به گزارش ایسنا، پیام کبیری در نشست هم‌اندیشی راهبردی با پیشکسوتان پژوهش‌های علوم پزشکی کشور که با حضور معاون تحقیقات و فناوری در دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد، با اشاره به ضرورت توسعه زیرساخت‌های جدید برای ارزیابی اثربخشی پژوهش‌ها، اظهار کرد: در سال‌های گذشته، توجه به اثربخشی پژوهش‌ها در کشور افزایش یافته و به نظر می‌رسد این موضوع به یکی از اولویت‌های مهم نظام پژوهش تبدیل شده است.
وی با اشاره به روند تحول شاخص‌های ارزیابی پژوهش افزود: در ابتدا مقالات را می‌شمردیم و سپس به این نتیجه رسیدیم که برای توجه به کیفیت پژوهش‌ها باید استنادات را نیز شمارش کنیم؛ اما با گذشت زمان و افزایش بلوغ نظام پژوهشی، به این نتیجه رسیدیم که باید اثربخشی پژوهش‌ها را بسنجیم. واقعیت این است که دنیا نیز تا حدی از مقاله‌شماری و استنادشماری فاصله گرفته و ما هم باید متناسب با این تحول حرکت کنیم و به این بلوغ برسیم که هر پژوهش باید اثری در جامعه داشته باشد و به یک پرسش یا مسئله پاسخ دهد.
کبیری با اشاره به اهمیت انتخاب درست مسئله پژوهشی گفت: در ورودی پژوهشکده آینده‌پژوهی دانشگاه علوم پزشکی کرمان، علامت سؤال بزرگی قرار داده شده است که نشان دهنده اهمیت سؤال پژوهشی است. این نماد به این موضوع اشاره دارد که اگر مسئله و سؤال پژوهش به‌درستی انتخاب شود، آن پژوهش می‌تواند به نتیجه برسد.همواره این پرسش مطرح می‌شود که چرا پژوهش‌های کشور پاسخگو و نافع نیستند و چرا به هدف، نتیجه یا محصول مورد انتظار نمی‌رسند. پاسخ یکی از نکات اساسی در همین علامت سؤال نهفته است؛ اگر مسئله پژوهشی به‌درستی انتخاب شود و ذی‌نفع مشخصی داشته باشد و برای آن محصول یا نتیجه‌ای تعریف شده باشد، احتمال دستیابی به نتیجه نیز افزایش می‌یابد.
مشاور علم‌سنجی با اشاره به سابقه توجه به انتشار و دیده‌شدن دستاوردهای پژوهشی اظهار کرد: دکتر آخوندزاده بیش از ۳۰ سال است که در کارگاه‌های مقاله‌نویسی درباره انتشار مقاله و اهمیت پابلیکیشن صحبت می‌کنند و طی حدود ۳۵ سال گذشته نیز کشور به این موضوع توجه داشته است؛ اما در همان زمانی که ما بر انتشار مقاله تأکید می‌کردیم، در دنیا بحث اثرگذاری پژوهش‌ها نیز مطرح شده بود. هدف از تأکید بر انتشار مقاله این بود که پژوهش دیده و خوانده شود و بتواند اثر خود را بر جای بگذارد. من در کارگاه‌ها همواره به این موضوع اشاره می‌کنم که این مفهوم را می‌توان با عبارت «باز شود، دیده شود و بلکه پسندیده شود» توضیح داد. در عرصه پژوهش نیز صرف باز شدن و دیده شدن مقاله کافی نیست، بلکه باید بتواند اثری واقعی ایجاد کند.
کبیری با تشریح مفهوم اثربخشی پژوهش گفت: اگر پژوهش بتواند تغییری در جامعه ایجاد کند و موجب بهبود وضعیت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، محیط زیست، کیفیت زندگی یا امید به زندگی مردم شود، می‌توان آن را پژوهشی اثربخش دانست. در یک تعریف ساده، هر پژوهشی که بتواند تغییر واقعی در زندگی مردم و در جامعه واقعی ایجاد کند، اثربخش محسوب می‌شود. در این تعریف، منظور از دنیای واقعی، همان مردم و جامعه‌ای هستند که در زندگی روزمره با مسائل مختلف مواجه‌اند. بنابراین، اگر پژوهش بتواند از محیط دانشگاه خارج شود و به جامعه راه پیدا کند و تغییری در شرایط آن ایجاد کند، می‌توان از اثربخشی آن سخن گفت.
عضو کاکرین ایران با تفکیک اثربخشی پژوهش از اثرگذاری علمی آن در محیط دانشگاه اظهار کرد: زمانی که از اثربخشی پژوهش در داخل فضای دانشگاهی صحبت می‌کنیم، معمولاً شاخص استناد یا سایتیشن مطرح می‌شود. استناد در واقع نشان دهنده اثر یک پژوهش بر پژوهش دیگر است؛ یعنی یک مقاله در مقاله یا پژوهش دیگری مورد ارجاع، استناد یا استفاده قرار گرفته باشد. اما اگر یک پژوهش از فضای دانشگاه خارج شود و به بهبود شرایط اقتصادی، اجتماعی یا زیست محیطی جامعه منجر شود، با اثربخشی واقعی پژوهش مواجه هستیم. بنابراین، باید میان اثرگذاری علمی یک پژوهش در محیط دانشگاه و اثربخشی آن در جامعه تفاوت قائل شویم.
کبیری با اشاره به تجربه دانشگاه گلاسگو در ارزیابی اثربخشی پژوهش‌ها گفت: برای بررسی این موضوع به سراغ تجربه دانشگاه گلاسگو رفتم. این دانشگاه دارای چارچوبی با عنوان «چارچوب تعالی پژوهش» یا (Research Excellence Framework) است که برنامه‌های آن برای سال ۲۰۲۶ نیز در وب‌سایت دانشگاه قابل مشاهده است. در این چارچوب، برای پژوهش‌ها مفهوم اثرگذاری مستقیم بر اقتصاد، صنعت، فرهنگ، جامعه، محیط زیست و مجموعه‌های داوطلبانه مورد توجه قرار گرفته است. به عبارت دیگر، دانشگاه در ارزیابی پژوهش‌های خود صرفاً به انتشار مقاله و استناد علمی اکتفا نمی‌کند، بلکه بررسی می‌کند که هر پژوهش چه تأثیری در بخش‌های مختلف جامعه و زندگی واقعی مردم داشته است.
کبیری با اشاره به ضرورت توجه به ارزش و کیفیت استنادات علمی اظهار کرد: یکی از نکاتی که شاید در سال‌های گذشته کمتر به آن توجه کرده‌ایم، این است که همه استنادات از ارزش و اعتبار یکسانی برخوردار نیستند. برای مثال، زمانی که محتوای تولیدشده در یک مقاله به کتابی راه پیدا می‌کند و به عنوان یک منبع مورد استناد قرار می‌گیرد، این موضوع برای پژوهشگر ارزشمند است؛ چراکه نشان می‌دهد محتوای مقاله به یک واقعیت یا مطلب قابل استناد در یک کتاب تبدیل شده است. این نوع استناد با عنوان «استناد کتابی» (Book Citation) شناخته می‌شود. کتاب‌هایی که در پایگاه اسکوپوس نمایه می‌شوند و به مقالات پژوهشگران ارجاع می‌دهند، تعداد قابل توجهی دارند و معمولاً از نوع کتاب‌های درسی یا کتاب‌های مرجع و تخصصی هستند. بنابراین، استناد به مقالات در این کتاب‌ها می‌تواند یکی از شاخص‌های مهم برای سنجش اثرگذاری علمی پژوهش‌ها باشد.
عضو کاکرین ایران با اشاره به اهمیت بررسی اثرگذاری پژوهش‌ها در سطح ملی ادامه داد: از آنجا که موضوعات و مسائل ملی نیز برای ما اهمیت دارد، شاخص «اثربخشی کشوری» را به این سامانه اضافه کرده‌ایم. این شاخص بر اساس سامانه ارزشیابی مربوط به بانک جهانی طراحی شده است و طرح‌های اثرگذار کشوری از طریق این سامانه استخراج و به تفکیک افراد فهرست شده‌اند.
وی با تشریح برخی قابلیت‌های سامانه سنجش اثربخشی پژوهش‌ها گفت: در این سامانه می‌توان شاخص‌های مختلف را بررسی کرد؛ برای مثال، اگر بخواهیم بدانیم بیشترین اثرگذاری اقتصادی پژوهش‌های کشور مربوط به کدام پژوهشگر است، می‌توانیم بخش اثربخشی اقتصادی را انتخاب کنیم. در این بخش، استناد به مقالات در اسناد ثبت اختراع یا پتنت‌ها قابل مشاهده است. بر اساس اطلاعات این سامانه، مقالات دکتر بهاروند در ۶۸۴ سند ثبت اختراع مورد ارجاع، اشاره یا استفاده قرار گرفته‌اند که نشان‌دهنده میزان اثرگذاری پژوهش‌های ایشان در حوزه اختراعات است.
وی با بیان اینکه اثرگذاری پژوهش‌ها در اسناد سیاستی نیز قابل رصد است، افزود: برای نمونه، مقالات دکتر ملک‌زاده در ۴۲۶ سند سیاستی بین‌المللی مورد استناد یا ارجاع قرار گرفته‌اند. این اسناد شامل مستندات نهادهایی مانند سازمان جهانی بهداشت (WHO)، مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) و خدمات سلامت ملی انگلیس (NHS) هستند. البته در این بررسی، اسناد سیاستی داخلی هنوز لحاظ نشده‌اند و همکاران در مرکز پژوهش‌های مجلس نیز اقداماتی را در این زمینه دنبال می‌کنند. یکی دیگر از شاخص‌های سامانه، میزان استناد به مقالات در راهنماهای بالینی یا اسناد مبتنی بر شواهد بالینی است. در این بخش نیز مقالات دکتر ملک‌زاده، حتی با حذف استنادات مربوط به اسناد راهنمای بالینی مبتنی بر شواهد یا GBD، دارای ۱۰۷ استناد بالینی هستند و در فهرست سامانه قرار گرفته‌اند.
مشاور علم‌سنجی با اشاره به امکان بررسی شاخص‌های مختلف برای پژوهشگران گفت: این نوع ارزیابی را می‌توان برای حوزه‌های گوناگون تکرار کرد. برای مثال، با توجه به حضور همکاران مشهدی در این نشست، نمونه‌ای از اطلاعات مربوط به دکتر صاحبکار را نیز در سامانه نمایش دادیم. مقالات ایشان دارای ۵۱۲۸ استناد کتابی در کتاب‌های نمایه‌شده در اسکوپوس هستند که این میزان از استناد نیز می‌تواند به‌عنوان یکی از دستاوردهای ارزشمند پژوهشی کشور مورد توجه قرار گیرد. در نمایش این اطلاعات، استنادات مربوط به اسناد GBD حذف شده‌اند و عدد اعلام‌شده مربوط به استنادهای کتابی در کتاب‌های نمایه‌شده در اسکوپوس است.
کبیری به اضافه شدن طرح‌های اثرگذار کشوری به پروفایل پژوهشگران اشاره کرد و گفت: برای نمونه، در پروفایل دکتر عزیزی سه طرح اثرگذار کشوری ثبت شده است. البته باید توجه داشت که این شاخص در ارزشیابی‌های دو سال اخیر اضافه شده و پیش از آن در نظام ارزشیابی وجود نداشته است. همچنین، طرح‌هایی در این بخش درج می‌شوند که در معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت تأیید شده و به‌عنوان طرح‌های امتیازآور در فرایند ارزشیابی مورد پذیرش قرار گرفته باشند. با انتخاب این بخش در پروفایل هر پژوهشگر، می‌توان جزئیات طرح‌های اثرگذار کشوری او را مشاهده و روند اجرای آنها را رصد کرد.
کبیری با اشاره به نمونه‌های دیگری از شاخص‌های اثرگذاری پژوهش‌ها خاطر نشان کرد: در سامانه ارزیابی، علاوه بر استنادهای کتابی، می‌توان شاخص‌هایی مانند اشاره به مقالات در محتوای ویدئوهای منتشرشده در یوتیوب را نیز بررسی کرد. برای مثال، دکتر حسین‌زاده ۱۳۲ مورد اشاره در یوتیوب (YouTube Mention) دارد؛ به این معنا که محتوای ۱۳۲ ویدئوی منتشرشده در این بستر، بر اساس یکی از مقالات ایشان تهیه شده و این ارتباط ثبت شده است. همچنین، نام و آثار ایشان در ۸۳ صفحه نیز مورد اشاره قرار گرفته است. این نمونه نشان می‌دهد که می‌توان ابعاد مختلف اثرگذاری پژوهشگران علوم پایه را بررسی کرد؛ از استنادهای کتابی گرفته تا بازتاب آثار علمی در محتوای ویدئویی و سایر بسترها.
عضو کاکرین ایران در ادامه با اشاره به تجربه دانشگاه گلاسگو در معرفی دستاوردهای علمی و تاریخی خود اظهار کرد: در یکی از ارائه‌های قبلی‌ام، دوستی به من گفت که ۱۶ مولکول دارویی را توسعه داده است و پرسید این دستاوردها کجاست و چرا در معرفی دانشگاه دیده نمی‌شود. برای پاسخ به این پرسش، صفحه پژوهش دانشگاه گلاسگو را بررسی کردم. این صفحه بخش جالبی دارد که در قالب یک نمایش اسلایدی، دستاوردهای دانشگاه را از زمان تأسیس آن در سال ۱۴۵۱ تاکنون معرفی می‌کند. در این بخش، دستاوردهای علمی و پژوهشگران اثرگذار دانشگاه در دوره‌های مختلف تاریخی معرفی شده‌اند. برای نمونه، به نقش لرد کلوین در سال ۱۸۴۸ در ارائه مقیاس دمای مطلق یا مقیاس کلوین اشاره شده است. همچنین، نام جوزف لیستر، از دانش‌آموختگان دانشگاه گلاسگو، در ارتباط با توسعه روش‌های ضدعفونی و جراحی در سال ۱۸۶۷ آمده است.
کبیری افزود: در ادامه این معرفی، به سر جیمز بلک و نقش او در کشف و توسعه کاربرد بتابلاکرها در مدیریت بیماری‌های قلبی‌عروقی در سال ۱۹۵۸ اشاره شده است. همچنین، کشف هلیوم توسط سر ویلیام رامزی و ابداع مقیاس کمای گلاسگو (GCS) در سال ۱۹۷۴ از دیگر دستاوردهایی است که در این صفحه معرفی شده‌اند. مقیاس کمای گلاسگو نیز از جمله دستاوردهایی است که در حوزه پزشکی به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد.
وی با اشاره به نمونه‌های دیگری از دستاوردهای دانشگاه گلاسگو گفت: در این صفحه، پژوهش‌های مرتبط با بررسی ارتباط فقر و وضعیت تغذیه با سلامت نیز معرفی شده‌اند که در سال ۱۹۳۶ گزارش شده‌اند. این شیوه معرفی نشان می‌دهد که دانشگاه چگونه دستاوردهای علمی خود را در طول تاریخ ثبت و به مخاطبان ارائه می‌کند.
مشاور علم‌سنجی با طرح این پرسش که چرا دانشگاه‌های کشور دستاوردهای علمی پژوهشگران خود را به همین شکل معرفی نمی‌کنند، اظهار کرد: ما نیز پژوهشگران و دستاوردهای ارزشمندی داریم؛ بسیاری از پژوهشگرانی که در همین نشست حضور دارند، دستاوردهایی دارند که می‌تواند مایه افتخار دانشگاه‌ها باشد؛ اما این دستاوردها به‌درستی در وب‌سایت دانشگاه‌ها معرفی نمی‌شوند. در حالی که دانشگاه‌ها می‌توانند بخشی از وب‌سایت خود را به معرفی پژوهشگران شاخص، دستاوردهای علمی و نخستین‌بارهایی که در حوزه‌های مختلف به ثبت رسانده‌اند اختصاص دهند.
کبیری با انتقاد از کم‌توجهی به معرفی دستاوردهای پژوهشگران در وب‌سایت دانشگاه‌ها ادامه داد: گاهی در صفحات وب‌سایت دانشگاه‌ها اخبار بازدید مسئولان از مراکز مختلف به چشم می‌خورد، در حالی که لازم است در کنار این اخبار، دستاوردهای علمی و پژوهشی اعضای هیأت علمی نیز معرفی شود. حتی اگر قرار نیست این اطلاعات در صفحه نخست وب‌سایت قرار گیرد، می‌توان بخشی مستقل در صفحه پژوهش دانشگاه به این موضوع اختصاص داد.
وی با اشاره به ضرورت ثبت و معرفی دستاوردهای علمی در کنار شاخص‌های متعارف ارزیابی پژوهش گفت: در کنار استنادها، اثربخشی و شاخص‌های آلتمتریک، باید به دستاوردهایی نیز توجه کنیم که پژوهشگران کشور در طول فعالیت علمی خود به آنها دست یافته‌اند و این دستاوردها را به‌درستی معرفی و در معرض دید قرار دهیم.
وی تأکید کرد: دانشگاه، پیش از هر چیز، محل فعالیت علمی و پژوهشی اعضای هیأت علمی و پژوهشگران است و باید برای معرفی و بازتاب دستاوردهای آنان نیز برنامه داشته باشد.
انتهای پیام
