هزینه‌کرد درآمد می‌تواند به افزایش تفاهم میان اعضای خانواده کمک کند.
ترشیزی با بیان اینکه شرایط فرهنگی و اجتماعی بر تجربه زنان از فعالیت اقتصادی اثر می‌گذارد، ادامه داد: در برخی خانواده‌ها، فعالیت اقتصادی زنان با همراهی و حمایت روبه‌رو می‌شود، اما در برخی شرایط، انتظارات مربوط به نقش‌های سنتی خانوادگی می‌تواند فرصت فعالیت آنان را محدود کند. به همین دلیل، آگاهی‌بخشی درباره اهمیت مشارکت زنان و تقسیم متعادل مسئولیت‌ها باید در کنار برنامه‌های اشتغال‌زایی مورد توجه قرار گیرد.
وی مهارت‌های ارتباطی را از عوامل مؤثر در کاهش تعارض‌های خانوادگی دانست و بیان کرد: بیان روشن نیازها، شنیدن دیدگاه‌های دیگر اعضای خانواده و گفت‌وگوی سازنده درباره مسئولیت‌ها می‌تواند به مدیریت بهتر اختلاف‌ها کمک کند. در خانواده‌هایی که زنان هم‌زمان چند مسئولیت را بر عهده دارند، توجه به این مهارت‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
این مدرس دانشگاه با اشاره به شرایط زنان فعال در مشاغل خانگی و تولیدات بومی اظهار کرد: حمایت از این زنان باید متناسب با شرایط زندگی و امکانات آنان طراحی شود. دسترسی به آموزش‌های کاربردی، فراهم شدن امکان استفاده از تجهیزات مشترک، ایجاد بازارهای فروش مناسب و ارائه مشاوره‌های تخصصی می‌تواند دشواری‌های فعالیت اقتصادی را کاهش دهد.
ترشیزی همچنین بر اهمیت ارتباطات اجتماعی میان زنان روستایی تأکید کرد و افزود: تشکیل گروه‌های محلی و شبکه‌های همکاری می‌تواند زمینه تبادل تجربه، یادگیری مهارت‌های جدید و استفاده از حمایت اجتماعی را فراهم کند. چنین ارتباط‌هایی به زنان کمک می‌کند تجربه‌های خود را به اشتراک بگذارند و برای حل مشکلات مشترک، راهکارهای عملی پیدا کنند.
در برنامه‌ریزی برای توانمندسازی زنان روستایی خراسان رضوی باید تفاوت شرایط زندگی در مناطق مختلف استان نیز در نظر گرفته شود. امکانات اقتصادی، دسترسی به خدمات و بازار، نوع فعالیت‌های تولیدی و میزان مسئولیت‌های خانوادگی در همه مناطق یکسان نیست؛ بنابراین، برنامه‌های حمایتی باید با نیازهای واقعی زنان هر منطقه هماهنگ باشد.
این روان‌شناس خانواده خاطرنشان کرد: توجه به سلامت روان زنان، تقسیم مسئولیت‌های خانوادگی و فراهم کردن فرصت‌های مناسب برای فعالیت اقتصادی باید در کنار حمایت‌های مالی و آموزشی قرار گیرد. افزایش درآمد زمانی می‌تواند به بهبود شرایط زندگی منجر شود که زنان امکان بهره‌مندی از نتیجه تلاش خود را داشته باشند و فعالیت اقتصادی به بهای نادیده گرفتن نیازهای جسمی و روانی آنان تمام نشود.
زنان روستایی بخشی از سرمایه انسانی و اقتصادی جامعه محلی
توجه به شرایط اقتصادی و خانوادگی زنان روستایی خراسان رضوی، از جمله پیش‌نیازهای تقویت مشارکت آنان در توسعه محلی است. فراهم کردن فرصت‌های شغلی متناسب با ظرفیت‌های بومی، حمایت خانواده و دسترسی به آموزش و بازار فروش می‌تواند ضمن کمک به معیشت خانوارها، زمینه بهبود کیفیت زندگی و افزایش مشارکت اجتماعی زنان را فراهم کند.
یک جامعه‌شناس و استاد دانشگاه پیام نور، با تأکید بر جایگاه زنان در توسعه اقتصادی و اجتماعی مناطق روستایی، اظهار کرد: زنان روستایی را باید بخشی از سرمایه انسانی و اقتصادی جامعه محلی دانست؛ این قشر از جامعه با برخورداری از تجربه، مهارت‌های بومی و شناخت ظرفیت‌های منطقه، در تولید و تأمین بخشی از نیازهای اقتصادی خانواده نقش دارند.
دکتر عباس عابدی، افزود: فعالیت زنان در مناطق روستایی خراسان رضوی تنها به کار در مزارع و دامداری محدود نیست، بلکه تولید محصولات غذایی بومی، فرآوری محصولات کشاورزی، صنایع‌دستی و راه‌اندازی کسب‌وکارهای خانگی نیز از زمینه‌های مهم مشارکت اقتصادی آنان به شمار می‌رود.
این جامعه‌شناس با اشاره به ظرفیت‌های متنوع مناطق روستایی استان ادامه داد: زعفران، محصولات باغی، خشکبار، فرآورده‌های لبنی، تولیدات غذایی محلی و صنایع‌دستی، از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند زمینه فعالیت اقتصادی زنان را فراهم کنند. استفاده از این ظرفیت‌ها زمانی به افزایش درآمد منجر می‌شود که تولیدکنندگان بتوانند در کنار تولید، در فرآوری، بسته‌بندی و عرضه محصولات نیز سهم بیشتری داشته باشند.
عابدی تصریح کرد: در بسیاری از فعالیت‌های سنتی، زنان مهارت لازم برای تولید محصول را دارند، اما ممکن است با اصول قیمت‌گذاری، محاسبه هزینه‌ها، بازاریابی و شیوه‌های فروش آشنایی کافی نداشته باشند؛ بنابراین، آموزش‌های کاربردی و متناسب با نیاز بازار باید در کنار حمایت مالی و ایجاد مسیرهای فروش قرار گیرد.
وی یکی از ضرورت‌های توسعه کسب‌وکارهای زنان روستایی را شناسایی ظرفیت‌های هر منطقه دانست و خاطرنشان کرد: شرایط اقتصادی، منابع طبیعی و مهارت‌های بومی در مناطق مختلف خراسان رضوی یکسان نیست. از این رو، نمی‌توان برای همه مناطق برنامه مشابهی در نظر گرفت. در هر منطقه باید ظرفیت‌های موجود، امکانات تولید، نیازهای زنان و بازار فروش محصولات به صورت دقیق بررسی شود.
این جامعه‌شناس با اشاره به اهمیت زنجیره ارزش محصولات کشاورزی افزود: برای مثال، در مناطق زعفران‌خیز، مشارکت زنان نباید تنها به مراحل برداشت و جداسازی کلاله‌ها محدود بماند. آموزش نگهداری اصولی، بسته‌بندی استاندارد، بازاریابی و فروش مستقیم می‌تواند فرصت‌های بیشتری برای افزایش درآمد ایجاد کند. همین موضوع درباره محصولات باغی، فرآورده‌های غذایی و صنایع‌دستی نیز صدق می‌کند.
عابدی کمبود منابع مالی را از جمله موانع گسترش فعالیت‌های اقتصادی زنان روستایی برشمرد و اظهار کرد: بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک برای خرید تجهیزات، تأمین مواد اولیه و افزایش ظرفیت تولید به سرمایه نیاز دارند. تسهیلات متناسب با مقیاس فعالیت این مشاغل و تسهیل دسترسی به منابع اعتباری می‌تواند به توسعه آنها کمک کند.
وی با تأکید بر ضرورت تقویت تعاونی‌ها و گروه‌های تولیدی زنان ادامه داد: همکاری گروهی امکان خرید مشترک مواد اولیه، استفاده از تجهیزات، کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و عرضه محصولات در حجم بیشتر را فراهم می‌کند. این همکاری‌ها همچنین می‌تواند قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان را افزایش دهد و زمینه ارتباط مستقیم‌تر آنان با خریداران را فراهم سازد.
این جامعه‌شناس دسترسی به بازار را یکی دیگر از عوامل تعیین کننده در پایداری کسب‌وکارهای زنان دانست و تصریح کرد: اگر محصولی باکیفیت تولید شود اما امکان عرضه مستمر آن وجود نداشته باشد، فعالیت اقتصادی با محدودیت روبه‌رو خواهد شد. ارتباط با فروشگاه‌ها، بازارچه‌های محلی، نمایشگاه‌های تخصصی و بسترهای فروش اینترنتی می‌تواند به افزایش مشتریان و توسعه بازار محصولات بومی کمک کند.
عابدی با اشاره به آثار اجتماعی اشتغال زنان روستایی خاطرنشان کرد: فعالیت اقتصادی، در صورت برخورداری از شرایط مناسب، می‌تواند به افزایش مشارکت زنان در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی و اجتماعی، تقویت همکاری‌های محلی و استفاده بهتر از ظرفیت‌های انسانی مناطق روستایی منجر شود.
بدون شک ایجاد فرصت‌های درآمدزایی در محل زندگی می‌تواند یکی از عوامل بهبود شرایط معیشتی و افزایش امید به آینده باشد؛ هرچند مهاجرت روستاییان به عوامل متعددی از جمله وضعیت اشتغال، دسترسی به آموزش، خدمات درمانی و امکانات عمومی وابسته است و نمی‌توان آن را تنها با توسعه مشاغل محلی حل کرد.
این جامعه‌شناس تأکید کرد: حمایت از زنان روستایی باید مستمر و هدفمند باشد و نتیجه آن در افزایش درآمد، توسعه فروش و تداوم کسب‌وکارها دیده شود. شناسایی ظرفیت‌های محلی، آموزش متناسب با بازار، تسهیل تأمین مالی و تقویت ارتباط میان تولیدکننده و مصرف کننده، می‌تواند مسیر مشارکت مؤثرتر زنان در اقتصاد روستایی خراسان رضوی را هموار کند.
حمایت از زنان روستایی خراسان رضوی زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که علاوه بر ایجاد فرصت‌های درآمدزایی، به سلامت روان، شرایط خانوادگی و مشارکت آنان در تصمیم‌گیری‌ها نیز توجه شود. همراهی خانواده، تقسیم متعادل مسئولیت‌ها و دسترسی به امکانات شغلی مناسب می‌تواند زمینه بهبود کیفیت زندگی زنان و تقویت نقش آنان در اقتصاد و جامعه محلی را فراهم کند.
انتهای پیام
