در جنوبی‌ترین نقطه استان ایلام، در شهرستان آبدانان، چهار بنای سنگی کهن خودنمایی می‌کنند که با وجود گذشت بیش از ۱۳ قرن از ساخت آن‌ها، همچنان معمایی حل‌نشده برای پژوهشگران و جاذبه‌ای کمتر شناخته‌شده برای گردشگران محسوب می‌شوند. این بناها که به چهارطاقی‌های مولاب شهرت یافته‌اند، در منطقه کلات مورموری و در نزدیکی روستای مولاب، در فاصله حدود ۶۰ تا ۷۰ کیلومتری مرکز شهرستان آبدانان قرار گرفته‌اند و یادگاری از دوران ساسانی و پیش از ورود اسلام به ایران به شمار می‌روند.
معماری استوار؛ راز ماندگاری پس از ۱۳۰۰ سال
آنچه چهارطاقی‌های مولاب را از بسیاری از آثار تاریخی دیگر متمایز می‌کند، استحکام شگفت‌انگیز سازه‌های آن‌هاست. این بناها با استفاده از مصالحی چون گچ، سنگ‌های شکسته و ملات آهک ساخته شده‌اند؛ ترکیبی که در برابر گذر زمان و فرسایش طبیعی مقاومت کرده و موجب شده است پس از نزدیک به ۱۳۰۰ سال، هنوز ساختار اصلی آن‌ها پابرجا بماند. همین ویژگی، این چهارطاقی‌ها را به یکی از شاخص‌ترین آثار معماری دوران ساسانی در غرب کشور تبدیل کرده است.
ثبت ملی؛ گامی برای حفاظت از یک گنجینه
حبیب‌الله‌محمودیان باستان‌شناس پیش از تاریخ در خصوص این بناهای باستانی به ایسنا گفت: اهمیت تاریخی و معماری این بناها سبب شد تا در سال ۱۳۸۲، چهارطاقی‌های مولاب با شماره ثبت ۸۴۴۷ در فهرست آثار ملی ایران جای بگیرند. این ثبت ملی، نه تنها سندی بر ارزش تاریخی این سازه‌هاست، بلکه گامی در جهت حفاظت و معرفی هرچه بیشتر آن‌ها به شمار می‌رود. با این حال، این آثار همچنان در زمره جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده استان ایلام قرار دارند و بسیاری از گردشگران و حتی علاقه‌مندان به تاریخ از وجود آن‌ها بی‌خبرند.
معمای کاربری؛ از آتشکده تا آرامگاه
وی اظهار کرد: چهارطاقی در معماری ایرانی-اسلامی، الگویی آشناست که معمولاً به‌عنوان آتشکده یا مکان مذهبی زرتشتیان شناخته می‌شود اما چهارطاقی‌های مولاب، با این تصور رایج فاصله دارند و همین موضوع، آن‌ها را به یکی از بحث‌برانگیزترین آثار تاریخی استان تبدیل کرده است. کارشناسان و باستان‌شناسان با بررسی ساختار و موقعیت این بناها، فرضیه آتشکده بودن آن‌ها را چندان محتمل نمی‌دانند؛ چرا که الگوی پلان این چهارطاقی‌ها با آتشکده‌های شناخته‌شده در استان فارس تفاوت‌های آشکاری دارد.
محمودیان بیان کرد: اما مهم‌ترین سرنخ برای کشف راز این بناها، موقعیت مکانی آن‌هاست. چهارطاقی‌های مولاب در مجاورت یک گورستان تاریخی مربوط به دوره اسلامی قرار گرفته‌اند؛ همجواری‌ای که در معماری باستانی ایران چندان رایج نیست و همین موضوع، فرضیه‌های تازه‌ای را پیش روی پژوهشگران قرار داده است.
این باستان‌شناس یادآوری کرد: بر اساس یکی از مهم‌ترین فرضیه‌ها، این بناها در واقع آرامگاه‌هایی از اواخر دوره ساسانی بوده‌اند که بعدها به هسته مرکزی گورستان اسلامی منطقه تبدیل شده‌اند و احتمالاً محل دفن بزرگان و افراد سرشناس محلی بوده‌اند. فرضیه دیگری نیز مطرح شده که این چهارطاقی‌ها را نوعی استودان یا جایگاه نگهداری استخوان مردگان می‌داند؛ سازه‌هایی با ساختار نیم‌دایره‌ای و فضایی خنک در داخل، که برای نگهداری موقت اجساد یا استخوان‌های باقی‌مانده استفاده می‌شده است.
محمودیان افزود: با این حال، تا زمانی که کاوش‌های باستان‌شناسی گسترده‌تر و مطالعات دقیق‌تری انجام نشود، کاربری واقعی این بناها در هاله‌ای از ابهام باقی خواهد ماند؛ ابهامی که خود به جذابیت این اثر تاریخی افزوده است.
سفری به دل تاریخ و طبیعت بکر
فرزاد شریفی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری صنایع دستی استان ایلام نیز در این خصوص به ایسنا گفت: چهارطاقی‌های مولاب، مقصدی ایده‌آل برای گردشگرانی است که به‌دنبال تجربه‌ای متفاوت از سفر به دل تاریخ و طبیعت هستند.
وی تأکید کرد: این منطقه با برخورداری از چشم‌اندازهای کوهستانی، هوای مطبوع در فصول بهار و پاییز، و آرامشی که در کمتر جاذبه گردشگری می‌توان یافت، فرصتی ناب برای علاقه‌مندان به باستان‌شناسی، عکاسی و طبیعت‌گردی فراهم می‌کند.
شریفی بیان کرد: با این حال، سفر به این منطقه نیازمند برنامه‌ریزی دقیق است. جاده دسترسی به چهارطاقی‌های مولاب، به ویژه در بخش‌های پایانی، از کیفیت مطلوبی برخوردار نیست و توصیه می‌شود گردشگران با خودروی مناسب و تجهیزات کافی راهی این سفر شوند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری صنایع دستی استان ایلام افزود: همچنین، به دلیل بکر بودن منطقه، امکانات رفاهی مانند اقامتگاه، رستوران و فروشگاه در نزدیکی آثار وجود ندارد و مسافران باید آب آشامیدنی، مواد غذایی و تجهیزات لازم را همراه داشته باشند. بهترین زمان برای بازدید از این منطقه، فصل بهار و اوایل پاییز است که هوا معتدل و طبیعت در زیباترین حالت خود قرار دارد.
حفاظت از میراث؛ مسئولیتی همگانی
چهارطاقی‌های مولاب، به‌عنوان یک اثر ثبت‌شده ملی، نیازمند حفاظت و صیانت از سوی همه شهروندان و گردشگران هستند. هرگونه آسیب به این بناها، از جمله تخریب سنگ‌ها، حفاری‌های غیرمجاز و یا حتی لمس و دستکاری مصالح تاریخی، می‌تواند به این گنجینه کهن آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد کند. گردشگران باید از روشن کردن آتش در نزدیکی بناها، ریختن زباله و برداشتن هرگونه شیء تاریخی خودداری کنند تا این اثر ارزشمند برای نسل‌های آینده نیز باقی بماند.
چهارطاقی‌های مولاب آبدانان، با معماری استوار، قدمت ساسانی و کاربری مرموز خود، یکی از ارزشمندترین گنجینه‌های تاریخی استان ایلام هستند که هنوز آن‌گونه که شایسته است، معرفی نشده‌اند.
این بناها نه تنها سندی بر غنای تمدنی غرب ایران محسوب می‌شوند، بلکه فرصتی برای توسعه گردشگری فرهنگی و تاریخی در منطقه‌ای محروم اما پرظرفیت فراهم می‌کنند.
انتهای پیام
