امیر الهامی در گفت‌وگو با ایسنا درباره ویژگی‌های ادبی تاریخ بیهقی، اظهار کرد: برای بررسی جایگاه نثر بیهقی می‌توان دو جریان را دنبال کرد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها به توانایی نویسنده در انتخاب واژگان، ساختار جمله‌ها و حتی ابداع برخی تعبیرها و کنایه‌ها بازمی‌گردد. این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که بیهقی تنها در پی ثبت رویدادهای تاریخی نبوده، بلکه در پرداخت زبانی روایت‌های خود نیز دقت و خلاقیت ویژه‌ای داشته است.
وی با اشاره به برخی تعبیرهای به‌کاررفته در تاریخ بیهقی، اضافه کرد: این اثر سرشار از تعبیرها و اصطلاحاتی است که از ویژگی‌های زبانی و بیانی خاص نویسنده حکایت دارد. برای نمونه، تعبیرهایی مانند «روزه به دهان» و «هنوز نمد اسبش خشک نشده» ازجمله مواردی هستند که می‌توان در بررسی خلاقیت‌های زبانی بیهقی به آن‌ها توجه کرد. بررسی این تعبیرها نشان می‌دهد که چگونه انتخاب واژگان و ترکیب آن‌ها می‌تواند به شکل‌گیری لحنی خاص و متمایز در یک اثر ادبی منجر شود.
این استاد ادبیات فارسی با بیان اینکه انتخاب واژگان در آثار ادبی صرفاً به معنای استفاده از کلمات زیبا نیست، بیان کرد: نویسنده در یک اثر فاخر باید از میان مجموعه واژگان، دقیق‌ترین و مناسب‌ترین کلمه را از نظر معنایی انتخاب کند. ممکن است دو واژه در نگاه نخست نزدیک به یکدیگر به نظر برسند، اما در موقعیت‌های مختلف، تفاوت‌های معنایی ظریفی داشته باشند. بیهقی در تشخیص این تفاوت‌ها و به‌کارگیری واژگان متناسب با موقعیت، تسلط قابل توجهی دارد.
الهامی ادامه داد: این دقت در انتخاب واژگان به بیهقی امکان می‌دهد که تصاویر روشنی در ذهن مخاطب ایجاد کند، به‌گونه‌ای که خواننده بتواند صحنه‌ها و رویدادهای روایت‌شده را در ذهن خود مجسم کند. در واقع، یکی از ظرفیت‌های مهم نثر او، توانایی در خلق تصویر و برقراری ارتباط عمیق با مخاطب است. بیهقی با انتخاب دقیق کلمات، موقعیت‌ها را به شکلی روایت می‌کند که مخاطب صرفاً با مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی روبه‌رو نیست، بلکه می‌تواند فضای حوادث و ویژگی‌های شخصیت‌ها را نیز درک کند.
وی با اشاره به تأثیر انتخاب واژگان بر لحن و فضای روایت تاریخ بیهقی، خاطرنشان کرد: دقت زبانی نویسنده، فضایی صمیمی در متن ایجاد می‌کند، فضایی که در آن خواننده احساس می‌کند نویسنده به‌طور مستقیم با او سخن می‌گوید. این ویژگی در کنار توصیف دقیق جزئیات رویدادها، به نثر بیهقی هویتی متمایز می‌بخشد و باعث می‌شود روایت‌های او برای مخاطب ملموس و قابل درک باشند.
این استاد ادبیات فارسی یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته تاریخ بیهقی را نحوه روایت واقعیت‌ها دانست و گفت: در مواجهه با یک رویداد تاریخی، افراد ممکن است بر اساس دیدگاه و موقعیت خود روایت‌های متفاوتی ارائه کنند، اما بیهقی می‌کوشد روایتی ارائه دهد، که بیشترین انطباق را با واقعیت داشته باشد. او در این مسیر، ضمن بیان دیدگاه و احساس خود، تلاش می‌کند انصاف را نیز رعایت کند.
الهامی برای توضیح این ویژگی به شیوه روایت بیهقی از برخی شخصیت‌ها اشاره کرد و افزود: هنگامی که بیهقی می‌گوید «هرچند مرا از وی بد آمد»، در واقع موضع و احساس خود را آشکار می‌کند، اما این موضوع مانع از آن نمی‌شود که در ادامه، روایت خود را با رعایت انصاف و عقلانیت پیش ببرد. چنین رویکردی نشان می‌دهد که او در روایت رویدادها، میان بیان برداشت شخصی و بازگویی منصفانه واقعیت تمایز قائل می‌شود.
وی در ادامه اضافه کرد: برای انتقال چنین ظرافت‌هایی، نویسنده باید تسلط ویژه‌ای بر زبان و واژگان داشته باشد. صمیمیت متن، توصیف جزئیات، انتقال احساسات و ایجاد تصاویر ذهنی، همگی از انتخاب‌های زبانی بیهقی سرچشمه می‌گیرند. بنابراین، ویژگی‌های ادبی تاریخ بیهقی را نمی‌توان از شیوه روایت و انتخاب واژگان آن جدا دانست، چراکه زبان در این اثر، علاوه بر انتقال اطلاعات، ابزاری برای بازنمایی واقعیت و ایجاد ارتباط با مخاطب است.
این استاد ادبیات فارسی با اشاره به بهره‌گیری بیهقی از گنجینه شعر فارسی، بیان کرد: استفاده از اشعار و اشاره به شاعران در بخش‌هایی از این اثر، یکی دیگر از نشانه‌های آشنایی و تسلط او بر ادبیات زمانه خود است. برای نمونه، لبیبی ازجمله شاعرانی است که نام و اشعارش در تاریخ بیهقی مطرح شده و این اثر در شناخت او نیز اهمیت دارد. چنین شواهدی نشان می‌دهد، که تاریخ بیهقی را باید از منظر پیوند میان تاریخ‌نگاری و ادبیات نیز بررسی کرد.
ضرورت معرفی ظرفیت‌های ادبی تاریخ بیهقی به نسل جوان
الهامی درباره راهکارهای افزایش آشنایی نسل جوان با تاریخ بیهقی و معرفی جذابیت‌های ادبی آن، خاطرنشان کرد: متاسفانه اقدام مستقل و گسترده‌ای با هدف معرفی این اثر به نسل جوان انجام نشده است، اما برخی تلاش‌ها برای برجسته کردن جنبه‌های ادبی و شاعرانه آن صورت گرفته است.
وی با اشاره به تلاش‌های محمدجعفر یاحقی در معرفی جنبه‌های ادبی آثار کلاسیک فارسی، ادامه داد: در این زمینه، اثری با عنوان «اشعار سپید ابوالفضل بیهقی» مطرح شده است که در آن، قطعاتی از نوشته‌های بیهقی با ساختار و کارکردی شعرگونه مورد توجه قرار گرفته‌اند. چنین رویکردی می‌تواند مقدمه‌ای برای آشنایی مخاطبان جوان با ابعاد ادبی تاریخ بیهقی باشد، زیرا بسیاری از مخاطبان در ابتدا با شنیدن نام این اثر، آن را صرفاً کتابی تاریخی تصور می‌کنند و ممکن است از ظرفیت‌های زبانی و هنری آن غافل بمانند.
این استاد ادبیات فارسی اضافه کرد: اگر در معرفی تاریخ بیهقی بر اصطلاحات، کنایه‌ها، تصویرپردازی‌ها و تعبیرهای شاعرانه آن تمرکز شود، امکان برقراری ارتباط نسل جوان با این اثر افزایش می‌یابد. به جای آنکه صرفاً بر جنبه تاریخی کتاب تأکید کنیم، می‌توان بخش‌هایی را انتخاب کرد که از نظر زبان، روایت و تصویرسازی جذابیت بیشتری دارند و از این طریق، مخاطب را به مطالعه بیشتر و آشنایی با کلیت اثر ترغیب کرد.
الهامی با تأکید بر ظرفیت‌های داستانی تاریخ بیهقی، بیان کرد: روایت‌های تاریخی، داستان‌ها و جزئیاتی که در لابه‌لای متن آمده‌اند، می‌توانند برای مخاطب امروز جذاب باشند. افزون بر این، توانایی بیهقی در تصویرپردازی و شیوه خاص او در روایت رویدادها، زمینه مناسبی برای معرفی این اثر به نسل جوان فراهم می‌کند. اگر این ظرفیت‌ها به‌درستی معرفی شوند، مخاطب می‌تواند تاریخ بیهقی را نه صرفاً کتابی درباره گذشته، بلکه متنی ادبی و برخوردار از روایت‌های زنده و قابل تأمل بشناسد.
وی با اشاره به جنبه‌های اخلاقی و پندآموز تاریخ بیهقی، خاطرنشان کرد: نگاه اخلاق‌محور نویسنده و توجه او به عبرت‌آموزی از تاریخ نیز از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند مخاطبان بیشتری را به این اثر جذب کند. بیهقی در کنار روایت وقایع، زمینه‌ای برای تأمل درباره رفتار انسان‌ها، تصمیم‌ها و پیامدهای آن‌ها فراهم می‌کند و همین ویژگی می‌تواند ارتباط میان تجربه‌های تاریخی و دغدغه‌های مخاطب امروز را تقویت کند.
این استاد ادبیات فارسی در پایان تصریح کرد: اگر ویژگی‌های زبانی، تصویرپردازی، روایت داستانی و نگاه اخلاقی تاریخ بیهقی در کنار یکدیگر به نسل جوان معرفی شوند، زمینه آشنایی بیشتر با این اثر فراهم خواهد شد. در چنین شرایطی، تاریخ بیهقی می‌تواند برای مخاطب امروز نه‌تنها منبعی برای شناخت گذشته، بلکه اثری خواندنی با ظرفیت‌های ادبی و انسانی گسترده باشد.
انتهای پیام
