سیدجواد مولی، سه‌شنبه ۱۲ آبان در نشست خبری سومین کنگره بین‌المللی و نخستین کنگره استانی کنسرژنومیکس، با اشاره به محدودیت‌های ایجادشده در همکاری‌های بین‌المللی این کنگره اظهار کرد: در طراحی این دوره، مشارکت مستقیم ایتالیا و همکاری مشترک با مراکز تحقیقاتی این کشور پیش‌بینی شده بود، اما متأسفانه به دلیل برخی مسائل امنیتی، این همکاری به شکل مورد نظر محقق نشد. حتی تعدادی از اساتید ایرانی شاغل در دانشگاه‌های خارج از کشور نیز برای سفر به ایران با محدودیت مواجه شدند.
وی افزود: حدود ۶۰۰ مقاله به دبیرخانه کنگره ارسال شده است که تقریباً نیمی از آن‌ها متعلق به استان اصفهان و نیمی دیگر مربوط به سایر استان‌های کشور است. یکی از اهداف ما از برگزاری این کنگره، شناسایی ظرفیت‌های علمی استان و فراهم‌کردن فرصت حضور بیشتر اساتید و متخصصان بومی در کنار جامعه علمی کشور است. بخش قابل‌توجهی از نشست‌ها نیز با مدیریت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان برگزار می‌شود.
ضرورت تولید داخلی دارو و کیت‌های تشخیصی
دبیر علمی سومین کنگره بین‌المللی کنسرژنومیکس اظهار کرد: هزینه‌ای که سرطان بر جوامع بشری تحمیل می‌کند، بسیار سنگین است و سهم ایران از این هزینه‌ها حدود ۱۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود، رقمی که حتی در مقایسه با بودجه وزارت بهداشت نیز قابل‌توجه است. در حال حاضر تشخیص و درمان سرطان نسبت به گذشته تغییرات اساسی داشته و آزمایش‌های پزشکی دقیق جایگاه ویژه‌ای در این حوزه پیدا کردند. سرطان بیماری‌ای است که شیوع و تبعات آن همچنان در حال افزایش است و علاوه بر پیامدهای درمانی، ابعاد اقتصادی و جمعیتی گسترده‌ای نیز دارد. امروزه درمان هر بیمار بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی و تغییرات ژنتیکی تومور سرطانی او تعیین می‌شود و پس از بررسی نمونه سرطانی، داروهای هوشمند و متناسب با ویژگی‌های بیماری تجویز می‌شوند. این رویکرد موجب افزایش نرخ بهبودی و بقای بیماران شده، اما از سوی دیگر هزینه‌های درمان را نیز به‌شدت افزایش داده است، به‌طوری‌که برخی بسته‌های دارویی سرطان به هزینه‌های میلیاردی رسیده‌اند.
مولی ادامه داد: در چنین شرایطی دو مسیر پیش روی کشور قرار دارد، نخست اینکه همچنان مصرف‌کننده محصولات کشورهای توسعه‌یافته باشیم و برای تأمین کیت‌های تشخیصی و داروهای مورد نیاز، میلیاردها دلار هزینه کنیم. مسیر دوم این است که این تهدید را به فرصت تبدیل کرده و با استفاده از ظرفیت علمی و صنعتی کشور، زمینه تولید داخلی این محصولات را فراهم کنیم. در همین راستا با شرکت‌های فعال در حوزه تشخیص و تولید دارو وارد مذاکره شدیم و زیرساخت‌های لازم برای همکاری فراهم شده است. با توسعه تولید داخلی کیت‌های تشخیصی و داروهای موردنیاز، علاوه بر کاهش هزینه‌ها، امکان اشتغال‌زایی و کارآفرینی نیز ایجاد می‌شود. همچنین می‌توانیم به بازارهای بین‌المللی فکر کنیم و به‌جای آنکه صرفاً مصرف‌کننده باشیم، در آینده به صادرکننده محصولات این حوزه تبدیل شویم. از نظر علمی نیز کشور در حوزه تشخیص و تولید دارو از ظرفیت مناسبی برخوردار است.
شکل‌گیری شبکه ملی برای پایان‌دادن به فعالیت‌های جزیره‌ای در حوزه سرطان
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد ارتباط میان بخش‌های مختلف تشخیص و درمان سرطان گفت: یکی از مشکلات گذشته این بود که فعالیت‌های مرتبط با سرطان به‌صورت جزیره‌ای انجام می‌شد، دانشگاه‌ها تحقیقات خود را دنبال می‌کردند، پزشکان به‌صورت مستقل نسخه می‌نوشتند و شرکت‌های دارویی نیز جداگانه فعالیت داشتند. هدف ما این بوده که با ایجاد یک چتر مشترک، تمام اجزای اکوسیستم تشخیص و درمان سرطان را در کنار یکدیگر قرار دهیم. در این شبکه، دانشگاه‌ها، مراکز درمانی، مراکز تشخیصی، آزمایشگاه‌ها، شرکت‌های دارویی و خیریه‌ها حضور دارند. در حال حاضر ۶۴ خیریه نیز در قالب یک شبکه با ما همکاری می‌کنند. ظرفیت خیریه‌ها نباید صرفاً در انتهای زنجیره و برای کمک به هزینه‌های درمان بیماران استفاده شود، بلکه باید در حوزه پیشگیری، غربالگری و توسعه دانش نیز نقش‌آفرینی کنند.
مولی اظهار کرد: تلاش کردیم دانش روز دنیا را به کشور منتقل کنیم، آن را بومی‌سازی و بر اساس راهنماهای معتبر جهانی استانداردسازی کنیم تا تشخیص و درمان بیماران با کیفیت بهتری انجام شود. از سوی دیگر، ورود شرکت‌ها و صنایع به این حوزه نیز از اهداف مهم ماست تا بتوانند محصولات و تولیدات خود را توسعه دهند. برای توسعه شبکه در سطح ملی تصمیم گرفتیم کنگره را به استان‌های مختلف ببریم. با توجه به همکاری و مشارکت قابل‌توجه نمایندگان استان اصفهان، این استان به‌عنوان نخستین میزبان کنگره استانی انتخاب شد. بنابراین این رویداد، سومین کنگره بین‌المللی و نخستین کنگره استانی کنسرژنومیکس است که در اصفهان برگزار می‌شود.
راه‌اندازی نخستین پایگاه اطلاع‌رسانی سرطان
وی یکی از خلأهای موجود در مسیر درمان بیماران را نبود مرجع معتبر و قابل‌دسترس برای دریافت اطلاعات دانست و بیان‌کرد: زمانی که بیماری به فرد اعلام می‌شود، بیمار با ابهام و سردرگمی زیادی مواجه می‌شود و دقیقاً نمی‌داند باید چه اقدامی انجام دهد یا اطلاعات معتبر را از کجا دریافت کند. جست‌وجوی شخصی در فضای مجازی نیز به دلیل حجم زیاد اطلاعات، گاهی موجب سردرگمی بیشتر بیماران می‌شود. در همین راستا برای نخستین بار پایگاه اطلاع‌رسانی سرطان‌ها را راه‌اندازی کردیم که در کنار ارائه اطلاعات تخصصی، امکان ارجاع بیماران را نیز فراهم می‌کند. در این پایگاه، بیمار می‌تواند اطلاعات مربوط به بیماری خود را دریافت کند و به فهرستی از پزشکان متخصص، آزمایشگاه‌ها و مراکز تأمین دارو دسترسی داشته باشد.
دبیر علمی سومین کنگره بین‌المللی کنسرژنومیکس با اشاره به رونمایی از این پایگاه در مراسم افتتاحیه کنگره خاطرنشان کرد: این سامانه به‌صورت رایگان در اختیار بیماران قرار می‌گیرد و علاوه بر دسترسی به اطلاعات، امکان دریافت مشاوره تلفنی رایگان نیز برای آن‌ها فراهم شده است. در مراحل بعدی، امکان دریافت مشاوره تخصصی به‌صورت حضوری و سایر خدمات نیز توسعه پیدا خواهد کرد. تاکنون اطلاعات بیش از ۲۰ نوع سرطان در این پایگاه گردآوری شده و تمام مطالب بر اساس آخرین راهنماهای معتبر جهانی تنظیم شده است. همچنین یک هیئت تحریریه علمی به‌صورت مستمر اصالت و صحت اطلاعات را بررسی می‌کند تا محتوای ارائه‌شده قابل‌اعتماد باشد.
مولی با بیان اینکه این پایگاه در دو نسخه بیمار و متخصص طراحی شده است، عنوان کرد: در نسخه ویژه متخصصان، راهنماهای علمی و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی نیز پیش‌بینی شده است تا پزشکان بتوانند از ظرفیت این ابزارها برای بررسی شرایط بیمار، انتخاب دارو و حتی برآورد دوز دارویی پیشنهادی استفاده کنند. هدف این است که آخرین دستاوردهای علمی دنیا در قالب یک مسیر مشخص تشخیصی و درمانی در اختیار پزشکان قرار گیرد.
طراحی کارت حمایتی برای کاهش دغدغه مالی بیماران سرطانی
دبیر علمی این کنگره اظهار کرد: بیمار هنگام مراجعه به بیمارستان، داروخانه یا آزمایشگاه با هزینه‌هایی مواجه می‌شود که ممکن است خارج از توان مالی او باشد. در گذشته بسیاری از خانواده‌ها برای تأمین هزینه‌های درمان ناچار به فروش دارایی‌هایی مانند خانه و وسایل زندگی خود می‌شدند. برای حل این مشکل، تلاش کردیم علاوه بر خیریه‌ها، بانک‌ها و سایر نهادهای مالی را نیز وارد این شبکه کنیم. در همین راستا، طرحی برای طراحی یک کارت حمایتی در دست اجراست که با مشارکت مجموعه‌ای از فعالان حوزه فناوری و مالی دنبال می‌شود. ایده اصلی این طرح، ایجاد سازوکاری شبیه خدمات اعتباری است، با این تفاوت که منابع مالی آن از طریق حمایت خیرین و بانک‌ها و در قالب تسهیلات قرض‌الحسنه تأمین شود تا بیمار برای پرداخت فوری هزینه‌های درمانی با مشکل مواجه نباشد و بتواند هزینه‌ها را در بازه زمانی مناسب و به‌صورت اقساطی پرداخت کند.
شبکه‌سازی، مهم‌ترین دستاورد کنگره‌های کنسرژنومیکس
وی با تأکید بر اینکه هدف اصلی این کنگره صرفاً معرفی چند اختراع یا محصول نیست، بیان کرد: از ابتدا به دنبال شبکه‌سازی بودیم. بسیاری از مراکز و نهادهای حاکمیتی و علمی از قبل وجود داشتند، اما ارتباط مؤثری میان آن‌ها برقرار نبوده است. تلاش کردیم این اجزا را در قالب یک شبکه به هم متصل کنیم و این مجموعه را به‌عنوان یک برند شاخص در کشور به ثبت برسانیم. در گذشته خیریه‌ها بیشتر در انتهای زنجیره و برای تأمین هزینه‌های درمان بیمارانی که در شرایط دشوار قرار داشتند ورود می‌کردند، اما اکنون خودشان در کنگره نشست و برنامه تخصصی دارند و در مراحل ابتدایی زنجیره، از جمله پیشگیری و غربالگری، مشارکت می‌کنند.
دبیر علمی سومین کنگره بین‌المللی کنسرژنومیکس اظهار کرد: در دوره گذشته، دکتر عباس‌زادگان از دانشگاه فردوسی مشهد برنده جایزه دکتر ملک‌زاده شد. نکته قابل‌توجه این بود که انتخاب ایشان صرفاً بر اساس تعداد مقالات نبود، بلکه میزان اثرگذاری پژوهش در حل مشکلات مردم نیز اهمیت داشت. این گروه در زمینه تولید واکسن ضدسرطان فعالیت کرده و کارآزمایی بالینی آن را روی بیماران انجام داده بود. از طرف دیگر، یک خیریه نیز حامی مالی این پروژه شده بود. این نمونه نشان می‌دهد که چگونه می‌توان ظرفیت علمی دانشگاه، توان تخصصی پژوهشگران و حمایت مالی خیریه‌ها را در کنار یکدیگر قرار داد. همین شبکه‌سازی و پایان‌دادن به فعالیت‌های جزیره‌ای، یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای این کنگره است.
مولی با تشبیه سرطان به داستان فیل در اتاق تاریک مولانا تصریح کرد: سرطان یک جنبه واحد ندارد که یک فرد یا یک گروه به‌تنهایی بتواند تمام ابعاد آن را مدیریت کند. این بیماری ابعاد ژنتیکی، ایمونولوژیک، پاتولوژیک، عروقی، تصویربرداری و مراقبتی دارد و در کنار آن، مسائل اقتصادی و حمایت‌های اجتماعی نیز مطرح است. بنابراین همه اجزای این اکوسیستم باید کنار یکدیگر قرار بگیرند تا بتوانند تصویر کاملی از مسئله داشته باشند و برای حل آن اقدام کنند.
پیشگیری، غربالگری و تشخیص دقیق، سه محور اصلی مقابله با سرطان
دبیر علمی سومین کنگره بین‌المللی کنسرژنومیکس گفت: مقابله با سرطان را باید در سه لایه دنبال کنیم، لایه نخست پیشگیری، لایه دوم غربالگری و لایه سوم تشخیص دقیق و درمان هدفمند است. در بخش پیشگیری، اصلاح سبک زندگی اهمیت بسیار زیادی دارد. تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم، روابط اجتماعی مناسب و پرهیز از مصرف دخانیات از جمله عواملی هستند که باید در فرهنگ عمومی جامعه نهادینه شوند. در برخی تولیدات سینمایی و رسانه‌ای هنوز سیگار کشیدن به‌عنوان رفتاری عادی یا جذاب نمایش داده می‌شود، در حالی که باید الگوسازی فرهنگی در جهت مخالف انجام شود. در همین راستا برای استفاده از ظرفیت ورزشکاران و الگوسازی در حوزه سلامت، با تیم ملی هاکی روی یخ بانوان ایران که عنوان قهرمانی آسیا را کسب کردند، برای تولید یک کلیپ تبلیغاتی همکاری کردیم تا نشان دهیم ورزش و فعالیت بدنی منظم می‌تواند در پیشگیری از سرطان نقش داشته باشد.
مولی بیان کرد: سالانه حدود ۱۹۰ هزار مورد ابتلا به سرطان در کشور ثبت می‌شود و بر اساس برآوردها، حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد موارد سرطان قابلیت پیشگیری دارند. بنابراین باید به عواملی مانند تغذیه ناسالم، مصرف فست‌فودها و سبک زندگی نامناسب توجه جدی داشته باشیم.
دبیر علمی کنگره با تأکید بر اهمیت غربالگری به‌عنوان لایه دوم مقابله با سرطان عنوان کرد: حتی با وجود اقدامات پیشگیرانه، همچنان بخشی از موارد ابتلا اتفاق می‌افتد و به همین دلیل غربالگری اهمیت زیادی دارد. تشخیص زودهنگام می‌تواند در افزایش اثربخشی درمان و کاهش هزینه‌های ناشی از بیماری نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
وی واکسیناسیون را یکی دیگر از محورهای مهم پیشگیری دانست و گفت: یکی از نشست‌های تخصصی کنگره به واکسیناسیون علیه ویروس HPV اختصاص دارد. کشورهای مختلف با استفاده از واکسن HPV توانستند در پیشگیری از سرطان دهانه رحم، که یکی از سرطان‌های شایع در جهان است، پیشرفت قابل‌توجهی داشته باشند. در این کنگره نیز از دو شرکت تولیدکننده واکسن دعوت کرده‌ایم تا درباره وضعیت تولید این واکسن در ایران و ظرفیت‌های موجود گزارش ارائه دهند.
مولی در تشریح لایه سوم مقابله با سرطان نیز بیان کرد: در مرحله تشخیص و درمان، باید بتوانیم بیماری را با دقت بالا شناسایی و متناسب با ویژگی‌های آن داروی مناسب تجویز کنیم. تمام آخرین راهنماهای علمی و مسیرهای تشخیصی و درمانی معتبر دنیا در پایگاه اطلاع‌رسانی سرطان گردآوری شده و تلاش می‌کنیم از طریق برگزاری دوره‌های آموزشی، سطح دانش و توان تخصصی پزشکان را نیز ارتقا دهیم.
دبیر علمی سومین کنگره بین‌المللی کنسرژنومیکس با تأکید بر نقش رسانه‌ها در انتقال دستاوردهای علمی به جامعه خاطرنشان کرد: همکاران رسانه‌ای نقش بسیار مؤثری در انتقال اطلاعاتی دارند که در چنین کنگره‌هایی مطرح می‌شود. هرچند مباحث تخصصی و علمی اهمیت زیادی دارند، اما باید بتوانیم دستاوردهای این نشست‌ها را به زبان ساده و قابل‌فهم برای عموم مردم منتقل کنیم. آگاهی‌بخشی باید از سنین مدرسه آغاز شود و کودکان از همان ابتدا بدانند که نباید به سمت مصرف دخانیات بروند، باید تغذیه سالم داشته باشند و فعالیت بدنی منظم را در برنامه زندگی خود قرار دهند. اطلاع‌رسانی عمومی در حوزه پیشگیری از سرطان هنوز به اندازه کافی قوی نیست و رسانه‌ها می‌توانند در این زمینه نقش پررنگ‌تری ایفا کنند.
انتهای پیام
