چای و قهوه سال‌هاست از یک نوشیدنی ساده فراتر رفته‌اند و بخشی از سبک زندگی مردم در نقاط مختلف جهان شده‌اند؛ یکی با عطر آشنای صبحانه و عصرانه و دیگری با فنجانی که برای بسیاری نماد شروع روز، رفع خستگی یا دورهمی‌های دوستانه است. امروز انتخاب میان این دو، فقط به ذائقه محدود نمی‌شود و میزان کافئین، زمان مصرف، شیوه آماده‌سازی و حتی موادی که به فنجان اضافه می‌شوند، می‌توانند این انتخاب را به مسئله‌ای مرتبط با سلامت تبدیل کنند.
در کافی‌شاپ‌ها نیز قهوه دیگر تنها به یک فنجان قهوه ساده محدود نیست؛ از اسپرسو و آمریکانو گرفته تا انواع نوشیدنی‌های بر پایه شیر و قهوه، انتخاب‌های متنوعی پیش روی مصرف‌کنندگان قرار دارد. در سوی دیگر، چای نیز در شکل‌های مختلف، از چای سیاه و سبز تا انواع طعم‌دار و ترکیبی، جایگاه خود را حفظ کرده است؛ با این حال، پشت این تنوع و محبوبیت، یک پرسش ساده همچنان باقی است: برای بدن ما، چای انتخاب بهتری است یا قهوه؟
قصه چای به چین باستان بازمی‌گردد و روایت‌های تاریخی، استفاده از آن را هزاران سال پیش در این سرزمین دنبال می‌کنند. مشهورترین روایت، کشف چای در حدود ۲۷۳۷ پیش از میلاد را به «شن‌نونگ»، فرمانروای افسانه‌ای چین، نسبت می‌دهد؛ گفته می‌شود برگ‌های چای به‌طور اتفاقی در آب جوش او افتاد و نخستین فنجان چای شکل گرفت. البته این روایت در شمار افسانه‌های تاریخی قرار دارد و شواهد مکتوب، استفاده از چای را در دوره‌های بسیار بعدی مستند می‌کنند. چای به‌تدریج از چین به دیگر بخش‌های شرق آسیا راه یافت و در ادامه از مسیرهای تجاری به نقاط مختلف جهان رسید.
قهوه نیز داستانی میان واقعیت و افسانه دارد؛ خاستگاه گیاه قهوه را معمولاً ارتفاعات اتیوپی در شرق آفریقا می‌دانند، اما شکل‌گیری فرهنگ نوشیدن قهوه به‌عنوان یک نوشیدنی شناخته‌شده، بیش از همه با یمن و جهان عرب در سده پانزدهم میلادی پیوند خورده است. قهوه از آنجا به شهرهای دیگر جهان اسلام راه یافت و قهوه‌خانه‌ها به محل گفت‌وگو، تجارت و تبادل اندیشه تبدیل شدند. سپس در سده هفدهم به اروپا رسید و به‌تدریج قهوه‌خانه‌ها در شهرهای اروپایی گسترش یافتند؛ به این ترتیب، نوشیدنی‌ای که از شرق آفریقا و شبه‌جزیره عربستان آمده بود، مسیر خود را به یکی از محبوب‌ترین نوشیدنی‌های جهان باز کرد.
قهوه انرژی تازه نمی‌بخشد؛ خستگی را موقتاً کنار می‌زند
مریم چایچی، محقق و مدرس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی با اشاره به مصرف روزانه قهوه اظهار کرد: برای بیشتر بزرگسالان سالم، مصرف متعادل قهوه می‌تواند در چارچوب یک الگوی غذایی سالم قرار گیرد، اما معیار مهم‌تر از تعداد فنجان‌ها، میزان کافئین دریافتی است؛ چراکه میزان کافئین انواع قهوه با یکدیگر تفاوت قابل توجهی دارد.
وی افزود: دریافت روزانه تا حدود ۴۰۰ میلی‌گرم کافئین برای یک بزرگسال سالم معمولاً نگرانی ایمنی ایجاد نمی‌کند، اما این میزان نباید به‌عنوان هدف مصرف روزانه در نظر گرفته شود. میزان کافئین هر فنجان به نوع قهوه و روش تهیه آن بستگی دارد و بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس تعداد فنجان‌ها درباره میزان مصرف قضاوت کرد.
وی با تأکید بر نقش زمان مصرف کافئین در کیفیت خواب گفت: حتی دریافت حدود ۱۰۰ میلی‌گرم کافئین در برخی افراد، در صورت مصرف نزدیک زمان خواب، می‌تواند مدت و کیفیت خواب را کاهش دهد. افرادی که به کافئین حساس هستند یا با اختلال خواب مواجه‌اند، بهتر است مصرف قهوه را به ساعات پایانی روز موکول نکنند.
این محقق با اشاره به عوارض مصرف بیش از حد کافئین خاطرنشان کرد: عبور از ۴۰۰ میلی‌گرم کافئین در روز به معنای مسمومیت قطعی نیست، اما احتمال بروز عوارض را افزایش می‌دهد. بی‌قراری، اضطراب، لرزش، تپش قلب، ناراحتی معده، تهوع، سردرد و اختلال خواب از جمله علائمی هستند که می‌توانند نشان‌دهنده دریافت بیش از حد کافئین برای یک فرد باشند.
وی افزود: افراد مبتلا به فشار خون بالا، کسانی که پس از مصرف قهوه دچار تپش قلب می‌شوند، افراد مبتلا به اضطراب یا حساسیت زیاد به کافئین، اشخاص دارای اختلال خواب و افرادی که مشکلات گوارشی دارند، باید واکنش بدن خود را جدی‌تر در نظر بگیرند. در دوران بارداری نیز میزان دریافت کافئین باید محدودتر باشد و سقف ۲۰۰ میلی‌گرم کافئین در روز از تمام منابع مطرح شده است.
وی درباره مصرف قهوه در نوجوانان و دانشجویان، به‌ویژه در دوران امتحانات و کنکور، گفت: کافئین می‌تواند در کوتاه‌مدت احساس بیداری و هوشیاری را افزایش دهد و در برخی افراد توجه و سرعت واکنش را بهبود بخشد، اما این اثر به معنای افزایش پایدار توان یادگیری نیست. مصرف متوسط تا زیاد کافئین در نوجوانان می‌تواند با دیرتر خوابیدن، کاهش مدت و کیفیت خواب و خواب‌آلودگی روز بعد همراه باشد؛ در حالی که خواب مناسب برای تثبیت یادگیری و حافظه ضروری است.
چایچی در پایان با تأکید بر تفاوت میان «احساس انرژی» و «افزایش واقعی انرژی بدن» اظهار کرد: قهوه انرژی جدیدی به بدن اضافه نمی‌کند، بلکه بیشتر احساس خستگی و خواب‌آلودگی را برای مدتی کاهش می‌دهد. بنابراین فردی که به دلیل کم‌خوابی با مصرف قهوه احساس انرژی بیشتری می‌کند، در واقع بخشی از نشانه‌های خستگی را پوشانده و کمبود خواب را جبران نکرده است؛ برای رفع پایدار خستگی، خواب کافی، تغذیه مناسب و فعالیت بدنی اهمیت اساسی‌تری دارند.
چای؛ نوشیدنی محبوبی که مصرفش همیشه بی‌ضرر نیست
حسن فرهاد غیبی، متخصص تغذیه با اشاره به مصرف بالای چای در میان ایرانیان، اظهار کرد: مصرف متعادل چای می‌تواند در چارچوب یک الگوی غذایی سالم قرار گیرد، اما نمی‌توان میزان ثابتی را برای همه افراد مناسب دانست و شرایط جسمی، وضعیت سلامت و میزان حساسیت افراد به کافئین باید در تعیین میزان مصرف مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: مصرف چای پررنگ برای برخی افراد می‌تواند با عوارضی همراه باشد و افرادی که پس از مصرف چای دچار تپش قلب می‌شوند یا میزان استرس و اضطراب بالایی دارند، بهتر است مصرف چای پررنگ را کاهش داده و چای کم‌رنگ را جایگزین کنند؛ زیرا کافئین موجود در چای در افراد حساس می‌تواند موجب افزایش ضربان قلب و تشدید بی‌قراری شود.
وی درباره مصرف چای در افراد دارای سابقه سنگ کلیه نیز گفت: افرادی که سابقه تشکیل سنگ کلیه دارند، باید در مصرف چای پررنگ احتیاط بیشتری داشته باشند و بهتر است چای را به‌صورت کم‌رنگ مصرف کنند. میزان مصرف در این افراد باید با توجه به شرایط فردی و توصیه پزشک یا متخصص تغذیه تعیین شود.
این متخصص تغذیه با تأکید بر تأثیر چای بر جذب آهن، اظهار کرد: مصرف چای همراه غذا یا بلافاصله پس از آن می‌تواند جذب آهن را کاهش دهد؛ بنابراین افرادی که در معرض کمبود آهن یا کم‌خونی قرار دارند، بهتر است میان مصرف چای و وعده‌های غذایی فاصله مناسبی ایجاد کنند.
وی ادامه داد: رعایت این نکته برای افرادی که نیاز بیشتری به آهن دارند یا فعالیت‌های بدنی و کار سنگین انجام می‌دهند نیز اهمیت دارد و مصرف چای نباید به گونه‌ای باشد که دریافت و جذب مواد مغذی مورد نیاز بدن را تحت تأثیر قرار دهد.
وی درباره مصرف چای خاطرنشان کرد: افراد باید زمان مصرف نوشیدنی‌ها و مواد غذایی را مدیریت کنند و چای نباید جایگزین آب و منابع اصلی تأمین انرژی و مواد مغذی مورد نیاز بدن شود. در زمان فعالیت‌های روزانه، تأمین آب و انرژی مورد نیاز بدن اهمیت اساسی دارد.
انتهای پیام
