از مجموع ۳۷ دشت استان، وضعیت ۳۴ دشت از جمله دشت مشهد، بحرانی و ممنوعه اعلام شده است. کاهش سطح آب زیرزمینی در این دشت‌ها علاوه بر تشدید کم‌آبی می‌تواند به فشردگی لایه‌های زمین، فرونشست و افزایش خطر آلودگی منابع آب منجر شود؛ مخاطره‌ای که در بسیاری از موارد جبران آن بسیار دشوار است.
فرونشست زمین به پایین‌رفتن تدریجی سطح زمین در اثر عواملی مانند برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و فشرده‌شدن لایه‌های خاک و رسوبات گفته می‌شود. با کاهش سطح آب زیرزمینی، فشار آب در منافذ خاک کاهش می‌یابد و لایه‌های مستعد فشردگی متراکم می‌شوند؛ فرآیندی که به نشست سطح زمین می‌انجامد. این پدیده گاهی به‌صورت نشست گسترده و گاهی همراه با تغییر شکل نامتوازن زمین و ایجاد ترکها و شکاف‌های آشکار بروز می‌کند.
در دشت مشهد نیز فرونشست طی سال‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های جدی محیط‌زیستی و زیرساختی تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که آثار آن در برخی نقاط به شکل شکاف‌های زمین و رها شدن اراضی کشاورزی دیده می‌شود و در صورت تداوم می‌تواند آسیب پذیری ساختمان‌ها، راه‌ها و شبکه‌های انتقال آب و انرژی را افزایش دهد. این وضعیت در کنار خطراتی مانند زمین‌لرزه و سیلاب، ضرورت بررسی دقیق شرایط زمین و میزان آسیب‌پذیری سازه‌ها را دوچندان می‌کند.
در این راستا، ایسنا با محمد علائی، رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی، همراه شد تا ابعاد گسترده فرونشست‌های دشت مشهد را بررسی کند. در مرحله اول راهی محدوده بام هفت‌تیر مشهد شدیم تا از چشم‌اندازی مشرف به شهر، وضعیت دشت و ساخت‌وسازهای انجام‌شده در بخش‌هایی از آن را بررسی کنیم؛ بازدیدی میدانی برای نزدیک‌شدن به این پرسش که تداوم افت منابع آب زیرزمینی چه پیامدهایی برای آینده مشهد و زیرساخت‌های آن خواهد داشت.
فرونشست ۸۵ درصد دشت مشهد؛ توسعه شهری و صنعتی باید متناسب با ظرفیت منابع آب باشد
محمد علائی، رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به تفاوت الگوی فرونشست در این دشت با مناطقی مانند نیشابور، خواف و بردسکن، اظهار کرد: در برخی دشت‌ها، فرونشست به‌صورت ناهمگن اتفاق می‌افتد و شکاف‌های طولانی در سطح زمین ایجاد می‌کند اما در مشهد، به دلیل گسترش فرونشست در بخش وسیعی از دشت و تفاوت ویژگی‌های زمین‌شناختی این پدیده در بسیاری از مناطق به شکل شکاف‌های آشکار دیده نمی‌شود.
وی افزود: در دشت مشهد، برداشت آب زیرزمینی در گستره وسیعی انجام می‌شود و پراکنش چاه‌ها به‌گونه‌ای است که بخش‌های مختلف دشت تحت تاثیر این برداشت‌ها قرار گرفته‌اند؛ در حالی که در دشت‌هایی مانند نیشابور، پراکنش چاه‌ها در برخی مناطق یکنواخت نیست و فاصله بیشتری میان نقاط برداشت آب وجود دارد.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با بیان اینکه نبود شکاف‌های بزرگ در سطح زمین به معنای نبود فرونشست نیست، تصریح کرد: در برخی دشت‌ها به‌ویژه مناطقی که ویژگی‌های خاک و شرایط زمین شناختی متفاوتی دارند، فرونشست به‌صورت شکاف‌های طولانی نمایان می‌شود اما در مشهد بخش گسترده‌ای از دشت در حال فرونشستن است و ممکن است این پدیده در تمامی نقاط به شکل شکاف‌های قابل مشاهده بروز نکند.
علایی با اشاره به آمارهای مطرح‌شده درباره نرخ فرونشست در دشت مشهد، گفت: بیشترین نرخ ثبت‌شده فرونشست در این دشت به ۳۷ سانتی‌متر در سال رسیده است، اما این عدد به معنای فرونشست تمام دشت با این نرخ در شرایط فعلی نیست. در برخی محدوده‌ها از جمله حوالی مزرعه نمونه و سه‌راه فردوسی، نرخ‌های بالایی گزارش شده است.
وی ادامه داد: بر اساس داده‌ها حدود ۸۵ درصد از پهنه دشت مشهد، معادل حدود ۳۸۰۰ کیلومترمربع، با فرونشست مواجه است؛ البته شدت این پدیده در نقاط مختلف یکسان نیست و برای تعیین وضعیت هرمحدوده باید به داده‌های تخصصی همان منطقه مراجعه کرد.
از ۵۰۰ تا حدود ۶۰۰۰ حلقه چاه در دشت مشهد
علایی با اشاره به وضعیت منابع آب زیرزمینی مشهد، تصریح کرد: پهنه آبریز مشهد حدود ۹۹۰۰ کیلومترمربع وسعت دارد و از شمال به ارتفاعات هزارمسجد و از جنوب به رشته‌کوه بینالود محدود می‌شود. این پهنه از نظر منابع آب تحت فشار زیادی قرار گرفته و توسعه شهر و افزایش تقاضا، نیاز آبی آن را افزایش داده است.
وی با بیان اینکه دشت مشهد از سال ۱۳۴۷ در شمار دشت‌های ممنوعه برای توسعه برداشت از منابع آب زیرزمینی قرار گرفته است، افزود: در آن زمان حدود ۵۰۰ حلقه چاه در دشت وجود داشت اما تعداد چاه‌ها در سال‌های بعد افزایش یافت و اکنون به حدود6000 حلقه رسیده است.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی ادامه داد: در کنار افزایش تعداد چاه‌ها، ساخت سدها و گسترش فعالیت‌های شهری و صنعتی نیز بر وضعیت منابع آب اثر گذاشته است. ادامه این روند باعث شده بخش مهمی از ذخیره آبخوان زیرزمینی دشت مشهد از دست برود؛ ذخیره‌ای که بازگشت آن به شرایط پیشین بسیار دشوار و در برخی بخش‌ها عملا غیرقابل جبران است.
وی با اشاره به کاهش سطح آب زیرزمینی، گفت: عمق آب در نخستین چاه‌های مشهد در دهه‌های گذشته بسیار کمتر از وضعیت امروز بوده است و اکنون در برخی مناطق، برداشت آب از چاه‌هایی با عمق چند صد متر انجام می‌شود. این تغییرات نشان دهنده فشاری است که طی دهه‌های گذشته بر منابع آب زیرزمینی وارد شده است.
علایی خشک‌شدن چشمه‌ها، قنات‌ها و رودخانه کشف‌رود را از پیامدهای کاهش منابع آب زیرزمینی برشمرد و بیان کرد: کشف رود که بخشی از هویت طبیعی و تاریخی مشهد بوده، طی دهه‌های گذشته با کاهش شدید جریان آب مواجه شده است؛ همچنین خشک‌شدن منابع سنتی تامین آب، وابستگی به چاه‌های عمیق را افزایش داده است.
شکاف‌های زمین در سه‌راه فردوسی؛ کشاورزی که زمینش را رها کرد
در بخش دیگری از این بازدید، به محدوده سه‌راه فردوسی و در نزدیکی کشف‌رود رفتیم. شکاف‌هایی در سطح زمین و اراضی کشاورزی مشاهده شد که از نشانه‌های فرونشست در این منطقه است. علایی با اشاره به گفت‌وگوی صورت گرفته با کشاورزان این منطقه، بیان کرد: برخی از کشاورزان به دلیل تکرار شکاف خوردن زمین و دشوارشدن فعالیت کشاورزی، ناچار به رها کردن اراضی خود شده‌اند. پس از آبیاری و کشت، زمین دوباره دچار شکاف و تغییر شکل می‌شود و امکان ادامه فعالیت اقتصادی را دشوار می‌کند.
علایی با اشاره به وضعیت چاه‌های کشاورزی منطقه، افزود: برخی چاه‌ها به دلیل افت منابع آب زیرزمینی خشک شده و از مدار بهره برداری خارج شده‌اند در حالی که تعدادی دیگر همچنان فعال‌اند. این وضعیت در کنار فرونشست زمین، شرایط کشاورزی و بهره‌برداری از منابع آب را با مشکلات بیشتری روبه‌رو کرده است.
وی با بیان اینکه آثار فرونشست در تمامی نقاط به یک شکل دیده نمی‌شود، تصریح کرد: ممکن است در بخشی از دشت، شکاف‌های واضحی مشاهده شود و در بخش دیگری، سطح زمین بدون ایجاد شکاف‌های بزرگ فرونشسته باشد؛ بنابراین، نبود نشانه‌های ظاهری در یک منطقه نباید به معنای نبود خطر تلقی شود.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به قرارگرفتن برخی زیرساخت‌ها در پهنه‌های دارای فرونشست، گفت: هنگامی که زمین در یک محدوده دچار نشست می‌شود، خطوط انتقال انرژی، شبکه‌های آب و سایر زیرساخت‌ها نیز ممکن است تحت تاثیر تغییر شکل زمین قرار گیرند. از این رو، شناسایی دقیق محدوده‌های بحرانی و ارزیابی میزان آسیب‌پذیری تاسیسات در این مناطق اهمیت زیادی دارد.
وی افزود: نزدیکی برخی زیرساخت‌ها به مناطق دارای آثار فرونشست، ضرورت بررسی تخصصی و مستمر این تاسیسات را نشان می‌داد. با این حال، تعیین میزان خطر برای هر سازه یا خط انتقال به بررسی‌های فنی و اطلاعات دقیق درباره موقعیت و وضعیت آن نیاز دارد.
علایی با اشاره به ویژگی‌های سازه‌های تاریخی و گنبدی‌شکل، گفت: سازه‌هایی که از طاق، قوس و گنبد در آن‌ها استفاده شده است، در برابر تغییر شکل‌های نامتوازن تکیه‌گاه‌ها و پی‌ها حساس‌اند. اگر فرونشست موجب ایجاد تنشهای نامتعارف در این سازه‌ها شود، ممکن است ترک‌خوردگی و اختلال در پایداری آن‌ها رخ دهد.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با بیان اینکه بر اساس اطلاعات در محدوده حرم مطهر رضوی نیز فرونشست گزارش شده است، اظهار کرد: نرخ فرونشست حدود سه سانتی متر در سال برای این محدوده مطرح شده و با توجه به اهمیت سازه‌های تاریخی و مذهبی موجود بررسی مستمر وضعیت زمین و ساختمان‌ها ضروری است.
لایه رسی در عمق ۵۰ متری؛ مانعی برای تغذیه آبخوان
وی با اشاره به وجود یک لایه رسی در عمق حدود ۵۰ متری در بخشی از بافت مرکزی اشاره کرد و گفت: رس و سیلت به تغییرات میزان آب حساس‌اند و با کاهش آب، متراکم می‌شوند. تراکم این لایه می‌تواند بر رفتار زمین و حرکت آب زیرزمینی اثر بگذارد و مانند مانعی در مسیر انتقال آب به لایه‌های پایین تر عمل کند.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی ادامه داد: در شرایطی که از سفره‌های زیرزمینی عمیق‌تر برداشت می‌شود وجود چنین لایه‌ای ممکن است مانع رسیدن بخشی از آب به لایه‌های پایین‌تر و تغذیه مناسب آبخوان شود. این موضوع در کنار برداشت بیش از ظرفیت منابع آب، می‌تواند وضعیت آبخوان را پیچیده‌تر کند. برای ارزیابی دقیق نقش این لایه در فرونشست و تغذیه آبخوان، باید نتایج مطالعات زمین‌شناسی و هیدروژئولوژی و اطلاعات مربوط به لایه‌های زیرسطحی هر منطقه بررسی شود.
علایی با اشاره به تمرکز فعالیت‌های صنعتی و خدماتی در مشهد، اظهار کرد: بخش زیادی از صنایع و خدمات شرق کشور در مشهد متمرکز شده‌اند و این تمرکز، تقاضا برای آب و جمعیت شهر را افزایش داده است. در چنین شرایطی، ایجاد واحدهای صنعتی جدید و گسترش محدوده‌های مسکونی باید با توجه به ظرفیت منابع آب و وضعیت زمین انجام شود.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با انتقاد از طرح‌های توسعه‌ای در محدوده‌های دارای فرونشست، گفت: وقتی در شهرک‌های صنعتی موجود با افت منابع آب و مشکلات ناشی از فرونشست روبه‌رو هستیم، ایجاد شهرک‌های جدید در مجاورت این محدوده‌ها باید با بررسی جدی ضرورت و پیامدهای آن همراه باشد.
وی با اشاره به وضعیت محدوده مزرعه نمونه و سه‌راه فردوسی، افزود: این مناطق از جمله کانون‌هایی هستند که نرخ‌های بالایی از فرونشست در آن‌ها گزارش شده است. در چنین شرایطی، افزایش بارگذاری ساختمانی و احداث سازه‌های سنگین بدون ارزیابی دقیق زمین‌شناختی می‌تواند خطرآفرین باشد.
علایی تاکید کرد: مخالفت با توسعه به معنای مخالفت با صنعت نیست؛ مسئله این است که توسعه باید متناسب با ظرفیت محیطی و منابع آب هرمنطقه باشد. اگر توسعه صنعتی و افزایش جمعیت به برداشت بیشتر از منابع آب زیرزمینی منجر شود فشار بر دشت مشهد افزایش خواهد یافت.
وی با اشاره به ضرورت بازنگری در تمرکز فعالیت‌های اقتصادی و خدماتی در مشهد تاکید کرد و گفت: توزیع متوازن‌تر امکانات و فعالیت‌ها در شهرهای دیگر استان و شرق کشور می‌تواند از تمرکز بیش از حد جمعیت و تقاضای آب در مشهد جلوگیری کند.
فرونشست و سیلاب؛ ضرورت شناسایی محدوده‌های پرخطر
علایی با بیان اینکه لایروبی مسیر رودخانه‌ها به‌تنهایی برای مدیریت خطر سیلاب کافی نیست، بیان کرد: باید محدوده‌های خطر شناسایی شود، مسیرهای ایمن برای خروج مردم مشخص گردد و ساکنان مناطق در معرض خطر از قبل در جریان اقدامات ضروری قرار گیرند.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به تجربه سیلاب سال ۱۳۹۳ در مشهد، بیان کرد: مدیریت تردد و مسدودکردن به‌موقع مسیرهای خطرناک می‌توانست در کاهش خسارت‌های جانی نقش موثری داشته باشد. از این رو، علاوه بر اقدامات عمرانی، باید برای مدیریت ترافیک و تخلیه اضطراری نیز برنامه مشخصی وجود داشته باشد.
وی تاکید کرد: هدف مدیریت بحران لزوما جلوگیری کامل از وقوع سیلاب نیست، بلکه باید با شناسایی مناطق پرخطر، آمادگی دستگاه‌ها و آموزش مردم، احتمال تلفات جانی و میزان خسارت کاهش یابد.
علایی در ادامه با اشاره به وضعیت کشف‌رود، گفت: آلودگی منابع آب و خاک در این محدوده از دیگر مسائل مهم محیط‌زیستی مشهد است و ضروری‌ست که برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای سامان‌دهی این رودخانه اجرا شود.
وی با اشاره به ضرورت جلوگیری از استفاده از پساب تصفیه‌نشده در کشاورزی، تصریح کرد: آلودگی آب و خاک می‌تواند مخاطراتی برای سلامت انسان و دام ایجاد کند و به همین دلیل، پایش کیفیت منابع آب و کنترل ورود آلاینده‌ها به کشف‌رود باید در اولویت قرار گیرد.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با بیان اینکه کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی مهم‌ترین اقدام برای جلوگیری از تشدید فرونشست دشت مشهد است، خاطرنشان کرد: تا زمانی که برداشت آب بیش از ظرفیت تجدید منابع ادامه داشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت مشکل فرونشست برطرف شود.
وی افزود: در کنار مدیریت برداشت آب، جلوگیری از آلودگی منابع آبی، کاهش هدررفت آب در بخش کشاورزی، بهبود روش‌های تولید و نگهداری محصولات و پرهیز از توسعه نامتناسب شهری و صنعتی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
علایی با اشاره به ضایعات محصولات کشاورزی، گفت: بخشی از محصولات باغی در فرآیند برداشت، انتقال و نگهداری از بین می‌رود و این مسئله به معنای هدررفت آبی است که برای تولید آن محصولات مصرف شده است. کاهش ضایعات محصولات می‌تواند بدون کاهش تولید، به صرفه‌جویی در مصرف آب کمک کند.
فرونشست مشهد نتیجه اجرا نشدن قوانین مدیریت آب است
در ادامه این بازدید با کامران داوری، عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره بازنگری قوانین موجود برای بحران دشت مشهد به گفت‌وگو نشستیم. کامران داوری، با اشاره به تداوم افت سطح آب‌های زیرزمینی و تشدید فرونشست دشت مشهد، به ایسنا گفت: مشکلات کنونی فرونشست‌های استان به سیاست‌گذاری‌ها و همچنین به نحوه اجرای قوانین مربوط می‌شود. اگر قوانین موجود، از جمله قانون توزیع عادلانه آب و ماده ۴۴ آن، با جدیت و دقت بیشتری اجرا می‌شد، امروز با چنین وضعیتی مواجه نبودیم.
وی افزود: در مصوبات شورای عالی آب در سال ۱۳۹۳ نیز حداکثر برداشت از منابع آب زیرزمینی به ۷۵ درصد میزان آب تجدیدپذیر محدود شده بود که در صورت اجرای این مصوبه، امکان جلوگیری از شکل‌گیری بخشی از مشکلات کنونی وجود داشت.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه مدیریت تقاضا یکی از الزامات مواجهه با کمیابی منابع است، تصریح کرد: زمانی که یک منبع کمیاب می‌شود، باید با استفاده از ابزارهای مدیریت تقاضا میان عرضه و مصرف تعادل برقرار کرد اما در این زمینه نیز اقدامات لازم انجام نشده و نتیجه آن، شرایطی است که امروز با آن مواجه هستیم.
داوری با اشاره به ضرورت اتخاذ تصمیم‌های فوری برای جلوگیری از تشدید فرونشست دشت مشهد، بیان کرد: اگر می‌خواهیم مشهد را همان‌گونه که از گذشتگان به نسل امروز رسیده است به نسل‌های آینده تحویل دهیم، باید هرچه سریع‌تر اقدامات محدودکننده برداشت آب را اجرا کنیم؛ زیرا بیش از ظرفیت منابع آبی این سرزمین از آن برداشت می‌کنیم و اصلاح این روند به تغییرات جدی نیاز دارد.
درمجموع آنچه از دیدگاه‌ها برمی‌آید این است که فرونشست دشت مشهد مسئله‌ای نیست که بتوان آن را صرفا با اقدامات موضعی یا سازه‌ای مدیریت کرد. برای کاهش خطر، باید هم زمان برداشت آب کنترل شود، توسعه با ظرفیت محیطی منطقه تناسب داشته باشد و زیرساخت‌ها و محدوده‌های حساس به‌صورت مستمر پایش شوند.
کاهش مصرف آب باید در تمامی بخش‌ها، از جمله مصارف شهری، خدماتی، صنعتی و کشاورزی، مورد توجه قرار گیرد و تمامی این بخش‌ها باید سهم خود را در کاهش مصرف بپذیرند. البته بیشترین میزان کاهش برداشت باید در بخش کشاورزی اتفاق بیفتد تا منابع آبی آزادشده بتوانند سایر نیازهای ضروری را تامین کنند.
ادامه روند کنونی می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای منابع آب، کشاورزی، زیرساخت‌ها و میراث تاریخی منطقه داشته باشد و به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره آینده توسعه مشهد باید با توجه جدی به وضعیت آبخوان و خطر فرونشست انجام شود.
انتهای پیام
