یک باستان‌شناس با اشاره به معماری و موقعیت راهبردی بنای تخت دختر در محدوده دروازه نفته کلات گفت: شواهد معماری و آثار به دست آمده در این محوطه نشان می‌دهد که قدمت این سازه دفاعی احتمالاً به پیش از دوره نادرشاه افشار و حتی دوران پیش از اسلام می‌رسد.
ابوالفضل زاهدی، در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: کلات به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، از گذشته یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی میان ایران و سرزمین‌های آسیای میانه بوده است. این منطقه در شمال شرق خراسان رضوی و در میان رشته‌کوه هزارمسجد قرار دارد و ساختار طبیعی آن به شکلی است که از گذشته امکان کنترل و حفاظت از مسیرهای ورودی به داخل کشور را فراهم می‌کرد.
وی افزود: کلات از نظر طبیعی ساختاری بیضی شکل دارد و به دلیل قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی مهم، همواره اهمیت نظامی و دفاعی داشته است. دو ورودی اصلی این منطقه شامل دروازه ارغون‌شاه و دروازه نفته است که هر کدام در بخش متفاوتی از محدوده کلات قرار گرفته‌اند و در دوره‌های مختلف نقش مهمی در کنترل رفت‌وآمدها داشته‌اند.
زاهدی با اشاره به موقعیت دروازه نفته بیان کرد: این دروازه در شمال شرقی کلات قرار دارد و از طریق آن می‌توان به بخش‌هایی از جنوب ترکمنستان دسترسی پیدا کرد. ارتباط میان ساکنان فلات ایران و مناطق آسیای میانه در دوره‌های مختلف تاریخی از این مسیر برقرار بوده و در مقابل، برخی حرکت‌های نظامی و ورود اقوام مهاجم نیز از همین گذرگاه انجام شده است.
این باستان‌شناس ادامه داد: اهمیت چنین مسیری باعث می‌شد که حاکمان و حکومت‌های مستقر در منطقه برای حفاظت از آن به فکر ایجاد سازه‌های دفاعی باشند. به همین دلیل، در اطراف ورودی‌های کلات آثار و بقایای بناهایی دیده می‌شود که به نظر می‌رسد برای دیده‌بانی، کنترل مسیر و مقابله با تهدیدهای احتمالی ساخته شده‌اند.
تخت دختر؛ بنایی فراتر از یک سنگر نظامی
زاهدی با اشاره به یکی از مهم‌ترین سازه‌های دفاعی در محدوده دروازه نفته گفت: در فاصله‌ای پس از این دروازه، بنایی سنگی بر بدنه شمال غربی مسیر ارتباطی کلات به ترکمنستان قرار دارد که در میان مردم منطقه به تخت دختر معروف است. این بنا از نظر موقعیت و شکل معماری، یکی از آثار قابل توجه در مجموعه تاریخی کلات به شمار می‌رود.
وی افزود: آنچه از دور دیده می‌شود، دیواری سنگی و بلند است که در امتداد دو برجستگی طبیعی دامنه کوه ساخته شده و به دلیل داشتن روزنه‌هایی در بدنه، ظاهر یک سازه دفاعی را دارد؛ اما با نزدیک شدن به بنا می‌توان متوجه شد که ساختار آن پیچیده‌تر از یک دیوار معمولی یا سنگر ساده است.
این باستان‌شناس با بیان اینکه تخت دختر احتمالاً محل استقرار نیروهای نگهبان و مدافع بوده است، اظهار کرد: در میان مردم منطقه این باور وجود دارد که سربازان نادرشاه افشار برای حفاظت از دروازه نفته در این محل مستقر می‌شدند. هرچند نمی‌توان نقش این بنا را در دوره نادرشاه نادیده گرفت، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که ساختار اولیه آن احتمالاً قدیمی‌تر است.
زاهدی ادامه داد: پراکندگی قطعات سفال متعلق به دوره‌های تاریخی در اطراف بنا، شکل دیوارها و همچنین نوع روزنه‌های تعبیه شده در آن، از جمله شواهدی است که احتمال ساخت این مجموعه در دوره‌ای پیش از حکومت نادرشاه را تقویت می‌کند. به همین دلیل، نمی‌توان این سازه را صرفاً بنایی متعلق به دوره افشاریه دانست.
وی با اشاره به ویژگی‌های معماری تخت دختر بیان کرد: در بخش‌هایی از دیوار جنوبی بنا، روزنه‌هایی با شکل مثلثی دیده می‌شود که از نظر فرم و ساختار به نمونه‌های موجود در برخی بناهای دفاعی دوران ساسانی در منطقه ترکمنستان شباهت دارد. یکی از نمونه‌های قابل مقایسه، ارگ آق‌تپه در ترکمنستان است که در آن نیز روزنه‌هایی با شکل مشابه دیده می‌شود.
شباهت معماری تخت دختر با سازه‌های اشکانی و ساسانی
این باستان‌شناس با تشریح ساختار دفاعی بنا گفت: یکی از ویژگی‌های مهم تخت دختر، وجود دو برج در دو سوی دیوار اصلی است. این برج‌ها نقشه‌ای چهارگوش و تقریباً مستطیل شکل دارند و از نظر فرم معماری، شباهت‌هایی با برج‌های شهر باستانی نسا در ترکمنستان و برخی سازه‌های دفاعی دوره ساسانی در ایران دارند.
زاهدی بیان کرد: در میان نمونه‌های قابل مقایسه می‌توان به برج‌های موجود در کهن‌دژ نیشابور و همچنین سازه‌های دفاعی ویرانشهر فاروج اشاره کرد. این شباهت‌ها نشان می‌دهد که برای بررسی دقیق‌تر تاریخ ساخت تخت دختر باید معماری آن در کنار دیگر بناهای تاریخی منطقه مورد مطالعه قرار گیرد.
وی با اشاره به ویژگی‌های دیوار اصلی بنا اظهار کرد: این دیوار از نظر ضخامت و ارتفاع قابل توجه است و از سطح فعلی زمین تا بالاترین قسمت باقی مانده آن بیش از هشت متر ارتفاع دارد. در بدنه دیوار دو ردیف روزنه دیده می‌شود که احتمالاً برای دیده‌بانی و استفاده از ابزارهای دفاعی در نظر گرفته شده بودند.
این باستان‌شناس ادامه داد: در ساخت دیوارهای تخت دختر دقت زیادی به کار رفته است. برخلاف برخی سازه‌های سنگی دیگر در محدوده کلات، سنگ‌های مورد استفاده در این بنا تا حد زیادی تراش خورده و به شکل بلوک‌های منظم مکعب مستطیل در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
زاهدی افزود: در بخش‌هایی از نمای بیرونی بنا نیز بقایای اندود گچ دیده می‌شود که نشان می‌دهد سطح دیوارها در گذشته به شکل ساده و بدون پوشش رها نشده بود. وجود چنین اندودی در بخش‌های داخلی و بیرونی بنا می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره نحوه ساخت و نوع استفاده از فضاهای مختلف آن در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
احتمال وجود حیاط و فضاهای چندطبقه در تخت دختر
وی با اشاره به بخش‌های کمتر شناخته شده این مجموعه خاطرنشان کرد: بررسی امتداد دیوارها در اطراف برج شرقی نشان می‌دهد که سازه تنها به دیوار اصلی و دو برج محدود نبوده است. در بخش شمال شرقی این برج، دیوار سنگی دیگری ادامه پیدا می‌کند و در نهایت با زاویه‌ای قائمه به سمت شمال غرب تغییر مسیر می‌دهد.
این باستان‌شناس در ادامه افزود: این وضعیت می‌تواند نشان دهنده وجود فضای محصور و احتمالاً حیاطی نسبتاً وسیع در بخش شمالی تخت دختر باشد. از نظر ساختار کلی، چنین فضایی را می‌توان با برخی تأسیسات دفاعی اطراف دروازه ارغون‌شاه مقایسه کرد، هرچند برای اظهار نظر قطعی درباره شکل و کاربری آن به بررسی‌های میدانی و مطالعات باستان‌شناسی بیشتری نیاز است.
زاهدی با اشاره به دشواری بررسی این محوطه بیان کرد: قرار گرفتن بنا در عمق دره و در مسیر عبور سیلاب باعث شده است که در طول زمان حجم زیادی از رسوبات در اطراف آن انباشته شود. همین موضوع بخش‌هایی از معماری اصلی را پوشانده و تشخیص کامل نقشه و وسعت بنا را دشوار کرده است.
وی ادامه داد: با وجود این محدودیت، برخی شواهد موجود می‌تواند در شناخت ساختار داخلی بنا کمک کننده باشد. در یکی از بخش‌های پشت دیوار، چاله‌ای بر اثر حفاری غیرمجاز ایجاد شده که در آن نشانه‌هایی از تقسیم‌بندی عمودی فضا دیده می‌شود. این شواهد احتمال وجود سه طبقه در بخشی از سازه را مطرح می‌کند.
این باستان‌شناس تأکید کرد: بقایای اندود گچ در سطوح داخلی دیوارها نیز نشان می‌دهد که این فضا احتمالاً تنها یک محل عبور یا استقرار موقت نبوده و امکان اقامت نیروهای مستقر در آن وجود داشته است. البته تعیین دقیق تعداد طبقات، کاربری اتاق‌ها و نحوه ارتباط بخش‌های مختلف بنا نیازمند کاوش و بررسی تخصصی است.
زاهدی با اشاره به وسعت قابل تشخیص این مجموعه گفت: بر اساس آنچه اکنون از محدوده معماری تخت دختر قابل مشاهده است، عرصه این سازه حدود یک‌هزار و ۶۰۰ مترمربع برآورد می‌شود. همچنین در گوشه جنوب غربی مجموعه، فضایی مربع شکل با ابعاد تقریبی پنج در پنج متر وجود دارد که می‌تواند بخشی از فضاهای داخلی این بنا باشد.
ارتباط تاریخی کلات با شهرهای باستانی ترکمنستان
وی با اشاره به موقعیت جغرافیایی کلات و نزدیکی آن به مراکز مهم تاریخی آسیای میانه اظهار کرد: نزدیکی کلات به محوطه‌های باستانی آق‌تپه و شهر باستانی نسا در ترکمنستان، از موضوعاتی است که در بررسی معماری تخت دختر اهمیت دارد.
این باستان‌شناس افزود: شهر نسا یکی از مراکز مهم تمدن اشکانی در آسیای میانه بوده و آق‌تپه نیز از محوطه‌های تاریخی شناخته شده منطقه است. با توجه به ارتباطات تاریخی میان این مناطق، احتمال تأثیرپذیری معماری تخت دختر از شیوه‌های ساخت‌وساز و استحکامات دفاعی آن سوی مرز وجود دارد.
زاهدی ادامه داد: با در نظر گرفتن فرم برج‌های گوشه‌دار، شیوه سنگ‌چینی، نوع روزنه‌ها و موقعیت دفاعی بنا، می‌توان این فرضیه را مطرح کرد که ساخت اولیه تخت دختر به دوره ساسانی بازمی‌گردد یا دست‌کم در معماری آن از الگوهای دفاعی دوره‌های پیش از اسلام تأثیر گرفته شده است.
وی تأکید کرد: این موضوع در حال حاضر در حد یک فرضیه باستان‌شناختی است و برای تعیین دقیق زمان احداث بنا نمی‌توان تنها به شباهت‌های معماری اکتفا کرد. انجام کاوش‌های علمی، بررسی لایه‌های تاریخی و مطالعه سفال‌های پراکنده در محوطه می‌تواند به روشن شدن قدمت واقعی این سازه کمک کند.
برج‌های دیده‌بانی و بقایای دروازه آجری نفته
این باستان‌شناس با اشاره به دیگر آثار دفاعی محدوده دروازه نفته گفت: تخت دختر تنها سازه نظامی باقی مانده در این مسیر نیست و در دو سوی تنگه نیز بقایای برج‌هایی دیده می‌شود که به نظر می‌رسد برای دیده‌بانی و کنترل رفت‌وآمد ساخته شده‌اند.
زاهدی افزود: این برج‌ها در حال حاضر وضعیت مناسبی ندارند و بخش‌هایی از آن‌ها تخریب شده است، اما شکل معماری و موقعیت قرارگیری‌شان نشان می‌دهد که احتمالاً بخشی از مجموعه دفاعی دروازه نفته بوده‌اند.
وی بیان کرد: از نظر فرم معماری، این برج‌ها به نمونه‌های الحاقی تخت دختر شباهت بیشتری دارند تا برج‌های موجود در دروازه ارغون‌شاه. به همین دلیل، احتمال دارد که آن‌ها نیز به دوره‌های پیش از اسلام تعلق داشته باشند، هرچند برای تعیین قدمت دقیقشان باید بررسی‌های بیشتری انجام شود.
این باستان‌شناس در ادامه به بقایای یک سازه آجری در عمق تنگه نفته اشاره و اظهار کرد: در این محدوده، بخش‌هایی از یک دروازه آجری با ساختاری شبیه پل و دارای پنج چشمه باقی مانده است. این سازه از نظر شکل کلی به دروازه ارغون‌شاه شباهت دارد و بخشی از آن با وجود گذشت زمان و وقوع سیلاب‌ها همچنان قابل مشاهده است.
زاهدی افزود: وجود این سازه در کنار برج‌های دیده‌بانی و بنای تخت دختر نشان می‌دهد که دروازه نفته در گذشته تنها یک گذرگاه طبیعی نبوده، بلکه مجموعه‌ای از تأسیسات برای کنترل، حفاظت و مدیریت مسیر در آن ایجاد شده بود.
وی با اشاره به اهمیت تاریخی این آثار خاطرنشان کرد: دروازه نفته در ۲۳ فروردین سال ۱۳۴۶ با شماره ۶۶۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. با این حال، شناخت کامل ظرفیت‌های تاریخی این محدوده نیازمند توجه بیشتر به مطالعات باستان‌شناسی، حفاظت از بقایای معماری و جلوگیری از فعالیت‌های مخرب در محوطه است.
این باستان‌شناس در پایان تأکید کرد: تخت دختر و دیگر سازه‌های دفاعی دروازه نفته بخشی از تاریخ ارتباطی و نظامی شمال شرق ایران را روایت می‌کنند. این آثار می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه حفاظت از گذرگاه‌های مرزی، ارتباط ایران با آسیای میانه و تأثیرپذیری معماری دفاعی در دوره‌های مختلف تاریخی ارائه دهند؛ موضوعی که ضرورت حفاظت و مطالعه دقیق‌تر این مجموعه را دوچندان می‌کند.
وی با اشاره به اهمیت راهبردی دروازه نفته در طول تاریخ اظهار کرد: برخی پژوهش‌ها حاکی از آن است که تیمور لنگ در ۱۷ نوبت برای ورود به ایران از مسیر این دروازه تلاش کرده، اما در تحقق این هدف ناکام مانده است. موقعیت سوق‌الجیشی و ساختار طبیعی دژ کلات، ضرورت ایجاد استحکامات و تأسیسات دفاعی در گذرگاه‌های ورودی آن را از گذشته‌های دور دوچندان می‌کرده است.
انتهای پیام
