غلامرضا اسکندریان روز دوشنبه چهارم آبان در آیین تجلیل از برگزیدگان دومین و سومین دوره پویش ملی «آیین ققنوس» که با محوریت پاسداشت دفاع ملی و دلاوری‌های ایرانیان در جنگ ۴۰ روزه و آیین وداع با رهبر شهید در کتابخانه مرکزی دانشگاه خوارزمی، برگزار شد، اظهار کرد: در جریان جنگ تحمیلی سوم، مجموعه‌ای از احساسات و تجربه‌های متفاوت را از سر گذراندیم؛ از غم و نگرانی گرفته تا ایستادگی، مقاومت، شادی و حتی احساس پیروزی. این تجربه‌ها، بخش مهمی از واقعیت زندگی ما در این دوران هستند و نباید اجازه دهیم با عبور از شرایط فعلی، جزئیات و ابعاد انسانی آنها به فراموشی سپرده شود.
وی افزود: در کنار تمام فراز و فرودها و احساسات متفاوتی که در این روزها تجربه کردیم، اطمینانی وجود داشت که در نهایت می‌توانیم از این شرایط عبور کنیم، دوباره برخیزیم و سربلند بمانیم. انتخاب نام ققنوس برای این پویش نیز از همین نگاه سرچشمه گرفت؛ نمادی از برخاستن دوباره و ادامه دادن مسیر پس از عبور از دشواری‌ها.
رئیس جهاد دانشگاهی البرز بیان کرد: از همان روزهای ابتدایی جنگ ۱۲ روزه، زمانی که جامعه با شوک و غافلگیری ناشی از وقوع جنگ مواجه شد، این پرسش برای ما مطرح بود که جهاد دانشگاهی در چنین شرایطی چه کاری می‌تواند انجام دهد و چگونه می‌تواند با استفاده از ظرفیت‌های خود، کمکی به جامعه کرده و بخشی از بار موجود را بر دوش بگیرد.
اسکندریان ادامه داد: جهاد دانشگاهی برای ایفای نقش مؤثر در چنین موقعیت‌هایی باید به سرمایه‌ها و ظرفیت‌های خود رجوع کند. یکی از ارزشمندترین این ظرفیت‌ها، بدنه دانشجویی است؛ ازاین‌رو، تلاش کردیم ارتباط خود را با دانشجویان حفظ کنیم و زمینه‌ای فراهم آوریم تا بتوانیم درباره شرایط پیش‌آمده با آنها گفت‌وگو کنیم، به تجربه‌هایشان گوش دهیم و امکان بیان دیدگاه‌ها و احساساتشان را به وجود آوریم.
این مسئول با تأکید بر اینکه دعوت به گفت‌وگو یکی از انگیزه‌های اصلی راه‌اندازی این پویش بود، گفت: احساس ما این بود که در مواجهه با مسائل و بحران‌ها، گاهی اهمیت گفت‌وگو را فراموش می‌کنیم. کمتر با مخاطبان خود درباره آنچه می‌گذرد صحبت می‌کنیم، کمتر مسائل را با آنها به اشتراک می‌گذاریم و گاهی نیز فرصت شنیدن دیدگاه‌ها و تجربه‌هایشان را از دست می‌دهیم؛ درحالی‌که همین گفت‌وگو و شنیدن متقابل می‌تواند به درک بهتر شرایط و کاهش آسیب‌های ناشی از آن کمک کند.
رئیس جهاد دانشگاهی البرز افزود: این دغدغه زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کرد که دانشجویان از فضای فیزیکی دانشگاه فاصله گرفته بودند. دانشگاه بدون دانشجو، بخش مهمی از معنا و هویت خود را از دست می‌دهد؛ به همین دلیل، تلاش کردیم حتی در شرایطی که امکان ارتباط حضوری محدود بود، از طریق فضای مجازی و به‌صورت غیرحضوری، دانشجویان را به گفت‌وگو دعوت کنیم و فرصتی برای بیان تجربه‌هایشان فراهم آوریم.
اسکندریان تصریح کرد: باور داشتیم که همین گفت‌وگو، فارغ از اینکه در گام نخست به چه نتیجه‌ای منجر شود، می‌تواند به تعدیل فضای روانی جامعه کمک کند. انسان‌ها در مواجهه با رویدادهای دشوار، احساسات و برداشت‌های متفاوتی دارند و اگر فرصتی برای بیان و شنیده شدن این تجربه‌ها وجود نداشته باشد، بخشی از واقعیت آن دوران ناگفته باقی می‌ماند. به همین دلیل، می‌خواستیم زمینه‌ای فراهم شود تا افراد بتوانند آنچه را تجربه کرده‌اند، به زبان بیاورند و از زاویه نگاه خود درباره آن صحبت کنند.
این مسئول با اشاره به اهمیت تولید محتوا در شرایط جنگی اظهار کرد: اگر ما درباره آنچه تجربه کرده‌ایم روایت نکنیم و برای ثبت و بازتاب واقعیت‌های این دوران اقدام نکنیم، نمی‌توان انتظار داشت که روایت‌های شکل‌گرفته در فضای عمومی، لزوماً بازتاب‌دهنده تجربه‌ها و نگاه‌های خود ما باشد. به‌ویژه در فضای مجازی که محتوا با سرعت زیادی تولید و منتشر می‌شود، ضروری است زمینه‌ای برای ثبت روایت‌های مستند و برخاسته از تجربه زیسته مردم فراهم کنیم.
وی توضیح داد: جهاد دانشگاهی تلاش کرد از ظرفیت‌هایی که در اختیار دارد برای ایجاد چنین بستری استفاده کند؛ بستری که در آن افراد بتوانند احساسات، تجربه‌ها و برداشت‌های خود از جنگ را در قالب آثار هنری بیان کنند. هدف این بود که این تجربه‌ها تنها در سطح احساسات فردی باقی نمانند، بلکه به روایت‌هایی تبدیل شوند که امکان ثبت، بازخوانی و گفت‌وگو درباره آنها در آینده وجود داشته باشد.
اسکندریان ابراز کرد: این پویش از استان البرز آغاز شد، اما به‌تدریج توانست در سطح ملی مورد استقبال قرار گیرد. دریافت بیش از ۹۰۰ اثر، نشان داد که چنین فضایی تا چه اندازه می‌تواند برای مخاطبان معنادار باشد و زمینه مشارکت آنها را فراهم کند.
رئیس جهاد دانشگاهی البرز ادامه داد: زمانی که با این تعداد اثر و مجموعه‌ای از روایت‌ها و تجربه‌های ارزشمند مواجه شدیم، به این نتیجه رسیدیم که نباید کار را به دریافت آثار محدود کنیم. اگر این آثار تنها در همان مرحله باقی بمانند و در اختیار مخاطبان گسترده‌تری قرار نگیرند، بخشی از ظرفیت آنها برای اثرگذاری اجتماعی از دست خواهد رفت. به همین دلیل، ضرورت انتشار و ماندگار کردن این آثار برای ما جدی‌تر شد.
وی افزود: تبدیل آثار به کتاب و فراهم کردن زمینه انتشار آنها در قالب‌های دیگری مانند پادکست، می‌تواند به تکمیل این فرایند کمک کند. وقتی از ضرورت گفت‌وگو و ثبت تجربه‌ها صحبت می‌کنیم، باید امکان دسترسی جامعه به حاصل این گفت‌وگوها نیز فراهم شود. انتشار رسمی آثار، این فرصت را به وجود می‌آورد که روایت‌های ثبت‌شده از محدوده برگزارکنندگان و شرکت‌کنندگان فراتر بروند و در معرض مطالعه، شنیدن و تأمل دیگران قرار گیرند.
این مسئول در پایان گفت: بر همین اساس، تصمیم گرفتیم در ادامه مسیر پویش و در کنار فعالیت‌های مربوط به دوره‌های دوم و سوم، همانند پویش نخست، آثار را در قالب کتاب نیز منتشر کنیم. هدف ما این است که تجربه‌های این دوران ثبت و حفظ شوند و در آینده نیز امکان رجوع به آنها وجود داشته باشد. معتقدیم عبور از یک رویداد به معنای پایان یافتن ضرورت پرداختن به آن نیست؛ بلکه باید بتوانیم درباره آنچه گذشت، آنچه تجربه کردیم و آنچه آموختیم، گفت‌وگو کنیم و اجازه ندهیم روایت‌های ارزشمند این روزها در گذر زمان فراموش شوند.
پویش‌های ادبی؛ بستری برای بازتاب تجربه جنگ
احمدرضا فیروزی معاون فرهنگی جهاد دانشگاهی البرز هم با تأکید بر نقش فرهنگ، هنر و ادبیات در بازتاب تجربه‌های انسانی جنگ، گفت: پویش ملی آیین ققنوس، بستری برای بیان احساسات و روایت‌های دانشجویان از جنگ و ثبت این تجربه‌ها در حافظه جمعی جامعه فراهم کرده است.
فیروزی اظهار کرد: تجربه جنگ و شرایط ناشی از آن نشان داد که در کنار میدان نظامی، ظرفیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی نیز می‌توانند در بازتاب احساسات جامعه، تقویت همبستگی اجتماعی و ثبت تجربه‌های جمعی نقش‌آفرین باشند.
وی با اشاره به ضرورت بررسی تجربه‌های به‌دست‌آمده از جنگ ۱۲ روزه گفت: با گذشت زمان از آغاز جنگ، فرصت بیشتری برای تأمل درباره اتفاقات رخ‌داده در عرصه داخلی و بین‌المللی فراهم شده است. یکی از موضوعاتی که نیازمند بررسی جدی است، تأثیر شرایط جنگی بر نظام دانشگاهی و چگونگی حفظ ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی دانشگاه‌ها در دوره بحران است.
این مسئول با اشاره به تعطیلی دانشگاه‌ها در روزهای ابتدایی جنگ، افزود: در آن شرایط، حفظ جان انسان‌ها و جلوگیری از وارد شدن آسیب به افراد، اولویت نخست بود؛ با این حال، پیامدهای تعطیلی دانشگاه‌ها تنها به توقف کلاس‌های درسی محدود نشد و فعالیت‌های فرهنگی و جریان‌های دانشجویی را نیز تحت تأثیر قرار داد.
معاون فرهنگی جهاد دانشگاهی البرز بیان کرد: دانشگاه بستر شکل‌گیری تعاملات اجتماعی، فعالیت‌های فرهنگی و جریان‌های دانشجویی است. از این‌رو، حتی در شرایط دشوار و بحرانی نیز باید برای حفظ این پویایی برنامه‌ریزی کرد و زمینه مشارکت دانشجویان را در فعالیت‌های متناسب با شرایط فراهم آورد.
فیروزی با اشاره به اقدامات جهاد دانشگاهی البرز در روزهای جنگ ۱۲ روزه اظهار کرد: از روز سوم جنگ، فعالیت‌های فرهنگی خود را آغاز کردیم. یکی از نخستین اقدامات، طراحی و انتشار اینفوگرافی‌های ویژه جنگ بود که به‌صورت روزانه از روز سوم تا روز دوازدهم ادامه یافت.
وی ابراز کرد: در تولید این محتواها تلاش کردیم به این موضوع بپردازیم که چگونه می‌توان در فضای جنگ و بحران به حفظ آرامش جامعه کمک کرد و زمینه نقش‌آفرینی گروه‌های مختلف را فراهم آورد. هدف این بود که هر بخش از جامعه بتواند متناسب با جایگاه خود در این شرایط نقش داشته باشد و دانشجویان نیز از مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی دور نمانند.
فیروزی گفت: در کنار تولید محتوای اطلاع‌رسانی، ایده برگزاری دو پویش نیز شکل گرفت. پویش آیین ققنوس با رویکرد ملی طراحی شد تا دانشجویان دانشگاه‌های سراسر کشور امکان مشارکت در آن را داشته باشند. پویش دیگر با عنوان «اینا رو نگفته بودم» به زبان انگلیسی ویژه علاقه‌مندان البرزی هشت تا ۱۸ سال برگزار شد که در این راستا از شرکت‌کنندگان خواستیم احساسات، خاطرات و عواطف خود را در قالب کلمات به زبان انگلیسی ارائه دهند.
معاون فرهنگی جهاد دانشگاهی البرز با بیان اینکه استفاده از ظرفیت فرهنگ و هنر در شرایط جنگی از اهداف اصلی این برنامه‌ها بود، گفت: در زمان جنگ، بخش عمده توجه جامعه به میدان نظامی و تلاش نیروهایی معطوف می‌شود که از کشور دفاع می‌کنند؛ اما نباید از ظرفیت فرهنگ، هنر و ادبیات غافل شد. این حوزه‌ها می‌توانند در تقویت روحیه عمومی، انتقال احساس همبستگی و ایجاد دلگرمی برای نیروهای حاضر در میدان مؤثر باشند.
فیروزی تصریح کرد: آثار ادبی و هنری می‌توانند تجربه‌های فردی را به بخشی از حافظه جمعی جامعه تبدیل کنند. یکی از اهداف ما این بود که دانشجویان بتوانند احساسات و دریافت‌های خود از شرایط جنگ را در قالب آثار خلاقانه بیان کنند و از این طریق، زمینه شکل‌گیری تولیدات ادبی و هنری متناسب با تجربه جامعه فراهم شود.
این مسئول با تشریح روند برگزاری دوره‌های مختلف پویش ملی آیین ققنوس، اظهار کرد: در نخستین دوره این پویش، با وجود محدودیت زمانی، حدود ۳۲۰ اثر دریافت کردیم. پس از آن، فراخوان دومین دوره منتشر شد و این دوره با استقبال گسترده‌تری همراه بود؛ به‌طوری که بیش از ۷۰۰ اثر ادبی و هنری از دانشگاه‌های استان‌های مختلف کشور به دبیرخانه رسید.
وی افزود: در دومین دوره، ۱۱ اثر به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شدند و پنج اثر نیز شایسته تقدیر شناخته شدند. آثار منتخب این دوره در قالب کتاب گردآوری شد تا بخشی از تولیدات ادبی و هنری شرکت‌کنندگان در مجموعه‌ای مکتوب در دسترس علاقه‌مندان قرار گیرد.
معاون فرهنگی جهاد دانشگاهی البرز با اشاره به سومین دوره پویش گفت: در این دوره نزدیک به ۶۷۰ اثر ادبی و هنری به دبیرخانه رسید که پس از پایان فرایند داوری، ۱۲ اثر به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شدند و سه اثر نیز شایسته تقدیر شناخته شدند.
این مسئول بیان کرد: در کنار انتخاب آثار برگزیده، مجموعه‌ای از آثار منتخب سومین دوره نیز در قالب کتاب آماده شد. در این آیین، از کتاب‌های مربوط به دومین و سومین دوره پویش رونمایی می‌شود تا بخشی از ظرفیت ادبی و هنری شکل‌گرفته در این رویدادها در قالب آثار مکتوب ثبت و عرضه شود.
وی گفت: یکی از نکات قابل توجه در دوره‌های مختلف، تنوع استان‌های شرکت‌کننده و محل سکونت برگزیدگان بود. تعداد اندکی از برگزیدگان به البرز تعلق داشتند. این گستردگی جغرافیایی، ظرفیت چنین رویدادهایی را برای ایجاد ارتباط میان دانشگاه‌ها و فراهم کردن زمینه مشارکت فرهنگی در سطح ملی نشان می‌دهد.
معاون فرهنگی جهاد دانشگاهی البرز با اشاره به نقش ادبیات در بازتاب تجربه‌های انسانی و اجتماعی گفت: عاطفه و تخیل از عناصر مهم ادبیات هستند و آثار ادبی می‌توانند احساسات و تجربه‌های افراد را در قالبی ماندگار بازتاب دهند. در شرایط جنگی نیز این ظرفیت اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ زیرا شعر، نوشته و دیگر قالب‌های هنری می‌توانند روایتگر تجربه‌های جامعه باشند و احساس همراهی و همبستگی را تقویت کنند.
فیروزی در پایان اظهار کرد: تجربه برگزاری این پویش‌ها نشان داد که حتی در شرایط دشوار نیز می‌توان با تکیه بر ایده‌پردازی، مشارکت دانشجویان و روحیه جهادی، زمینه خلق آثار فرهنگی و هنری را فراهم کرد. حفظ ارتباط دانشجویان با فعالیت‌های فرهنگی و فراهم کردن فرصت برای بروز خلاقیت‌های آنان، ضرورتی است که می‌تواند به تداوم پویایی دانشگاه‌ها و ایفای نقش مؤثرتر آنها در جامعه کمک کند.
انتهای پیام
