فریدالدین ابراهیمی منش در گفت‌وگو با ایسنا به مناسبت ۲۹ مهر روز ملی کوهنورد اظهار کرد: کوه‌ها با افزایش ارتفاع، فشار هوا و دما را کاهش می‌دهند و همین موضوع در مقیاس محلی بر اقلیم منطقه، جریان رودخانه و پوشش گیاهی اثر می‌گذارد؛ از این رو توجه به پتانسیل‌های طبیعی یک کوهستان اهمیت زیادی دارد، به‌ویژه اگر آن کوهستان در نزدیکی یا حومه یک شهر باشد که در این صورت توجه به پوشش گیاهی بومی و ظرفیت‌های بالقوه آن ضروری است.
استاد دانشگاه آزاد قم و کارشناس محیط زیست تصریح کرد: برخی از کوه‌های استان قم پتانسیل ژئوپارک دارند، زیرا از نظر زمین‌شناسی بیشتر فسیل‌های یافت‌شده در قم به دوره میوسن پیشین تعلق دارند، مانند نومولیت‌ها و دوکفه‌ای‌ها، و سایر فسیل‌های به‌جامانده می‌توانند پتانسیل‌های بالقوه‌ای برای گردشگری و احداث ژئوپارک باشند؛ هرچند شاید به دلیل ارتفاع و پرتگاه و صخره‌ای بودن، این کوه‌ها برای کوهنوردی مناسب نباشند، اما برای گردشگری می‌توانند مقاصد مناسبی باشند.
وی با بیان اینکه اهمیت پتانسیل طبیعی این مناطق نسبت به توسعه از اهمیت بیشتری برخوردار است، ادامه داد: همچنین از آنجا که کوهستان‌ها مناطق حساسی هستند، توجه به حفظ حریم رودخانه در کوهستان و جلوگیری از احداث کانال در این مناطق اهمیت ویژه‌ای دارد و حفظ پوشش گیاهان بومی در مناطق کوهستان از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است؛ بهتر است به منظور درختکاری در این مناطق از گیاهان بومی استفاده شود تا گیاهان غیربومی.
ابراهیمی منش عنوان کرد: مثلاً درخت ارژن یا بادام کوهی که یکی از گیاهان بومی استان است، برای مناطق با شیب تند و جلوگیری از فرسایش در مناطق صخره‌ای می‌تواند مناسب باشد، نه گونه‌های غیربومی مثل کاج و اوکالیپتوس؛ همچنین گردشگری و کوهنوردی می‌توانند پتانسیل بسیار مناسبی برای حفظ طبیعت و کوهستان داشته باشند، در صورتی که اجرای مناسب داشته باشند.
گردشگری مسئولانه، سفره روستاییان را پر می‌کند
وی افزود: گردشگری مسئولانه باعث می‌شود اقتصاد محلی افراد بومی افزایش پیدا کند و با افزایش درآمد حتی می‌تواند باعث بهبود ساختارهای اکوسیستم و یک منطقه شود و در راستای حفظ طبیعت و کوهستان اثر بگذارد، اما این موضوع در صورتی می‌تواند مؤثر باشد که گردشگری مسئولانه و در راستای توسعه پایدار باشد.
این استاد دانشگاه آزاد اسلامی توضیح داد: به منظور حفظ ایمنی در مناطق کوهستانی، بخشی از ایمنی مربوط به بهبود کلی زیرساخت‌های اکوسیستم کوهستانی است و بخشی مربوط به ایمنی‌هایی است که در حوزه‌های خدماتی باید برای سلامت افراد صورت بگیرد، مثل وجود ایستگاه‌های امداد در مناطق کوهستانی، آموزش و تورهای تخصصی در این زمینه و استفاده از ابزارها و وسایل مناسب و اپلیکیشن‌های مناسب.
وی ادامه داد: از آنجا که اقلیم کوهستان می‌تواند پیچیده باشد و شیب‌های تند و اکوسیستم‌های شکننده‌ای که کوهستان‌ها دارند، وقوع خطراتی مثل زمین‌لغزش، ریزش سنگ‌ها و سیل‌های ناگهانی در آن‌ها می‌تواند وجود داشته باشد، به این خاطر ضروری است زیرساخت‌هایی احداث شود که در صورت وقوع بحران بتوانند خدمات ضروری ارائه دهند.
ابراهیمی منش بیان کرد: زیرساخت‌های مقاوم در برابر بلایای طبیعی باید به اندازه کافی قوی باشند که در برابر رانش زمین، ریزش سنگ و سیل‌های ناگهانی کمترین آسیب به جاده‌ها، پل‌ها و خطوط برق وارد شود و استفاده از تکنیک‌هایی مثل تثبیت شیب و تقویت خاک الزامی است تا سنگ‌های ناپایدار بر روی شیب‌ها مهار شوند.
وی در ادامه افزود: همچنین وجود سیستم‌های کوچک و غیرمتمرکز مثل شبکه خورشیدی و واحد تصفیه آب محلی برای جوامع محلی می‌تواند در صورت آسیب دیدن شبکه‌های بزرگ‌تر، خدمات ضروری را برای آن‌ها ارائه دهد و وجود فناوری و هشدارهای اولیه بر روی شیب‌ها می‌تواند مؤثر باشد تا در صورت نامناسب شدن شرایط، هشدارهای حیاتی ارائه شود.
آسیب دیدگی کوهستان‌ها، با گیاه بومی احیا شود
این استاد دانشگاه آزاد اسلامی گفت: اگر کوهستان مورد نظر از سلامت خوبی برخوردار باشد و تالاب، علفزار و شرایط طبیعی خودش را داشته باشد، بهتر است این شرایط طبیعی حفظ شود و در صورتی که آن کوهستان آسیب دیده باشد، بهتر است با گیاهان بومی کاشته شود و اگر اکوسیستم آن کوهستان مرتعی است، علفزارهای آن منطقه احیا شود؛ این روش‌ها مبتنی بر اکوسیستم هستند و می‌توانند در پایداری و سلامت آن اکوسیستم و همچنین در ایمنی بیشتر افراد اثرگذار باشند.
وی ادامه داد: همچنین مناطقی که ریسک بالاتری دارند باید با روش‌های ارزیابی شناسایی و به منظور بهبود زیرساخت‌های آن مناطق اولویت‌بندی شوند و مشارکت افراد محلی و بومی در اقدامات و تصمیم‌گیری‌ها و ذی‌نفع بودن آن‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
ابراهیمی منش با بیان اینکه باید کوهنوردی و کوهپیمایی تفاوت قائل شویم، اظهار کرد: کوهپیمایی بیشتر جنبه طبیعت‌گردی و ورزش همگانی دارد، نیاز به تجهیزات پیچیده ندارد و معمولاً از مسیرهای مشخص و با شیب کمتر انجام می‌شود، اما کوهنوردی نیاز به آموزش تخصصی و تجهیزات تخصصی مثل هارنس، طناب و سایر تجهیزات دارد و شامل صعودهای فنی مثل صعود از مسیرهای سنگی پرتگاهی و صخره‌ای است.
وی در ادامه افزود: در استان قم، گردشگری مسئولانه و توجه به معیشت پایدار افراد محلی و روستاییان از اهمیت بالایی برخوردار است و همچنین توجه به محصولات و صنایع دستی روستاها و مناطق مجاور کوهستان اهمیت ویژه دارد و بهره‌مندی از دانش بومی افراد محلی به عنوان راهنمایان محلی می‌تواند نقش مؤثری در مشارکت و همکاری با افراد بومی داشته باشد.
گردشگری باید به نفع طبیعت تمام شود
این استاد دانشگاه آزاد اسلامی عنوان کرد: گردشگری باید به سمتی برود که علاوه بر بهره‌مند شدن افراد محلی از مزایای گردشگری، منجر به حفظ بیشتر سرمایه طبیعی استان شود؛ رویکرد مؤثر گردشگری علاوه بر حفظ سرمایه‌های طبیعی می‌تواند در بهبود معیشت افراد محلی نیز اثرگذار باشد. در استان قم همواره تورها و کارگاه‌های تخصصی به منظور آموزش و شناخت افراد با طبیعت و ظرفیت‌های استان صورت گرفته و همچنین برخی از سایت‌هایی که پتانسیل و ظرفیت طبیعت‌گردی دارند در این راستا بهبود پیدا کرده‌اند.
وی با بیان اینکه در استان قم، همان‌طور که توضیح داده شد، برخی از کوه‌ها مناسب کوهپیمایی نیستند، ادامه داد: مثلاً کوه دوبرادران به خاطر وجود پرتگاه‌های خطرناک و صخره‌ای بودن، کوه مناسبی برای کوهپیمایی نیست، اما برخی از کوه‌ها برای کوهپیمایی در استان شناخته شده هستند؛ مثلاً کوه برف‌انبار که به عنوان بلندترین قله استان شناخته شده است.
ابراهیمی منش عنوان کرد: اما در پاسخ به این موضوع که آیا گردشگری می‌تواند در این زمینه اثر منفی داشته باشد یا خیر، باید گفت اگر گردشگری به صورت مسئولانه و با رویکرد توسعه پایدار باشد، نه تنها اثر منفی ندارد، بلکه می‌تواند اثر مثبت داشته باشد و حتی در جهت حفظ آن منطقه، بهبود معیشت افراد بومی و بهبود زیرساخت‌های اکوسیستم کوهستانی اثرگذار باشد؛ اما مهم است که گردشگری مسئولانه و با رویکرد توسعه پایدار صورت بگیرد.
رد کفش، تنها اثر مجاز کوهنوردان
وی با بیان اینکه با توجه به زیستگاه و طبیعتی که وارد آن منطقه می‌شویم، نوع سفر ما باید مسئولانه باشد، افزود: یعنی اثری که از خودمان به جا می‌گذاریم اصطلاحاً رد کفش‌هایمان باشد و خاطره‌ای که به جا می‌گذاریم عکس‌هایمان باشد؛ همچنین تعداد افراد در سفرها اهمیت دارد، مخصوصاً در مناطق بکر و دست‌نخورده که بهتر است تعداد افراد از ۱۰ تا ۱۵ نفر بیشتر نباشد و از ریختن زباله به هر صورت در زیستگاه و مناطق مختلف خودداری شود.
این استاد دانشگاه آزاد اسلامی همچنین تصریح کرد: جدا از اینکه زباله‌ها بر زیبایی و ارزش‌های زیبایی‌شناختی منطقه اثرگذار هستند، برخی از زباله‌ها خصوصاً زباله‌های پلاستیکی می‌توانند مدت زیادی در اکوسیستم باقی بمانند و همچنین زباله‌های آلی مثل پوست تخمه، پوست هندوانه و سایر زباله‌های آلی نیز جدا از اثر زیبایی‌شناختی می‌توانند ناخواسته سایر موجودات را وارد طبیعت و اکوسیستم کنند، باعث رشد ناخواسته سایر گیاهان شوند یا باعث ورود آفت به زیستگاه شوند و به همین دلیل از ریختن این زباله‌ها هم باید خودداری شود.
وی با بیان اینکه موضوع دیگری که اهمیت پیدا می‌کند این است که در برداشت گیاهان دارویی، چه در مناطق کوهستانی و چه در مراتع، باید دقت کنیم، افزود: مجاز است از برداشت گیاهانی که کمیاب هستند خودداری کنیم و از گیاهان دارویی که می‌خواهیم برداشت کنیم و جمعیت مناسبی دارند، ۱۰ تا ۱۵ درصد آن‌ها را برداشت کنیم؛ این موضوع خیلی اهمیت دارد؛ مثلاً اگر ۱۰۰ گیاه چای کوهی یا ۱۰۰ ریواس می‌بینیم، ۱۰ تا ۱۵ درصد آن، برداشت شود و نوع برداشت ما باید مسئولانه باشد تا به جمعیت گیاهان صدمه نزند.
ابراهیمی منش بیان کرد: همچنین باید از غذا دادن به گونه‌های حیات وحش خودداری شود، زیرا غذا دادن به گونه‌های حیات وحش باعث می‌شود آن‌ها به ما جذب شوند و این موضوع می‌تواند منجر به حمله و تعارض بین آن‌ها با طبیعت‌گردها و کوهنوردان شود؛ همچنین ممکن است با غذا دادن، نقشی که در طبیعت دارند را دیگر نداشته باشند و به جوامع انسانی جذب شوند و این مسئله حتی جان آن جاندار را به خطر بیندازد.
یک فیلتر سیگار، کوهستان را به آتش می‌کشد
وی ادامه داد: در ارتباط با روشن کردن آتش نیز بهتر است آتشی که روشن می‌کنیم مستقیم بر روی زمین قرار نگیرد تا به خاک صدمه نزند، به‌خصوص در مناطق مرتعی که این موضوع خیلی حائز اهمیت است و از گیاهان و درختان منطقه برای روشن کردن آتش استفاده نشود؛ در صورت خشک بودن زیستگاه، خصوصاً در فصول تابستان و پاییز، زیستگاه به شدت می‌تواند مستعد آتش‌سوزی باشد، زیرا رطوبت داخل گیاهان کاهش پیدا می‌کند و به همین دلیل توجه به این موضوعات مهم است؛ در واقع حتی یک فیلتر سیگار می‌تواند باعث آتش‌سوزی‌ها و حریق‌های بزرگی در طبیعت شود.
انتهای پیام
