با نزدیک شدن به فصل پاییز و سرد شدن هوا، در گذشته مردم روستاها و بسیاری از شهرهای خراسان رضوی، پیش از رسیدن زمستان به فکر تأمین سوخت و آماده کردن هیزم برای گرم کردن خانه‌های خود می‌افتادند؛ کاری که گاهی از هفته‌ها قبل آغاز می‌شد و بخشی از زندگی روزمره خانواده‌ها در روزهای سرد سال بود.
یک پژوهشگر فرهنگ عامه خراسان رضوی با اشاره به شیوه‌های سنتی گرم کردن خانه‌ها در گذشته گفت: پیش از گسترش گازرسانی، مردم با توجه به محل زندگی و امکانات خود از هیزم، چوب، زغال و نفت برای گرم کردن خانه استفاده می‌کردند و آماده‌سازی سوخت برای روزهای سرد زمستان، بخشی از کارهای ضروری خانواده‌ها بود.
جواد روشندل در گفت و گو با ایسنا با اشاره به شیوه زندگی مردم خراسان رضوی در زمستان‌های گذشته اظهار کرد: در روزگاری که گاز شهری در دسترس مردم نبود، خانواده‌ها برای گرم کردن خانه از سوخت‌هایی استفاده می‌کردند که تهیه آن برایشان امکان‌پذیر بود. در بسیاری از روستاها هیزم و چوب خشک کاربرد بیشتری داشت و در شهرها نیز با توجه به شرایط اقتصادی و دسترسی به سوخت، از چوب، زغال و نفت استفاده می‌شد.
وی بیان کرد: آماده کردن سوخت معمولاً به روزهای سرد زمستان موکول نمی‌شد. خانواده‌ها پیش از شروع سرمای شدید، چوب خشک جمع‌آوری می‌کردند، کُنده‌ها را می‌شکستند و هیزم مورد نیاز خود را در محل مناسبی نگه می‌داشتند تا در روزهای برفی و سرد با کمبود سوخت روبه‌رو نشوند.
کُنده‌شکنی؛ بخشی از آماده‌سازی برای زمستان
این پژوهشگر فرهنگ عامه خراسان رضوی با اشاره به دشواری آماده کردن هیزم گفت: چوب‌هایی که برای سوخت استفاده می‌شدند، همیشه اندازه مناسبی نداشتند و لازم بود کُنده‌های بزرگ به قطعات کوچک‌تر تقسیم شوند تا برای استفاده در آتشدان یا دیگر وسایل گرمایشی مناسب باشند.
روشندل ادامه داد: برای شکستن کُنده‌ها معمولاً از تبر، تیشه و ابزارهای سنگین استفاده می‌شد. این کار به نیروی بدنی زیادی نیاز داشت و در خانواده‌هایی که مصرف هیزم بیشتری داشتند، ممکن بود ساعت‌ها زمان ببرد. چوب خشک نیز به دلیل رطوبت کمتر، راحت‌تر آتش می‌گرفت و برای روشن کردن آتش مناسب‌تر بود.
وی با بیان اینکه نگهداری هیزم نیز اهمیت زیادی داشت، اظهار کرد: پس از خرد کردن چوب‌ها، باید آن‌ها را در محلی نگهداری می‌کردند که رطوبت نگیرند. بخشی از حیاط، انبار یا گوشه‌ای از خانه برای این کار در نظر گرفته می‌شد. اگر زمستان طولانی می‌شد یا سرما شدت می‌گرفت، داشتن هیزم کافی اهمیت بیشتری پیدا می‌کرد.
وی افزود: خانواده‌هایی که امکان تهیه سوخت زیادی نداشتند، ناچار بودند مصرف آن را مدیریت کنند. در چنین شرایطی، نحوه استفاده از وسایل گرمایشی و جلوگیری از هدر رفتن سوخت، نقش مهمی در گرم نگه داشتن خانه داشت.
خطرهای شکستن کُنده‌ها در حیاط خانه
روشندل با اشاره به خطرهای کُنده‌شکنی بیان کرد: شکستن چوب‌های ضخیم همیشه کار ساده‌ای نبود و هنگام ضربه زدن با تبر، احتمال داشت تکه‌های چوب به اطراف پرتاب شوند و به افراد نزدیک آسیب برسانند.
وی ادامه داد: حضور کودکان یا دیگر اعضای خانواده در نزدیکی محل کار نیز می‌توانست خطرآفرین باشد. به همین دلیل، افراد باتجربه‌تر به دیگران هشدار می‌دادند که هنگام شکستن کُنده‌ها فاصله خود را حفظ کنند. برخورد تکه‌های چوب به چشم و صورت می‌توانست آسیب‌های جدی به همراه داشته باشد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه خراسان رضوی افزود: کُنده‌های ضخیم، گره‌دار یا بسیار خشک به نیروی بیشتری برای شکستن نیاز داشتند و گاهی لازم بود چندین بار به آن‌ها ضربه زده شود. با وجود این دشواری‌ها، آماده کردن هیزم برای بسیاری از خانواده‌ها ضروری بود و باید پیش از رسیدن سرمای شدید انجام می‌شد.
کرسی؛ وسیله گرمایشی و محل دورهمی خانواده‌ها
روشندل با اشاره به جایگاه کرسی در خانه‌های قدیمی خاطرنشان کرد: کرسی یکی از وسایل گرمایشی رایج در بسیاری از خانه‌ها بود. این وسیله معمولاً از یک چارچوب یا میز چوبی تشکیل می‌شد که روی آن لحاف بزرگی می‌انداختند و اعضای خانواده با قرار دادن پاهای خود زیر لحاف از گرمای آن استفاده می‌کردند.
وی بیان کرد: در برخی خانه‌ها برای گرم کردن زیر کرسی از منقل زغال استفاده می‌شد. البته استفاده از زغال و آتش در فضای بسته خطر مسمومیت با گاز مونوکسیدکربن را به همراه دارد؛ خطری که در گذشته آگاهی عمومی درباره آن کمتر بود.
این پژوهشگر ادامه داد: در شب‌های زمستان، افراد خانواده پس از پایان کارهای روزانه دور کرسی می‌نشستند، غذا می‌خوردند و با یکدیگر گفت‌وگو می‌کردند. قصه‌گویی بزرگ‌ترها برای کودکان و دیدار با خویشاوندان و همسایه‌ها نیز از دیگر اتفاق‌هایی بود که در این دورهمی‌ها شکل می‌گرفت.
نفت و زغال در کنار هیزم استفاده می‌شدند
روشندل با تأکید بر تفاوت شیوه‌های گرمایش در مناطق مختلف خراسان رضوی اظهار کرد: نمی‌توان گفت همه مردم این منطقه در گذشته فقط از هیزم استفاده می‌کردند. نوع سوخت به عواملی مانند شهری یا روستایی بودن محل زندگی، وضعیت اقتصادی خانواده، دسترسی به منابع سوخت و نوع وسیله گرمایشی بستگی داشت.
وی افزود: در بسیاری از روستاها، به ویژه مناطقی که دسترسی به سوخت‌های دیگر دشوار بود، هیزم نقش مهمی در تأمین گرما داشت. در شهرها نیز نفت سفید، زغال و چوب در دوره‌های مختلف برای پخت‌وپز و گرم کردن خانه‌ها استفاده می‌شدند. با گسترش استفاده از چراغ‌های نفتی و بخاری‌های نفت‌سوز، نفت نیز به یکی از سوخت‌های مورد استفاده در زندگی روزمره مردم تبدیل شد.
وی ادامه داد: استفاده از وسایل گرمایشی جدید به معنای کنار گذاشته شدن فوری روش‌های قدیمی نبود. در برخی خانه‌ها چند وسیله گرمایشی به طور هم‌زمان استفاده می‌شد؛ برای مثال، ممکن بود خانواده برای گرم کردن اتاق از بخاری نفتی و برای گرم ماندن هنگام استراحت از کرسی استفاده کند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه خراسان رضوی خاطرنشان کرد: با ورود تدریجی وسایل گرمایشی جدید و گسترش شبکه گازرسانی، شیوه گرم کردن خانه‌ها تغییر کرد. با این حال، در برخی مناطق دورافتاده که دسترسی به گاز وجود ندارد، استفاده از سوخت‌های سنتی یا دیگر وسایل گرمایشی همچنان ادامه دارد.
ثبت خاطرات زمستان‌های گذشته
روشندل با اشاره به اهمیت ثبت تجربه‌های زندگی مردم در گذشته گفت: جمع‌آوری هیزم، شکستن کُنده‌ها، آماده کردن کرسی و مدیریت مصرف سوخت، بخشی از زندگی روزمره خانواده‌ها در زمستان بود. این کارها نشان می‌دهد که گرم نگه داشتن خانه در آن زمان به تلاش و برنامه‌ریزی اعضای خانواده نیاز داشت.
وی بیان کرد: بازگویی این تجربه‌ها به نسل امروز کمک می‌کند با شرایط زندگی گذشتگان آشنا شود. در گذشته، کاری که امروز با روشن کردن بخاری یا تنظیم دمای شوفاژ انجام می‌شود، گاهی به ساعت‌ها زمان برای جمع‌آوری، حمل، خرد کردن و نگهداری چوب نیاز داشت.
این پژوهشگر در پایان اظهار کرد: کرسی، هیزم‌های ذخیره شده و آماده‌سازی سوخت برای زمستان، بخشی از تجربه زندگی مردم خراسان رضوی در گذشته است. ثبت این خاطرات می‌تواند به شناخت بهتر فرهنگ عامه منطقه و انتقال تجربه‌های نسل‌های پیشین به نسل امروز کمک کند.
انتهای پیام
