روز جهانی آگاهی از سونامی هر سال در پنجم نوامبر برگزار می‌شود و شعار سال ۲۰۲۶ این مناسبت، «برای سونامی آماده باشید؛ تاب‌آوری از شما آغاز می‌شود» است. این شعار با تمرکز بر اقدامات فردی و اجتماعی، بر شناخت نشانه‌های طبیعی هشدار سونامی، حرکت فوری به سمت مناطق مرتفع یا دور شدن از ساحل، آشنایی با مسیرهای تخلیه اضطراری و تهیه برنامه‌های آمادگی خانوادگی تاکید دارد.
پژوهش مروری جدید درباره زمین‌لرزه‌های سونامی در پهنه فرورانش مکران به بررسی روش‌های ارزیابی خطر و ریسک سونامی و پیامدهای احتمالی آن برای جوامع ساحلی و زیرساخت‌های منطقه پرداخته است. این مقاله سومین و آخرین بخش از مجموعه‌ای سه‌قسمتی درباره زمین‌لرزه‌های سونامی مکران است و نتایج ارزیابی‌های احتمالاتی و قطعی خطر سونامی را بررسی می‌کند.
احتمال متوسط تا زیاد خطر سونامی در سواحل ایران
بر اساس نتایج ارزیابی احتمالاتی خطر سونامی در پهنه فرورانش مکران، این منطقه از ظرفیت لرزه‌ای پیچیده‌ای برخوردار است و عواملی مانند فاصله زمانی وقوع زمین‌لرزه‌ها، بزرگی آن‌ها و سازوکارهای ایجاد سونامی باید در ارزیابی خطر در نظر گرفته شوند.
نتایج این ارزیابی نشان می‌دهد مناطق ساحلی جنوب پاکستان، از جمله کراچی، گوادر و همچنین سواحل ایران در مقیاس زمانی چندصدساله با احتمال متوسط تا زیاد خطر سونامی مواجه هستند. در سناریوهای کم‌احتمال اما با پیامدهای شدید، ارتفاع امواج سونامی می‌تواند از ۱۰ تا ۱۲ متر فراتر برود و جمعیت و زیرساخت‌های ساحلی را تهدید کند.
این ارزیابی دو نوع سونامی ناشی از پهنه مکران را نیز مشخص می‌کند که شامل سونامی‌های کوچک‌تر و پرتکرارتر است که در نتیجه گسیختگی بخشی از گسل ایجاد می‌شوند و سونامی‌های نادر اما فاجعه‌بار که حاصل گسیختگی کامل پهنه گسل هستند. با این حال، کمبود اطلاعات گسترده درباره زمین‌لرزه‌های باستانی و عدم قطعیت در مدل‌های مربوط به توزیع لغزش گسل، همچنان برآورد دقیق خطر سونامی در این منطقه را دشوار می‌کند.
امواج بیش از ۱۵ متری در بدترین حالت
ارزیابی قطعی خطر سونامی نشان می‌دهد شدت تاثیر این پدیده در مناطق ساحلی مختلف یکسان نیست. عمق آب، ویژگی‌های زمین‌شناسی و شکل سواحل، مشخصات منبع زمین‌لرزه، جهت گسیختگی گسل و احتمال گسیختگی کامل آن ازجمله عواملی هستند که بر ارتفاع امواج و میزان آب‌گرفتگی تاثیر می‌گذارند.
براساس بدترین سناریوی بررسی شده، وقوع زمین‌لرزه مگاتراست با بزرگی ۹ یا بیشتر می‌تواند امواج سونامی با ارتفاع بیش از ۱۵ متر در آب‌های دور از ساحل ایجاد کند و به آب‌گرفتگی شدید مناطق ساحلی منجر شود.
در این سناریو، دریای عمان و سواحل جنوب پاکستان به دلیل وجود فلات قاره کم‌عمق و اثر قیفی‌شکل برخی نواحی ساحلی ممکن است با افزایش ارتفاع امواج سونامی مواجه شوند. در مقابل، بخش‌هایی از ایران که به‌وسیله شبه‌جزیره‌ها از مسیر مستقیم امواج محافظت می‌شوند، ممکن است تاثیر کمتری از این پدیده بپذیرند.
مناطق کم‌ارتفاعی مانند دلتای رود سند و شهرهای بندری از جمله گوادر آسیب‌پذیری بیشتری دارند. بر اساس مدل‌سازی‌ها، پیشروی آب ناشی از سونامی در این مناطق ممکن است یک تا پنج کیلومتر به سمت خشکی ادامه پیدا کند و زیرساخت‌های حیاتی و سکونتگاه‌های پرتراکم را زیر آب ببرد. در مقابل، سواحل مرتفع‌تر و دارای شیب بیشتر مانند چابهار، ممکن است با میزان آب‌گرفتگی کمتری مواجه شوند، اما سرعت جریان آب در آن‌ها می‌تواند بیشتر باشد و به سازه‌ها آسیب وارد کند.
این یافته‌ها بر ضرورت ارزیابی محلی خطر سونامی تاکید دارند زیرا راهکارهای یکسان برای همه مناطق ساحلی نمی‌توانند آسیب‌پذیری‌های متفاوت آن‌ها را به‌طور موثر پوشش دهند.
سونامی مرگبار سال ۱۹۴۵ و چالش پیش‌بینی
با وجود ظرفیت قابل‌توجه پهنه مکران برای ایجاد سونامی، این منطقه همچنان به‌خوبی شناخته نشده و ارزیابی خطر و برنامه‌ریزی برای کاهش خسارات با چالش‌های مهمی روبه‌رو است. بیش از هفت دهه پس از سونامی ویرانگر سال ۱۹۴۵ که صدها مورد مرگ تایید شده بر جای گذاشت، همچنان ابهام‌های مهمی درباره رفتار لرزه‌ای و زمین‌ساختی پهنه مکران و توانایی آن برای ایجاد سونامی‌های بزرگ در آینده وجود دارد.
بر اساس بدترین سناریو، سونامی ناشی از پهنه مکران ممکن است طی ده‌ها دقیقه به سواحل کشورهای همسایه برسد و امواجی با ارتفاع چند متر ایجاد کند. در چنین شرایطی، زمان محدودی برای تخلیه مناطق ساحلی و واکنش اضطراری باقی می‌ماند.
پژوهشگران با اشاره به سونامی‌های سال ۲۰۱۸ در پالو و تنگه سوندا در اندونزی، محدودیت سامانه‌های هشدار کنونی را در مواجهه با سازوکارهای پیچیده ایجاد سونامی یادآور می‌شوند.
ضرورت تقویت سامانه‌های هشدار و آمادگی مناطق ساحلی
این پژوهش تقویت شبکه‌های لرزه‌نگاری و زمین‌سنجی در پهنه مکران را برای بهبود شناسایی زمین‌لرزه‌ها و پیش‌بینی سونامی ضروری می‌داند. استفاده از نقشه‌برداری دقیق بستر دریا و توسعه مدل‌های عددی سونامی نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند توان ارزیابی و پیش‌بینی خطر را افزایش دهد. همچنین ادغام داده‌های لرزه‌ای و هیدرودینامیکی در سامانه‌های هشدار زودهنگام می‌تواند به صدور هشدارهای دقیق‌تر و به‌موقع‌تر کمک کند.
بر اساس گزارش نشریه فرانتیرز، از دیگر راهکارهای مطرح شده در این پژوهش می‌توان به تقویت زیرساخت‌های ساحلی، اصلاح مقررات ساخت‌وساز در مناطق پرخطر، برنامه‌ریزی برای تخلیه اضطراری و اجرای برنامه‌های آمادگی در سطح جوامع محلی اشاره کرد.
پژوهشگران همچنین بر استفاده از فناوری‌هایی مانند حسگرهای فشار بستر دریا و سامانه‌های موقعیت‌یابی ماهواره‌ای برای بهبود پایش و تشخیص سونامی تاکید کردند. استفاده از هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای شناسایی دقیق‌تر منابع لرزه‌ای نیز از مسیرهای پیشنهادی برای پژوهش‌های آینده است.
در بخش دیگری از این پژوهش، نقش موانع طبیعی و سازه‌های حفاظتی در کاهش خسارات احتمالی بررسی شده است. کاشت جنگل‌های حرا، ساخت سیل‌بندها و موج‌شکن‌ها از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند در چارچوب برنامه‌ریزی مناطق ساحلی برای کاهش خطر سونامی مورد توجه قرار گیرند. جنگل‌های حرا نیز بر اساس پژوهش‌های مورد استناد مقاله، نقش مهمی در حفاظت از جان انسان‌ها و اموال در جریان سونامی داشته‌اند.
پژوهشگران در مجموع بر ضرورت ترکیب پژوهش‌های علمی، توسعه سامانه‌های هشدار پیشرفته، برنامه‌ریزی پایدار مناطق ساحلی و افزایش آمادگی جوامع محلی برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر سونامی تاکید دارند.
در همین راستا، شعار روز جهانی آگاهی از سونامی در سال ۲۰۲۶ نیز بر نقش افراد و جوامع در افزایش تاب‌آوری تمرکز دارد.
شناخت نشانه‌های طبیعی سونامی، آشنایی با مسیرهای تخلیه، مشارکت در مانورهای اضطراری و تهیه برنامه خانوادگی از جمله اقداماتی است که این مناسبت بر آن‌ها تاکید می‌کند. توجه به نیازهای کودکان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و گردشگران نیز بخشی از برنامه‌ریزی برای آمادگی در برابر این پدیده است.
انتهای پیام
