حجت‌الاسلام والمسلمین هادی سروش- استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم - در گفت‌وگو با ایسنا، با تسلیت ایام شهادت حضرت زهرا(س) به تحلیل ابعاد شخصیتی و مظلومیت آن حضرت پرداخت و به شبهات مطرح درباره فلسفه برگزاری مجالس عزاداری پاسخ داد.
وی با اشاره به روایت مرحوم کلینی در کتاب کافی گفت: بر اساس روایت صحیح، حضرت زهرا(س) پس از پیامبر(ص) ۷۵ روز زندگی کرد و شهادت آن حضرت بین ۱۳ تا ۱۵ جمادی‌الاولی واقع شده است. بنابرین، ایام فاطمیه اول پنج شب و حداقل سه شب یا سه روز است که سنت علمای بزرگوار ما برگزاری محفل عزاداری و توسل بوده و هست.
پاسخ قرآنی به شبهه «چرا ۱۴۰۰ سال پیش را تکرار می‌کنیم»
این استاد حوزه علمیه قم سپس به شبهه‌ای که امروز در میان جوانان و جامعه مطرح است پرداخت و گفت: اگر این شبهه حل نشود، هرچه از فضایل و سیره حضرت زهرا(س) و خطبه آن حضرت صحبت کنیم، نمی‌توانیم مستمع جدیدی جذب کنیم. این شبهه این است که «حوادث و رخدادهای ۱۴ قرن قبل بود، عده‌ای آمدند ظلم کردند، کشتند، تعدی کردند و هیچ حریمی را احترام نکردند؛ برای امروز ما چه فایده‌ای دارد؟ آنچه از ۱۴ قرن قبل به بعد را هی تکرار کنیم و برای امروز خودمان مشکلات و نیازهایمان توجه نداشته باشیم، چه فایده‌ای دارد؟»
او با بیان اینکه پاسخ قرآنی به این شبهه تأثیرگذار است، اظهار کرد: قرآن در سه مورد صریحاً امر فرموده است: سوره یوسف آیه ۱۰۹، سوره روم آیه ۴۲ و سوره انعام آیه ۱۱ واژه مشترک در هر سه سوره «سیر» است؛ یعنی «بروید و گذشته را نگاه کنید». خدایی که خالق من و شما و عالم است، هدایت ما را زمینه‌سازی کرده و راه‌های عدالت را قرار داده و راه‌های ظلم را بسته است. یکی از آن راه‌ها برای بستن ظلم، رعایت اخلاق، حقوق دیگران و بسط معنویت است.
سیر و رخدادها را نگاه کنید و بررسی کنید
سروش با اشاره به آیه ۱۷۶ سوره اعراف «فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ»؛ گفت: چرا از گذشته می‌گوییم؟ مخصوصاً گذشته‌هایی که زنده است. شهادت امیرالمومنین(ع)، شهادت فاطمه زهرا(س) و شهادت اباعبدالله الحسین(ع) گذشته‌ای نیست که مرده باشد؛ گذشته زنده است و باید بیشتر دیده و خوانده شود. در سوره اعراف آیه ۱۷۶ می‌فرماید «قصص و رخدادها را برای یکدیگر بازگو کنیم» اگر جوانی بپرسد از گذشته ۱۴۰۰ سال چه می‌خواهید، پاسخ قرآن این است که ما نمی‌نشینیم فقط بگوییم در خانه زهرا(س) را آتش زدند و اهانت کردند؛ بلکه راه دیگری را دنبال می‌کنیم و آن «لعلهم یتفکرون» است؛ می‌خواهیم بنشینیم و فکر کنیم.
او افزود: بله، بعضی‌ها رخدادها و قصص را می‌شنوند و می‌بینند اما قرآن در سوره حج آیه ۴۶ می‌فرماید: «أَفَلَمۡ یَسِیرُواْ فِی ٱلۡأَرۡضِ فَتَکُونَ لَهُمۡ قُلُوبࣱ یَعۡقِلُونَ بِهَآ أَوۡ ءَاذَانࣱ یَسۡمَعُونَ بِهَا»؛ این‌هایی که به آن‌ها گفتیم سیر کنید، بروید ببینید و مشاهده کنید، اما بعضی از گذشته نه چیزی درک می‌کنند و نه می‌شنوند. پس اگر از گذشته رخدادهای مربوط به عالم اسلام و شیعه سرمایه‌گذاری می‌کنیم و محفل برپا می‌کنیم، برای همین «لعلهم یتفکرون» است. از بانی جلسه، ذاکر، میزبان و مهمان بپرسید این هزینه‌ها برای چیست؛ یک کلمه پاسخ قرآن «لعلهم یتفکرون» است.
دو ضربه به اسلام؛ عنصر مادی و معنوی جرم
سروش با تأکید بر اینکه گذشته حضرت زهرا(س) گذشته‌ای زنده است، گفت: وقتی به منابع دینی مراجعه می‌کنیم، درمی‌یابیم یک جرم مادی به قول حقوقدان‌ها ۱۴ قرن قبل اتفاق افتاد و این جرم غیر از عنصر مادی، عنصر معنوی هم دارد؛ یعنی دو ضربه به اسلام وارد کرد. عنصر مادی این بود که خانه‌ای را که قرآن شریف در سوره مبارکه نور آیه ۳۶ با این تعبیر آمده؛ «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ ٱللَّهُ أَن تُرۡفَعَ وَیُذۡکَرَ فِیهَا ٱسۡمُهُۥ یُسَبِّحُ لَهُۥ فِیهَا بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ» به عنوان خانه‌ای که دیوارش ترفیع مقام دارد و بلندای این خانه به مقام قرب و عرش الهی راه دارد، مورد حرمت‌شکنی قرار دادند.
خانه های درخششِ نورِ اخلاق و معرفت
او با اشاره به آیه ۳۶ سوره نور توضیح داد: خدا به هر خانه‌ای اجازه نداده که چنین توفیقی داشته باشد که توحید و یاد خدا و معرفت الله از این خانه به خانه‌های دیگر انشعاب پیدا کند. نشانه این خانه این است که «یسبح له فیها بالغدو والآصال»؛ شبانه‌روز این خانه مرکز یاد خداست.
اهل تسنن در روایاتشان گفتند این خانه که قرآن در سوره نور فرموده، مساجد است؛ اما آیا هر مسجدی این‌چنین است؟ بعضی از مساجد در جهان اسلام مرکز ضلالت است و تسبیح خدا در آن خبری نیست.
اعتراف علماء اهل سنت به ترفیع خانه حضرت فاطمه(س)
این استاد حوزه علمیه قم افزود: از پیامبر(ص) پرسیدند این خانه کجاست. هم در روایات شیعه و هم در روایات اهل تسنن داریم که پیامبر(ص) این خانه را معرفی کرد. جلال‌الدین سیوطی از عالمان بزرگ شافعی در کتاب «الدر المنثور» جلد ۵ صفحه ۵۰ نقل می‌کند که مالک می‌گوید ابوبکر از پیامبر(ص) سوال کرد این خانه کدام خانه است؟ پیامبر(ص) اشاره کرد به خانه علی بن ابی‌طالب(ع) و فاطمه(س) و فرمود «خانه این دو، افضل خانه‌ها در این رابطه است». راوی روایت انس بن مالک است. بعضی از علمای اهل تسنن گفتند این حدیث از نظر سند درست نیست، اما ابن حجر عسقلانی از علمای متعصب اهل سنت می‌فرماید: نخیر، این روایت درست است و از نظر من قابل قبول است. در روایات شیعه نیز امام باقر(ع) در تفسیر قمی، فیض کاشانی و المیزان، این خانه را «بیت علی و فاطمه» معرفی کرده‌اند.
سروش با اشاره به سوره حج آیه ۴۶ گفت: قرآن ما را دعوت کرد که قدم برداریم و بشنویم و ببینیم، اما شرطی گذاشت: «لهم قلوب یعقلون بها» فردی به نام قتاده، فقیه بصره، از خادمان ابن عباس که بعدها پیش ابن عباس درس خواند و آزاد شد و جزو علما قرار گرفت و آقایان اهل سنت به او توجه دارند، به مدینه آمد و به خانه امام باقر(ع) وارد شد. مرحوم کلینی روایت می‌کند که قتاده گفت: من فقیه بصره هستم و با افراد و علمای زیادی ملاقات داشتم، اما به خانه هیچ‌کس وارد نشدم که زانویم بلرزد مگر این خانه. وقتی وارد شدم اولاً اضطراب من را گرفت و بعد زانوی من لرزید. همین ماجرا برای فرد دیگری به نام عکرمه پیش آمد. او در حج مکه آمد و بعد به مدینه آمد و به نیت زیارت حرم پیامبر(ص) و دیدار امام باقر(ع). خودش می‌گوید وقتی قدم در خانه امام باقر(ع) خواستم بگذارم، پایم شل شد و لرزشی داشت امام باقر(ع) به او پاسخ داد. امام باقر(ع) به من فرمود «یا اهل شام»؛ یعنی کسی که مزدبگیر و مرتبط با دستگاه بنی‌امیه است.
حرمت‌شکنی خانه فاطمه(س) و جمله حضرت زهرا(س)
سروش با اشاره به اینکه پیامبر(ص) شش ماه بعد از نزول آیه «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس» از در خانه فاطمه(س) که عبور می‌کرد، ابتدای صبح نگاه به این خانه می‌کرد و می‌فرمود «السلام علیکم یا اهل البیت»، گفت: مردم این احترام پیامبر(ص) به این خانه را دیده بودند، اما با این خانه حرمت‌شکنی شد.
پاسخ به شبهات درباره تجمع و آشوب در خانه حضرت فاطمه(س)
او در پاسخ به شبهات معاندین درباره آتش زدن در خانه حضرت زهرا(س) اظهار کرد: بله، آمدند در را آتش زدند. امیرالمومنین(ع) داخل خانه بود و نزدیک به در، فاطمه زهرا(س) بود. گفتند حرمت دختر پیامبر(ص) را حفظ خواهند کرد، شاید کسی دیگری پشت در باشد، اما حرمت روی این خانه را حفظ نکردند و حرمت دختر پیامبر(ص) را نیز حفظ نکردند. آیا امیرالمومنین(ع) دست روی دست گذاشت تا همسرش نقش زمین شد؟ نخیر، امیرالمومنین(ع) رفت جلو و یقه آن غاصب متعدی را گرفت و به زمین کوبید، همان داخل خانه. حالا حرف‌های عجیب و غریب می‌زنند؛ همه این شبهات پاسخ داده شده است.
امامت باعث سامان دهی زندگی و مانع از اختلافات درونی است
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به جمله حضرت زهرا(س) در خطبه نورانی‌شان گفت: حضرت زهرا(س) می‌فرماید اگر در این خانه را آتش نمی‌زدند و این خانه محل مراجعه بود، «جعل الله طاعتنا»؛ آنچه از این خانه صادر می‌شود ساماندهی وضع ظاهری مردم خواهد بود. آیا در طول این ۱۴ قرن مسلمانان ساماندهی دیدند؟ کجا که آن در را آتش زدند، ساماندهی ملت اسلام را هم سوزاند. «و امامتنا امان للفرقه»؛ این خانه خانه ولایت است. اگر در این خانه شکسته نمی‌شد و آتش زده نمی‌شد و حرمت‌شکنی نمی‌شد، هیچ اختلافی و هیچ گناه‌بندی در عالم اسلام وجود نداشت. این جمله حضرت زهرا(س) را در کنار آیه «فی بیوت الله» قرار دهید تا به این نتیجه برسیم که آنچه خدا اراده فرموده بود از خانه علی(ع) و خانه فاطمه(س)، دشمنان دست به دست هم دادند تا ضایع کنند.
روایت لحظات واپسین عمر پیامبر(ص)
سروش با خواندن روایتی گفت: لحظات واپسین عمر حضرت پیامبر(ص) بود، گریه ایشان را رها نمی‌کرد و اشک مبارکش بر صورتش جاری شد. گفتند یا رسول الله چرا گریه می‌کنید؟ فرمود: «گریه می‌کنم با فرزندان من، شراره امت من، چه خواهم کرد فاطمه را». فاطمه(س) شنید و گریه کرد. پیامبر(ص) فرمود: «لا تبکی یا بنیه»؛ دخترم گریه نکن. حضرت زهرا(س) عرض کرد: پدرم من گریه نمی‌کنم برای مصائبی که بر من وارد می‌شود، گریه من برای دوری است. پیامبر(ص) فرمود: «ابشری فانک اول من یلحق بی»؛ بر تو بشارتی می‌دهم که اولین کسی که به من ملحق می‌شود شما هستید. صلی الله علیک یا فاطمه الزهرا، فاطمه ام ابیها.
انتهای پیام
