پیروز مجتهدزاده ۲۰ بهمن ۱۳۲۴ در شهر سولده از شهرستان نور در استان مازندران متولد شد. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته جغرافیای انسانی و اقتصادی در دانشگاه تهران آغاز کرد و سپس برای ادامه تحصیل به بریتانیا رفت. مجتهدزاده در دانشگاه منچستر کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی گرفت و در دانشگاه آکسفورد و دانشگاه لندن نیز در همین حوزه به تحصیل و پژوهش پرداخت.
او طی چند دهه فعالیت علمی، در زمینه جغرافیای سیاسی، ژئوپلیتیک، مرزهای بین‌المللی و تحولات منطقه‌ای پژوهش کرد و با دانشگاه‌ها و مراکز مطالعاتی ایران و بریتانیا همکاری داشت. فعالیت‌های دانشگاهی او در دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه تهران و همچنین مرکز مطالعات ژئوپلیتیک و مرزهای بین‌المللی در دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن (SOAS) بخشی از کارنامه علمی او را تشکیل می‌دهد.
پژوهش درباره مرزهای ایران و خلیج‌فارس
مجتهدزاده آثار متعددی درباره جغرافیای سیاسی ایران، مرزهای بین‌المللی، موقعیت راهبردی خلیج‌فارس و تحولات سیاسی منطقه تألیف کرد. از جمله آثار شناخته‌شده او می‌توان به «شیخ‌نشین‌های خلیج‌فارس»، «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز»، «جزایر تنب و ابوموسی»، «جغرافیای تاریخی خلیج‌فارس»، «بازیگران کوچک در بازی بزرگ: استقرار مرزهای شرقی ایران و پیدایش افغانستان»، «سیاست‌های مرزی و مرزهای بین‌المللی ایران»، «امنیت و سرزمین‌گرایی در خلیج‌فارس: جغرافیای سیاسی دریایی» و «امیران مرزنشین و مرزهای شرقی ایران» اشاره کرد.
مطالعات او درباره مرزهای ایران و مسائل ژئوپلیتیکی خلیج‌فارس، به‌ویژه موضوع جزایر سه‌گانه ایرانی، بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی‌اش را دربرمی‌گرفت. مجتهدزاده در آثار و اظهارنظرهای خود با استناد به اسناد تاریخی و استدلال‌های حقوقی، از حاکمیت ایران بر جزایر تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی دفاع می‌کرد و تحولات مربوط به این جزایر را در چارچوب تاریخ و جغرافیای سیاسی منطقه بررسی می‌کرد.
او همچنین در پژوهش‌های خود به نقش موقعیت جغرافیایی ایران در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی توجه داشت و تلاش می‌کرد پیوند میان تاریخ، جغرافیا، مرزها و تحولات سیاسی را در تحلیل مسائل سرزمینی نشان دهد.
جغرافیای سیاسی و تداوم تاریخی ایران
یکی از محورهای فکری و پژوهشی مجتهدزاده، بررسی رابطه میان جغرافیا، تاریخ و هویت سرزمینی ایران بود. او در مطالعات خود به این موضوع می‌پرداخت که چگونه عوامل تاریخی، فرهنگی و نمادین در شکل‌گیری و تداوم هویت سرزمینی و موجودیت سیاسی یک کشور نقش دارند.
در این چارچوب، نظریه آیکونوگرافی ژان گوتمن، استاد و جغرافی‌دان برجسته‌ای که مجتهدزاده با اندیشه‌های او آشنایی علمی داشت، از جمله مباحث مرتبط با مطالعه جغرافیای سیاسی و نقش نمادها و تصورات مشترک در شکل‌گیری قلمروهای سیاسی است. بررسی این مفاهیم در ارتباط با تاریخ ایران، بخشی از زمینه‌های نظری مطالعات مجتهدزاده درباره تداوم تاریخی و جایگاه سرزمینی ایران را تشکیل می‌داد.
نور؛ بخشی از خاطرات شخصی مجتهدزاده
در کنار فعالیت‌های علمی و پژوهشی، زادگاه مجتهدزاده نیز در خاطرات و نوشته‌های او جایگاه ویژه‌ای داشت. او در نوشته‌ای با عنوان «نوروزهایی خوش که در اندیشه‌اش دوباره جوان می‌شوم» از خاطرات بهاری خود در نور یاد کرده و نوشته است: «بهترین خاطرات بهاری من در آنجا و در آغوش طبیعت مصفای نور شکل گرفت.»
این یادکرد از نور، وجهی شخصی از زندگی پژوهشگری را نشان می‌دهد که نامش در عرصه علمی بیش از همه با جغرافیای سیاسی، مرزهای بین‌المللی و مطالعات خلیج‌فارس پیوند خورده بود؛ اما خاطرات زادگاه و طبیعت مازندران نیز بخشی از روایت زندگی او را شکل می‌داد.
درگذشت پیروز مجتهدزاده، پایان زندگی پژوهشگری است که چند دهه از فعالیت علمی خود را به مطالعه جغرافیای سیاسی ایران و مسائل مرتبط با مرزها و منافع سرزمینی کشور اختصاص داد. آثار او در حوزه ژئوپلیتیک و جغرافیای سیاسی، بخشی از ادبیات پژوهشی این حوزه را تشکیل می‌دهد.
خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) مازندران، درگذشت دکتر پیروز مجتهدزاده، پژوهشگر جغرافیای سیاسی و از چهره‌های علمی برخاسته از مازندران را به خانواده آن مرحوم، جامعه دانشگاهی و علمی کشور و مردم فرهنگ‌دوست استان تسلیت می‌گوید و برای بازماندگان صبر و شکیبایی آرزو دارد.
انتهای پیام
