زیبا شرافتی در گفت‌وگو با ایسنا، در باره تاثیر کم‌رویی در محیط کار که می‌تواند مانع پیشرفت شغلی شود، گفت: یکی از مشکلات کم‌رویی در محیط کار این است که گاهی توانایی واقعی فرد دیده نمی‌شود. ممکن است فرد بسیار توانمند، ایده خوب و دانش تخصصی بالایی داشته باشد، اما در جلسه حرف نزند، درباره ایده‌اش صحبت نکند یا حتی برای گرفتن یک فرصت شغلی مناسب درخواست ندهد. در چنین شرایطی ممکن است دیگران تصور کنند این فرد انگیزه یا توانایی کافی ندارد، در حالی که واقعیت کاملا متفاوت است.
این روانشناس افزود: قرار نیست همه افراد را به آدم‌های بسیار برون‌گرا تبدیل کنیم. هدف این است که فرد بتواند توانمندی خودش را به شکل موثر نشان دهد، یعنی اگر لازم است در جلسه صحبت کند، بتواند؛ اگر ایده‌ای دارد آن را مطرح کند و اگر حقی دارد از آن دفاع کند؛ حتی اگر کمی اضطراب داشته باشد.
وی با بیان اینکه بزرگ‌ترین سد ذهنی فرد کم‌رو برای برقراری ارتباط ترس از قضاوت و ارزیابی منفی دیگران است، گفت: فرد ممکن است مدام با خودش فکر کند «نکند حرف بدی بزنم؟»، «نکند صدایم بلرزد؟»، «نکند دیگران متوجه اضطرابم شوند» و ...، گاهی حتی قبل از اینکه وارد یک جمع شود، بارها در ذهنش گفت‌وگو را مرور می‌کند. مشکل اینجاست که فرد به جای اینکه روی خود ارتباط تمرکز کند، دائما خودش را زیر نظر می‌گیرد مثلا به صدایش، حالت چهره‌اش یا واکنش دیگران توجه می‌کند.
شرافتی خاطرنشان کرد: یکی از اهداف مهم درمان این است که توجه فرد از «من چطور به نظر می‌رسم؟» به «من چگونه می‌توانم در این ارتباط حضور داشته باشم؟» منتقل شود.
این روانشناس با بیان این که کم‌رویی می‌تواند با کمال‌گرایی ارتباط داشته باشد، اظهار کرد: در بعضی افراد این ارتباط کاملا قابل مشاهده است. فرد کمال‌گرا ممکن است احساس کند برای صحبت‌کردن باید حتما حرف بسیار هوشمندانه‌ای داشته باشد، نباید اشتباه کند و نباید کسی متوجه ضعف او شود. در نتیجه به جای اینکه بگوید «من می‌توانم صحبت کنم و اگر اشتباه کردم اشکالی ندارد»، با خودش می‌گوید «اگر قرار است کامل نباشم، بهتر است اصلا صحبت نکنم.» اینجاست که کمال‌گرایی می‌تواند به اجتناب اجتماعی منجر شود.
شرافتی اضافه کرد: یکی از نکات مهم در درمان این است که فرد به تدریج بپذیرد ارتباط موثر با ارتباط بی‌نقص تفاوت دارد. ما برای انسان بودن لازم نیست همیشه بهترین جمله را بگوییم یا هیچ‌وقت اشتباه نکنیم.
وی با اشاره به مواجه تدریجی با کاهش کم‌رویی اظهار کرد: مواجهه تدریجی یکی از تکنیک‌های مهم در درمان شناختی ـ رفتاری است، اما یک سوءتفاهم درباره آن وجود دارد. مواجهه یعنی فرد را به زور در سخت‌ترین موقعیت قرار ندهیم؟ نه اینگونه نیست. در مواجهه اصولی، ابتدا موقعیت‌هایی که فرد از آنها می‌ترسد شناسایی می‌شوند و معمولا از موقعیت‌های ساده‌تر شروع می‌کنیم. برای یک فرد ممکن است اولین قدم فقط سلام کردن به یک فرد آشنا باشد. مرحله بعد پرسیدن یک سوال ساده، بعد شروع یک گفت‌وگوی کوتاه و در مراحل بالاتر صحبت کردن در یک جمع باشد.
این روانشناس تصریح کرد: مهم این است که فرد به تدریج تجربه کند که «من می‌توانم اضطرابم را تحمل کنم و از عهده این موقعیت بربیایم». رها کردن ناگهانی فرد در سخت‌ترین موقعیت، بدون آمادگی و بدون توجه به شرایط او با مواجهه درمانی اصولی تفاوت دارد.
پرهیز از برچسب‌زنی خجالتی بودن فرزند
وی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین کارهایی که والدین نباید انجام دهند، برچسب‌زدن به فرزندشان است. وقتی والدین جلوی دیگران می‌گویند «بچه من خیلی خجالتیه» یا «اصلا بلد نیست با کسی حرف بزنه»، ممکن است کودک به مرور این جمله را بخشی از هویت خودش بداند. از طرف دیگر، والدین نباید کودک را تحقیر یا مجبور کنند «چرا سلام نمی‌کنی؟»، «برو حرف بزن، این که کاری نداره!» در مقابل، حمایت بیش از حد هم مناسب نیست؛ مثلا همیشه به جای کودک جواب‌دادن یا از او در برابر هر موقعیت اجتماعی محافظت کردن. بهترین رویکرد معمولا پذیرش همراه با تشویق تدریجی است، یعنی والد بگوید «می‌دونم شاید کمی برات سخت باشه، ولی بیا این بار خودت سلام کن»، کودک باید هم احساس امنیت کند و هم فرصت تجربه و یادگیری داشته باشد.
شرافتی اضافه کرد: در درمان، هم روی افکار و باورهای ناکارآمد کار می‌کنیم و هم روی رفتار، از جمله آموزش مهارت‌های ارتباطی، تمرین ابراز وجود و مواجهه تدریجی با موقعیت‌های اجتماعی؛ در واقع فرد باید هم یاد بگیرد متفاوت فکر و هم متفاوت عمل کند.
این روانشناس با بیان اینکه در دنیای امروز که رقابت برای دیده‌شدن زیاد است، کم‌رویی یک «نقطه ضعف مطلق» نیست، عنوان کرد: ما نباید کم‌رویی را به‌عنوان یک ویژگی کاملا منفی تعریف کنیم. افرادی که کمتر وارد صحبت می‌شوند، گاهی شنونده‌های بسیار خوبی هستند، با دقت بیشتری مشاهده می‌کنند و قبل از صحبت کردن بیشتر فکر می‌کنند. این ویژگی‌ها در بسیاری از روابط و حتی مشاغل می‌تواند ارزشمند باشد.
شرافتی ادامه داد: مساله زمانی شروع می‌شود که کم‌رویی اختیار فرد را از او بگیرد. اگر فرد می‌خواهد صحبت کند اما نمی‌تواند، می‌خواهد رابطه‌ای را شروع کند اما از ترس عقب‌نشینی می‌کند، ایده خوبی دارد اما نمی‌تواند آن را بیان کند یا به دلیل ترس از قضاوت فرصت‌های مهم زندگی را از دست می‌دهد، آن وقت کم‌رویی تبدیل به یک مشکل می‌شود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: بنابراین هدف ما این نیست که همه انسان‌ها را اجتماعی و برون‌گرا کنیم. هدف این است که فرد آزادی انتخاب داشته باشد، یعنی اگر خواست سکوت کند، انتخاب خودش باشد و اگر خواست صحبت کند، ترس مانع او نشود.
انتهای پیام
