به گزارش ایسنا، هفته جهانی علم و صلح، فرصتی برای بازخوانی نقش علم در نزدیکتر کردن جوامع و گسترش همکاری‌های بین‌المللی است؛ همکاری‌هایی که می‌توانند فراتر از مرزهای جغرافیایی و اختلافات سیاسی، زمینه‌ساز تبادل دانش و حل مسائل مشترک باشند. بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) نیز با هدف ایجاد پیوند میان دانشمندان و بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی جهان، در این مسیر فعالیت می‌کند. به همین مناسبت در گفت‌وگو با سیدعلی عمرانی، مدیر اجرایی این بنیاد، درباره نقش شبکه دانشمندان در توسعه همکاری‌های علمی، چالش‌های بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان بین‌المللی، تجربه تعامل با دانشمندان برجسته و شیوه‌های تأمین مالی فعالیت‌های علمی گفت‌وگو کرده‌ایم.
سیدعلی عمرانی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به تداوم فعالیت‌های بین‌المللی این بنیاد در مواجهه با تحولات و تنش‌های منطقه‌ای، تأکید کرد که ارتباطات علمی و شبکه همکاری دانشمندان جهان اسلام، حتی در دوره جنگ و بحران نیز متوقف نشده است و اگرچه شکل و سطح برخی تعاملات تغییر کرده، اما همدلی و همکاری میان اعضای این شبکه تقویت شده است.
تداوم همکاری‌های بین‌المللی در شرایط تداوم بحران‌های سیاسی
عمرانی با اشاره به بیش از یک دهه فعالیت بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) در سطح جهان اسلام و فراتر از آن، اظهار کرد: در طول فعالیت بنیاد و همکاری با جوامع علمی کشورهای مختلف، همواره تلاش کرده‌ایم از ظرفیت‌های موجود برای معرفی و الگوسازی از شخصیت‌های برجسته علم و فناوری به نسل آینده و رهبران آینده این حوزه استفاده کنیم. در این راستا در کنار معرفی الگوهای برجسته علمی، تلاش کردیم زمینه همکاری‌هایی را فراهم کنیم که در نهایت به حل مسائل جوامع بومی در کشورهای مختلف منجر شود. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ چراکه هنگامی که دانشمندان و نخبگان این کشورها در سطح بین‌المللی تأثیرگذار هستند، باید زمینه‌ای فراهم شود تا دستاوردها و ظرفیت‌های آنان به کشورهای در حال توسعه و کشورهای اسلامی نیز منتقل شود و این جوامع هم از آن بهره‌مند شوند.
وی با بیان اینکه این ارتباط و همکاری می‌تواند از طریق تعامل شخصیت‌های برجسته علمی با کشورهای خود، سایر کشورهای اسلامی و کشورهای در حال توسعه شکل بگیرد، اظهار کرد: در واقع، زمانی که بستر مناسبی برای اثرگذاری این افراد فراهم شود، ظرفیت‌های علمی آنان می‌تواند در خدمت حل مسائل جوامع مختلف قرار گیرد.
عمرانی با تأکید بر اینکه فعالیت‌های بنیاد همواره فارغ از تنش‌ها و گرایش‌های سیاسی و ملی دنبال شده است، اظهار کرد: همین رویکرد موجب شده است که بتوانیم همکاری‌های خود را در سطح بین‌المللی ادامه دهیم. البته تنش‌ها و مسائل مختلف بین‌المللی در مقاطعی فراز و فرودهایی در این مسیر ایجاد کرده‌اند، اما تاکنون نتوانسته‌اند فعالیت‌های بنیاد را متوقف کنند. حتی در دوران همه‌گیری کرونا نیز برنامه‌های بنیاد و جایزه مصطفی(ص) متوقف نشد و در دوره تشدید تنش‌های منطقه‌ای و وقوع حوادث تلخ نیز تلاش کردیم همکاری‌ها و مراودات علمی را ادامه دهیم؛ هرچند ممکن است سطح این تعاملات به اندازه دوره‌های عادی و در بیشترین ظرفیت خود نبوده باشد.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با بیان اینکه ارتباط نزدیک با جامعه علمی و نخبگانی کشورها به شکل‌گیری درک مشترکی از مسائل و دغدغه‌های ملت‌ها منجر می‌شود، خاطر نشان کرد: این شناخت مشترک، فارغ از تبلیغات و جریان‌های سیاسی شکل می‌گیرد که ممکن است با اهداف خاص خود به دنبال تأثیرگذاری بر جوامع باشند. در دوره‌ای که جنگ بر کشور ما و منطقه تحمیل شد و فشارهای مختلفی به وجود آمد، حتی در مقطع شهادت رهبر انقلاب نیز پیام‌های متعددی از سوی جامعه نخبگانی در سطوح مختلف دریافت کردیم. بخشی از این پیام‌ها حاوی ابراز همدردی با جامعه ایران بود و در برخی دیگر، افراد اعلام می‌کردند که در صورت امکان، آماده‌اند هر کمکی از دستشان برمی‌آید، انجام دهند. حتی تماس‌هایی نیز با همین مضمون برقرار شد.
وی با اشاره به تجربه همدلی میان دانشمندان و نخبگان کشورهای مختلف، تصریح کرد: فارغ از اینکه این تماس‌ها و اعلام آمادگی‌ها در نهایت به چه نتیجه‌ای منجر شد، نکته مهم آن است که در این شبکه همکاری، احساس کردیم دانشمندان و فناوران، بدون توجه به کشور محل فعالیت یا تابعیت خود، همچون اعضای یک پیکر واحد نسبت به رنج و مشکلات یکدیگر احساس مسئولیت می‌کنند و برای درک متقابل و کمک به هم تلاش دارند.
عمرانی با اشاره به تغییر شکل تعاملات علمی در پی تحولات منطقه‌ای، ادامه داد: شاید نوع همکاری‌هایی که پیش از تشدید تنش‌های منطقه‌ای و در شرایط عادی برقرار بود، با همکاری‌هایی که پس از وقوع جنگ در منطقه شکل گرفت، تفاوت داشته باشد؛ اما در مقابل، نوع دیگری از همکاری و همدلی تقویت شد. به اعتقاد ما، همین همدلی‌ها موجب استحکام بیشتر شبکه علمی و ارتباطی میان نخبگان می‌شود. به گونه‌ای که در این مدت همچنان اعزام استادان و دانشجویان به کشورهای مختلف را دنبال کردیم و حتی میزبانی از استادان دانشگاه‌های ایرانی در کشورهای دیگر نیز انجام شد. این نشان می‌دهد شبکه علمی و کنشگری بین‌المللی آن همچنان فعال بوده و به فعالیت خود ادامه داده است.
ایجاد شبکه‌ای از دانشمندان کشورهای اسلامی
عمرانی با اشاره به روند شکل‌گیری و بلوغ شبکه دانشمندان و فناوران جهان اسلام، اظهار کرد: شبکه‌ای که به دنبال ایجاد و توسعه آن هستیم، در واقع به جامعه‌ای شباهت دارد که در مسیر بلوغ خود قرار گرفته است. اینکه این شبکه شکل گرفته و اعضای آن با یکدیگر همکاری می‌کنند، اتفاق افتاده است، اما باید توجه داشت که این جامعه هنوز در مراحل ابتدایی بلوغ خود قرار دارد و برای رسیدن به سطح مطلوب، مسیر بیشتری پیش رو دارد.
وی افزود: اینکه تنش‌های منطقه‌ای چه تأثیری بر این شبکه داشت؟، باید گفت که شاید در شرایط عادی، همکاری‌ها در قالب تعاملات معمول دانشگاهی و انتقال فناوری، مشابه آنچه در سایر نقاط جهان جریان دارد، ادامه پیدا می‌کرد؛ اما برکت شرایطی که در آن قرار گرفتیم، تقویت همدلی و همدردی میان اعضای این شبکه بود. نزدیکتر شدن دل‌ها به یکدیگر قطعا به تقویت همکاری‌های علمی و فناورانه منجر می‌شود و این اتفاقی است که شاید در قالب الگوهای معمول همکاری نمی‌توانستیم به آن دست پیدا کنیم. به این ترتیب، شبکه دانشمندان و فناوران جهان اسلام یک گام دیگر در مسیر بلوغ خود برداشت و قطعاً در آینده نیز باید برای برداشتن گام‌های بعدی برنامه‌ریزی و تدبیر کنیم.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با بیان اینکه توسعه همکاری‌ها و طراحی سازوکارهایی برای استفاده از ظرفیت سازمان‌های بین‌المللی، کشورهای جهان اسلام و حتی کشورهای غیر اسلامی، از جمله اقداماتی است که باید دنبال شود، یادآور شد: باید بتوانیم از این ظرفیت‌ها برای گسترش شبکه و افزایش توان کنشگری آن استفاده کنیم تا این مجموعه بتواند در رفع نیازها و پاسخگویی به مسائل کشورهای اسلامی و جوامع اسلامی نقش جدی‌تری ایفا کند. این مسیر قطعا پیش روی ما قرار دارد و باید برای تحقق آن تلاش کنیم.
وی تاکید کرد: این شبکه از اعتبار خوبی برخوردار شده است؛ به‌گونه‌ای که دانشگاه‌ها و سازمان‌های مختلف، حتی از نظر ساختاری، برای آن مأموریت تعریف می‌کنند و از این شبکه انتظار انجام مأموریت دارند. این تعاملات در مراحل جدید خود، حتی در دوره جنگ نیز وارد فازهای تازه‌ای شده و مسیر فعالیت خود را ادامه داده است.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با اشاره به افزایش علاقه‌مندی دانشگاه‌های کشورهای اسلامی به همکاری‌های راهبردی با این بنیاد، اضافه کرد: در ماه‌های اخیر شاهد بوده‌ایم که جوامع علمی و دانشگاه‌های کشورهای اسلامی، از جمله دانشگاه‌های ایران، به‌طور مشخص دانشگاه صنعتی امیرکبیر و سایر دانشگاه‌ها علاقه‌مند شده‌اند در قالب همکاری‌های راهبردی با بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص)، برنامه‌های بلندمدتی را برای بهره‌گیری از ظرفیت این شبکه و اتصال به آن تعریف کنند.
عمرانی با تشریح تفاوت رویکرد جدید همکاری‌ها با فعالیت‌های پیشین بنیاد، توضیح داد: تا پیش از این، بخش زیادی از همکاری‌ها به‌صورت موردی انجام می‌شد و نشست‌هایی برای شناسایی زمینه‌های همکاری برگزار می‌کردیم. همچنین اعزام‌های مقطعی استادان برای تدریس در دانشگاه‌های میزبان یا اعزام دانشجویان برای ادامه تحصیل انجام می‌شد؛ اما در رویکرد جدید، هدف تقویت ارتباط میان شبکه‌ها و اتصال ساختارمند اعضا به یکدیگر است.
وی افزود: در این رویکرد، چند دانشگاه در ایران و کشورهای مختلف میزبان، اقدام به ایجاد نمایندگی و ساختار مرتبط با شبکه دانشمندان جهان اسلام در دانشگاه خود کرده‌اند. این اقدام موجب می‌شود تعاملات میان دانشگاه‌ها به‌صورت مستمر و سازمان‌یافته دنبال شود و همکاری‌ها از حالت مقطعی خارج شود. برای مثال، دانشگاهی که در ایران به این شبکه متصل می‌شود، دیگر صرفا به انجام چند همکاری موردی اکتفا نمی‌کند، بلکه برای فعالیت‌های خود برنامه مشخصی خواهد داشت و باید به صورت منظم درباره اقدامات و برنامه‌های مرتبط با این شبکه به هیئت رئیسه و شورای معاونان دانشگاه گزارش دهد. همچنین برای بخش‌های مختلف دانشگاه مأموریت‌هایی تعریف می‌شود که این مأموریت‌ها در تعامل با دانشگاه‌های دیگر و مراکز فناوری کشورهای مختلف دنبال خواهد شد.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با اشاره به نقش نمایندگی‌های ایجادشده در دانشگاه‌ها در توسعه همکاری‌های بین‌المللی، اظهار کرد: این نقاط کانونی و نمایندگی‌ها باید با یکدیگر در ارتباط باشند و فعالیت‌های مشترکی را دنبال کنند. امیدواریم با تقویت این ظرفیت، همکاری‌های علمی و فناورانه میان اعضای شبکه در آینده گسترش بیشتری پیدا کند.
وی یکی دیگر از اقدامات جدید بنیاد را پذیرش مأموریت‌هایی از سوی سازمان‌های بین‌المللی دانست و گفت: برای نمونه، کمیته علم و فناوری سازمان همکاری اسلامی (کامستک) در زمینه تبادل دستاوردهای علمی و فناورانه میان کشورهای مختلف، رویکردی بلندمدت دارد و برای این موضوع برنامه‌ریزی می‌کند. این کمیته در تعامل با بنیاد مصطفی(ص) درخواست کرده است که بنیاد برای پیشبرد این هدف، راهکار و برنامه ارائه دهد و مدیریت این فعالیت را بر عهده بگیرد. این همکاری در قالب برنامه‌ای با عنوان «اسیپل» (ACPL) که از برنامه‌های کامستک بوده، شکل گرفت. در واقع، کامستک بخشی از مأموریت‌های خود را با اتکا به شبکه‌ای دنبال می‌کند که بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) طی حدود ۱۰ سال فعالیت، زمینه شکل‌گیری و بلوغ آن را فراهم کرده است.
عمرانی با اشاره به ساختار شبکه دانشمندان و فناوران جهان اسلام و تعداد فعالان آن، اظهار کرد: شبکه‌ای که بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) درباره آن صحبت می‌کند، بیشتر ماهیتی غیررسمی دارد؛ البته اعضای آن در برنامه‌های مختلف حضور پیدا می‌کنند و فعالیت‌ها و کنشگری‌هایی را انجام می‌دهند. برآورد ما این است که حدود سه هزار نفر از فعالان این شبکه در سطوح مختلف علمی و فناوری مشغول فعالیت هستند. این افراد حوزه‌های فعالیت متنوعی دارند؛ از حوزه‌های تخصصی علوم گرفته تا موضوعات میان رشته‌ای و از دانشمندان جوان تا دانشمندان برجسته و صاحب‌نام. در واقع، افرادی که در این شبکه با آنها ارتباط داریم، از نظر میزان و نوع کنشگری در سطوح مختلفی قرار می‌گیرند؛ برخی ارتباطات بسیار نزدیک و مستمر در طول سال دارند و برخی دیگر به‌صورت مقطعی و متناسب با برنامه‌ها و فرصت‌های همکاری با شبکه در ارتباط هستند.
شبکه جهانی برای پاسخگویی به بحران‌های انسانی
عمرانی در پاسخ به پرسشی درباره میزان نقش‌آفرینی این شبکه در مواجهه با بحران‌هایی مانند همه‌گیری کرونا، بحران‌های سلامت و مخاطرات طبیعی و اینکه آیا تاکنون تبادل فناوری یا ارائه راهکار میان کشورهای عضو و همکار صورت گرفته است، توضیح داد: برای تبیین این موضوع باید به یک نکته اساسی توجه کنیم. در هر تعامل و همکاری، هم میزبان و هم مهمان باید از شرایط و ظرفیت‌های لازم برخوردار باشند. همان‌طور که در یک مهمانی، میزبان باید توانایی پذیرایی شایسته را داشته باشد و مهمان نیز باید متناسب با فضای آن مهمانی و شأن آن حضور پیدا کند، در همکاری‌های علمی و فناورانه نیز هر دو طرف باید آمادگی و ظرفیت لازم را داشته باشند. اگر مهمان وارد فضایی شود که متناسب با شأن و جایگاه او نباشد، چه آن فضا در سطحی بالاتر و چه پایین‌تر از انتظاراتش قرار داشته باشد، احساس مناسبی نخواهد داشت. از سوی دیگر، اگر میزبان نیز امکانات و توانایی لازم برای میزبانی را نداشته باشد، نمی‌تواند تعامل مطلوبی ایجاد کند. بنابراین، این دو طرف باید در شرایطی متناسب با یکدیگر قرار بگیرند تا ارتباط شکل بگیرد و به نتیجه مطلوب منجر شود.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با تشبیه همکاری‌های علمی به تعامل میان میزبان و مهمان، گفت: در هر تعامل، بخشی از موضوع به شکل و ظاهر ارتباط مربوط می‌شود و بخشی دیگر به محتوا و کیفیت آن. در یک مهمانی، علاوه بر شکل و فضای میزبانی، نحوه گفتار، زبان بدن، موضوعات مورد بحث و چگونگی مذاکره و تعامل نیز اهمیت دارد. در همکاری‌های علمی هم صرف فراهم کردن امکانات و تجهیزات کافی نیست، بلکه باید محتوا، زمینه‌های همکاری، ادبیات مشترک و ظرفیت‌های لازم برای تعامل نیز وجود داشته باشد.
وی خاطر نشان کرد: اگر قرار است شبکه‌ای از دانشمندان برای پاسخگویی به یک مساله، حل یک مشکل یا ارائه راهکار و پیشنهادهای جدید وارد عمل شود، در طرف مقابل نیز باید میزبانی وجود داشته باشد که مساله مشخصی داشته باشد، بستر پاسخگویی به آن را فراهم کرده باشد و چشم‌اندازی برای پیشبرد و حل آن مساله در اختیار داشته باشد. زمانی که این دو طرف در یک نقطه به یکدیگر می‌رسند و وارد گفت‌وگو و مذاکره می‌شوند، امکان شکل‌گیری همکاری واقعی فراهم می‌شود.
عمرانی با تأکید بر اینکه نبود تناسب میان ظرفیت‌های دو طرف می‌تواند مانع شکل‌گیری همکاری مؤثر شود، اظهار کرد: گاهی دو مجموعه یا دو فرد، نه ارتباط معنایی و محتوایی مشخصی با یکدیگر دارند و نه از نظر ساختاری و شکلی زمینه‌ای برای تعامل میان آنها فراهم است؛ با این حال، انتظار می‌رود در نقطه‌ای به یکدیگر متصل شوند. در چنین شرایطی ممکن است ارتباطی هم شکل بگیرد، اما لزوما به همکاری مؤثر و نتیجه‌بخش منجر نمی‌شود و حتی ممکن است دو طرف بدون اینکه تعارضی با یکدیگر داشته باشند، در مسیرهای موازی حرکت کنند. این موضوع در زندگی روزمره نیز قابل درک است. برای مثال، هر فضایی اقتضائات خاص خود را دارد و افراد و امکانات باید متناسب با آن فضا انتخاب شوند. همان طور که برای برگزاری یک مراسم، میزبان باید امکانات و شرایط لازم را فراهم کند و حضور افراد نیز باید با ماهیت آن مراسم تناسب داشته باشد، در همکاری‌های علمی نیز نمی‌توان بدون توجه به اقتضائات و ملزومات دو طرف، انتظار داشت که یک تعامل موفق شکل بگیرد.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با بیان اینکه نقش بنیاد در این میان، فراهم کردن زمینه اتصال و تعامل میان ظرفیت‌های علمی و نیازهای جوامع است، ادامه داد: اگر انتظار داریم میان دانشمندان و مراکز علمی و فناوری ارتباط مؤثری شکل بگیرد، باید به زیست‌بوم این همکاری توجه کنیم. این زیست‌بوم از تصمیم‌گیران و نقش‌آفرینان مختلفی تشکیل شده است و هر یک از آنها مسئولیت و نقشی در شکل‌گیری ارتباط دارند. برای مثال، زمانی که قرار است یک دانشمند به مسئله‌ای در یک کشور پاسخ دهد، بنیاد مصطفی(ص) باید بتواند آن دانشمند را شناسایی کند، با او ارتباط بگیرد، زمینه حضور و فعالیت او در شبکه را فراهم کند و از سوی دیگر، یک مرکز علمی یا فناوری در کشور مخاطب را نیز در این شبکه درگیر کند. در واقع، بنیاد باید با طراحی و ایجاد ارتباطات لازم، شرایط نزدیک شدن این دو طرف به یکدیگر را فراهم کند.
وی افزود: اما زمانی که قرار است یکی از این مجموعه‌ها میزبان مجموعه دیگر شود و هدف مشخص و جدیدی را دنبال کنند، دیگر صرف برقراری ارتباط اولیه کافی نیست؛ بلکه هر دو طرف به ملزومات، سازوکارها و مقدمات خاص خود نیاز دارند. حتی ادبیات مذاکره و نحوه تعامل نیز اهمیت دارد. همان‌طور که در برخی مذاکرات اجتماعی از افراد باتجربه و آشنا با شیوه گفت‌وگو استفاده می‌شود، در همکاری‌های علمی نیز باید زمینه‌های لازم برای شکل‌گیری یک مذاکره مؤثر فراهم باشد.
عمرانی با تأکید بر اینکه ملزومات همکاری صرفاً به امکانات فیزیکی و تجهیزات محدود نمی‌شود، اظهار کرد: برای تحقق یک همکاری کامل، باید مجموعه‌ای از شرایط و مقدمات به‌صورت هم‌زمان فراهم شود. بنابراین اگر قرار است از ظرفیت شبکه دانشمندان و فناوران استفاده کنیم، باید درباره این ملزومات تدبیر کنیم و زمینه‌های لازم را برای اتصال مؤثر میان اعضای شبکه و مراکز علمی و فناوری کشورهای مختلف فراهم آوریم.
فرصت‌سوزی در بهره‌گیری از ظرفیت دانشمندان
عمرانی با اشاره به سفر اوگور شاهین، دانشمند حوزه فناوری mRNA و برگزیده جایزه مصطفی(ص) به ایران گفت: اوگور شاهین حدود ۶ تا هفت ماه پیش از آغاز همه‌گیری کرونا به ایران سفر کرده بود. در جریان این سفر، جمعی از اعضای جامعه علمی، فناوران و سیاستگذاران با وی وارد تعامل و گفت‌وگو شدند و بنیاد مصطفی(ص) نیز وظیفه داشت این ارتباطات را گسترش دهد و تقویت کند. این تعاملات صرفا به جامعه علمی ایران محدود نبود، بلکه با حضور افرادی از کشورهای دیگر که در برنامه‌های بنیاد شرکت داشتند، نشست‌ها و گفت‌وگوهای چهره‌به‌چهره‌ای با اوگور شاهین برگزار شد تا زمینه ارتباط میان افراد و مجموعه‌های مختلف فراهم شود.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص)، ادامه داد: در جریان این تعاملات، همکاری‌هایی با اوگور شاهین از سوی کشورهای مختلف شکل گرفت. در ایران نیز برخی از این ارتباطات در قالب توافق‌های اولیه یا گفت‌وگوهایی درباره همکاری‌های علمی، اجرای پروژه‌های مشترک و احتمال همکاری‌های دانشجویی مطرح شد. حدود پنج تا ۶ ماه پس از این تعاملات، فناوری mRNA که اوگور شاهین در توسعه آن نقش داشت، در حوزه کرونا مورد استفاده قرار گرفت.
عمرانی با اشاره به اینکه شاهین در یکی از برنامه‌های بنیاد مصطفی(ص) موسوم به «استپ» نیز حضور داشته و در شهریورماه از دستاوردهای مرتبط با این حوزه رونمایی شده بود، یادآور شد: اینکه چرا نتوانستیم از ظرفیت ایشان در حوزه فناوری mRNA به شکل شایسته‌ای استفاده کنیم، موضوعی است که جامعه علمی و جامعه سیاستگذاری می‌توانند درباره آن آسیب‌شناسی کنند. باید بررسی شود نهادی که وظیفه ایجاد شبکه ارتباطی را بر عهده داشته، برای بهره‌گیری بیشتر از ظرفیت این دانشمند به چه ملزوماتی نیاز داشته و کدام‌یک از این ملزومات در کشور فراهم نبوده است.
وی با بیان اینکه بهره‌برداری از ظرفیت دانشمندان به مجموعه‌ای از سازوکارها و امکانات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری نیاز دارد، اضافه کرد: این موضوع صرفا در حوزه مسئولیت بنیاد نیست و بخش‌های مختلفی از زیست‌بوم علم و فناوری در آن نقش دارند. سیاستگذاران، دانشگاه‌ها، پارک‌های علم و فناوری، شرکت‌های خصوصی و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر، از جمله سرمایه‌گذاران خطرپذیر شرکتی، هر یک بخشی از این فرایند را بر عهده دارند.
عمرانی با اشاره به اینکه تبدیل یک ظرفیت علمی به محصولی مانند واکسن، نیازمند ورود سرمایه‌گذار و مجموعه‌های اقتصادی است، توضیح داد: برای مثال، در ایالات متحده شرکت خصوصی فایزر در تولید واکسن مبتنی بر فناوری mRNA نقش‌آفرینی کرد. این کار را یک بنیاد اعطاکننده جایزه علمی انجام نداد، بلکه یک شرکت خصوصی با سرمایه‌گذاری در یک پروژه اقتصادی، زمینه تبدیل ظرفیت علمی به محصول را فراهم کرد. بنابراین، باید بررسی کنیم که در کشور چه عواملی موجب شد نتوانیم از ظرفیت علمی ایجادشده در ارتباط با اوگور شاهین، تا سطحی که امکان بهره‌برداری از آن وجود داشت، استفاده کنیم.
دومین فرصت‌سوزی ایران در توسعه مواد نوظهور
وی در ادامه برای تبیین تفاوت تجربه‌های همکاری با برگزیدگان جایزه مصطفی(ص)، به پروفسور عمر یاغی، دانشمند حوزه شیمی و برگزیده جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۵، اشاره کرد و گفت: پروفسور عمر یاغی در سال ۲۰۱۵ برگزیده جایزه مصطفی(ص) شد و حدود یک سال بعد، در سال ۲۰۱۶، در برنامه نشست «استپ» که با همکاری بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) و دانشگاه پوترا مالزی (UPM) در این کشور برگزار شد، حضور یافت.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با بیان اینکه این برنامه نمونه‌ای از نقش‌آفرینی بنیاد در شبکه‌سازی علمی و فناوری در سطح بین‌المللی بود، افزود: بنیاد مصطفی(ص) که یکی از مأموریت‌های جدی آن شبکه‌سازی در جامعه علمی جهان اسلام است، با همکاری یکی از دانشگاه‌های کشورهای اسلامی، زمینه برگزاری این نشست چهار تا پنج‌روزه را فراهم کرد. پروفسور عمر یاغی نیز در این برنامه درباره چارچوب‌های فلزی-آلی (MOF) و کاربردهای این مواد نانوساختار سخنرانی کرد. مواد چارچوب فلزی-آلی کاربردهای متنوعی دارند؛ از جمله در ذخیره‌سازی سوخت و گاز هیدروژن که به دلیل نیاز به فشرده‌سازی بالا، استفاده از این مواد اهمیت پیدا می‌کند، همچنین در زمینه استخراج آب از مناطق خشک و دیگر کاربردهای فناورانه. این مواد از جمله حوزه‌های پیشرفته دانش هستند که برخی کاربردهای آنها نیز به مرحله عملیاتی و کاربردی رسیده است.
عمرانی با اشاره به نقش دانشگاه میزبان در پیگیری نتایج این نشست، خاطر نشان کرد: دانشگاه پوترا مالزی با جدیت در تمام مراحل برنامه حضور داشت؛ به‌گونه‌ای که رئیس دانشگاه تقریبا در تمام چهار تا پنج روز نشست و برنامه‌های آن شرکت کرد و تنها در یکی دو مورد به دلیل برگزاری جلسه با وزیر کشورش، برنامه را ترک کرد و بابت این موضوع نیز عذرخواهی کرد. حضور مستمر رئیس دانشگاه برای ما قابل توجه بود؛ چراکه با وجود مسئولیت‌ها و مشغله‌های متعدد، بخش عمده برنامه‌های خود را برای مشارکت در این نشست اختصاص داده بود.
وی افزود: پس از پایان نشست، توافق دانشگاه با پروفسور عمر یاغی برای راه‌اندازی مرکزی در حوزه مواد چارچوب فلزی-آلی در آن دانشگاه وارد مرحله پیگیری شد. این تجربه نشان می‌دهد که یکی از اعضای زیست‌بوم علم و فناوری جهان اسلام، یعنی دانشگاه پوترا مالزی، چگونه با شناسایی یک ظرفیت علمی، انجام مذاکرات، تعریف نیازها و ایجاد سازوکارهای لازم، از شبکه‌ای که بنیاد مصطفی(ص) شکل داده بود، برای پیشبرد هدفی مشخص استفاده کرد.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با بیان اینکه پس از ایجاد چنین مرکزی، ادامه فعالیت‌ها و پیشبرد پژوهش‌ها بر عهده دانشگاه و مجموعه‌های مرتبط خواهد بود، اظهار کرد: ایجاد این مرکز زمینه‌ای را فراهم می‌کند تا فعالیت‌های علمی در آن حوزه توسعه پیدا کند و پژوهشگران بتوانند روی موضوعات مرتبط کار کنند. از آن مرحله به بعد، ادامه مسیر و بهره‌برداری از ظرفیت ایجادشده بر عهده خود مجموعه دانشگاهی است.
عمرانی در ادامه به نمونه دیگری از همکاری با دانشمندان برگزیده جایزه مصطفی(ص) در ایران اشاره کرد و گفت: نمونه مشابهی از این همکاری را در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و با حضور پروفسور علی خادم‌حسینی، از پیشگامان حوزه مهندسی بافت تجربه کردیم. پس از سفر ایشان به ایران و دریافت جایزه مصطفی(ص)، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان زمینه تعامل با وی را فراهم کرد و مرکز «سینا» با همکاری و ارتباط با ایشان افتتاح شد. پروفسور خادم‌حسینی نیز به‌عنوان یکی از اعضای هیئت علمی این مرکز فعالیت کرد و این مجموعه همچنان فعال است. این مرکز، مجموعه‌ای متعلق به دانشگاه علوم پزشکی اصفهان است و ارتباط سازمانی مستقیمی با بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) ندارد. نقش بنیاد در این فرایند، زمینه‌سازی برای ارتباط دانشگاه با پروفسور خادم‌حسینی و فراهم کردن امکان بهره‌گیری آن دانشگاه از ظرفیت علمی ایشان بود. اینکه دانشگاه پس از ایجاد این ارتباط تا چه اندازه توانسته از ظرفیت این دانشمند استفاده کند، به عملکرد و برنامه‌های خود آن مجموعه بازمی‌گردد.
عمرانی با بیان اینکه نمونه‌هایی از این نوع همکاری را می‌توان در ایران و دیگر کشورها مشاهده کرد، افزود: حتی در دوران کرونا نیز از طریق این شبکه، راهکارهایی در اختیار برخی شرکت‌های فناور در ایران قرار گرفت و این شرکت‌ها توانستند برای حل مسائل و چالش‌های خود از این ظرفیت‌ها استفاده کنند. با وجود این تجربه‌ها، فاصله بسیار زیادی میان آنچه تاکنون اتفاق افتاده و سقف آرزوها و انتظاراتی که می‌توان از این شبکه داشت، وجود دارد. ظرفیت این شبکه بسیار بیشتر از میزان بهره‌برداری فعلی از آن است.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) ادامه داد: از یک سو باید قدردان اقداماتی باشیم که در این مدت برای شکل‌گیری و تقویت شبکه انجام شده است؛ از افرادی که برای توسعه آن تلاش کرده‌اند تا سیاستگذاران ایران و کشورهای مختلف، دانشمندان، استادان و اعضای هیئت علمی که در این مسیر مشارکت داشته‌اند. این اقدامات ارزشمند است و باید از همه کسانی که در شکل‌گیری و تقویت این شبکه نقش داشته‌اند، قدردانی کرد.
وی با بیان اینکه با وجود اقدامات انجام‌شده، مسیر پیش رو همچنان طولانی است، اظهار کرد: چه از نظر گسترش و ارتقای ظرفیت‌های شبکه و چه از نظر عمق‌بخشی به فعالیت‌ها و بهره‌برداری از توانمندی‌های موجود، کار بسیار زیادی پیش رو داریم. هم‌اکنون ظرفیت‌هایی وجود دارد که هنوز نتوانسته‌ایم از آنها استفاده کنیم و این موضوع در بنیاد مصطفی(ص) همواره مورد توجه و دغدغه است.
عمرانی با بیان اینکه ما در بنیاد مصطفی(ص) هر روز به این موضوع فکر می‌کنیم و احساس می‌کنیم بار سنگینی بر دوش داریم، افزود: زیرا این ظرفیت‌ها نعمتی است که در اختیار ما قرار گرفته و استفاده نکردن از آنها به معنای نادیده گرفتن این فرصت‌ها است. ما در برابر افرادی که از ابتدا برای شکل‌گیری این حرکت تلاش کرده و منابع خود را در اختیار آن قرار داده‌اند، مسئولیت داریم و اگر نتوانیم از این ظرفیت‌ها به‌درستی استفاده کنیم، حق آنان را ادا نکرده‌ایم. دبیرخانه این بنیاد از سال ۱۳۹۳ راه‌اندازی شد و نخستین دوره جایزه نیز در سال ۱۳۹۴ اعطا شد. این حرکت از ابتدا بر پایه مشارکت مردمی و حمایت افرادی شکل گرفت که نگاه بلندمدت و راهبردی به علم و فناوری داشتند و به اثرگذاری این حوزه در افق‌های طولانی‌مدت توجه می‌کردند.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) افزود: نگاه این افراد صرفاً معطوف به نتایج کوتاه‌مدت نبود، بلکه به دنبال شکل‌گیری جریانی در علم و فناوری بودند که بتواند در افق زمانی حتی صدساله، آثار و نتایج خود را نشان دهد. هدف این بود که با حرکت در چنین مسیری، به‌تدریج به ظرفیت و جایگاهی نزدیک شویم که بتواند پاسخگوی نیازهای علمی و فناورانه جوامع باشد.
مجمع بانیان و حامیان برای توسعه حرکت علمی
عمرانی با اشاره به نقش حامیان و بانیان جایزه مصطفی(ص) با بیان اینکه مجمع بانیان این جایزه از افرادی تشکیل شده است که احساس می‌کنند در قبال این حرکت علمی و فناورانه وظیفه‌ای بر عهده دارند و باید آن را ادا کنند، گفت: این افراد از اقشار برخوردار جامعه هستند و امکانات و ظرفیت‌های مالی و غیرمالی در اختیار دارند که می‌توانند برای تأمین منابع مورد نیاز جایزه و پیشبرد این حرکت به کار بگیرند. جالب است که عنوان «بانیان جایزه مصطفی(ص)» را ما انتخاب نکردیم و این نام را به کسی اختصاص ندادیم؛ بلکه خود این افراد به‌تدریج و در جریان هم‌اندیشی‌هایی که برای یافتن راهکارهای تامین مالی این حرکت برگزار می‌کردند، یکدیگر را بانیان جایزه مصطفی(ص) نامیدند و از ما خواستند که آنها را با همین عنوان خطاب کنیم. ما نیز این نام‌گذاری را به رسمیت شناختیم و قدردان همراهی آنها هستیم.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با تاکید بر جایگاه این گروه در پشتیبانی از حرکت علمی بنیاد، گفت: بانیان، ستون مهمی هستند که این حرکت را حمایت و پشتیبانی می‌کنند. البته بانی بودن با وقف کردن تفاوت دارد. بانیان افرادی هستند که با تمام وجود و از نظر فکری، عملی و مالی پای کار جایزه ایستاده‌اند و آمادگی دارند امکانات خود را در اختیار این حرکت قرار دهند. بانیان جایزه مصطفی(ص) صرفا به تامین بخشی از منابع مالی اکتفا نمی‌کنند، بلکه از نظر فکری و عملی نیز خود را درگیر این حرکت می‌دانند و برای پیشبرد آن احساس مسئولیت می‌کنند.
عمرانی در ادامه با اشاره به گروه دیگری از حامیان بنیاد با عنوان «جامعه خادم‌المصطفی» گفت: در این جامعه افرادی حضور دارند که نذر علمی کرده‌اند. برخی از این افراد اشخاص حقیقی هستند که بخشی از منابع مالی خود را به‌صورت سالانه برای جایزه اختصاص داده‌اند و برخی دیگر صاحبان شرکت‌هایی هستند که تصمیم گرفته‌اند بخشی از منابع یا سود سالانه شرکت خود را در این مسیر صرف کنند. این افراد تعهدی از جنس نذر دارند و ما نیز با آنها یک قرار قلبی داریم؛ به این معنا که هر زمان تمایل داشته باشند، می‌توانند نذر خود را ادا کنند. این تعهد بر اساس خواست و تصمیم خود آنها است و ما نیز به انتخاب و زمان‌بندی‌شان احترام می‌گذاریم.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با اشاره به نوع دیگری از مشارکت مردمی در تامین منابع جایزه، اظهار کرد: گروه دیگری از حامیان، افرادی هستند که بخشی از اموال خود را وقف بنیاد کرده‌اند. با توجه به اینکه در سال‌های اخیر وقف پول نیز از سوی مراجع ذی‌صلاح به رسمیت شناخته شده است، بخشی از حمایت‌های ما از این طریق و از محل منافع منابع مالی وقفی تأمین می‌شود، البته در مواردی که افراد تمایل داشتند اموال غیرمالی خود را وقف کنند، به دلیل اینکه بهره‌برداری از این موقوفات به سازوکارها و مقدمات خاصی نیاز داشت، از پذیرش برخی پیشنهادها عذرخواهی کردیم. این موضوع به معنای لغو نیت واقفان نبود، بلکه ما باید اطمینان پیدا می‌کردیم که امکان فراهم کردن شرایط مورد نظر آنها را داریم.
عمرانی در این باره توضیح داد: افرادی که قصد وقف داشتند، شرایطی را برای نحوه استفاده از موقوفات خود در نظر گرفته بودند و ما باید می‌توانستیم آن شرایط را محقق کنیم. از آنجا که اطمینان نداشتیم در آن مقطع امکان اجرای کامل این شرایط وجود داشته باشد، برای اینکه در برابر واقفان مسئولیتی بر عهده‌مان باقی نماند و به نیت آنها خدشه‌ای وارد نشود، صادقانه اعلام کردیم که فعلاً نمی‌توانیم همه شرایط مورد نظرشان را فراهم کنیم. امیدواریم در آینده و با ایجاد سازوکارهای لازم، امکان استفاده از این نوع موقوفات نیز فراهم شود.
وی با اشاره به روش دیگری برای تامین منابع جایزه مصطفی(ص) گفت: ما مدل «قرض علمی» را نیز داریم. در این روش، افرادی منابعی را به بنیاد قرض می‌دهند و ما از منافع حاصل از این منابع برای تأمین هزینه‌های جایزه استفاده می‌کنیم. اصل منابع نیز در اختیار بنیاد قرار دارد و هر زمان فرد قرض‌دهنده تمایل داشته باشد، می‌تواند درخواست بازپس‌گیری آن را مطرح کند.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) افزود: نوع دیگری از مشارکت نیز به‌صورت کمک‌های مقطعی و بلاعوض است. در این روش، اشخاص حقیقی یا حقوقی با هر میزان مبلغی که تمایل داشته باشند، منابعی را به بنیاد اهدا می‌کنند و این مبالغ برای تأمین هزینه‌های جایزه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
عمرانی با بیان اینکه بنیاد برای تسهیل مشارکت علاقه‌مندان، دو بستر تأمین مالی راه‌اندازی کرده است، اظهار کرد: ما به دنبال آن بودیم که هم دسترسی خودمان به منابع مورد نیاز آسان‌تر شود و هم افرادی که علاقه‌مندند از این حرکت علمی و فرهنگی حمایت کنند، بتوانند به‌راحتی مشارکت داشته باشند. بر همین اساس، دو سکو برای دریافت حمایت‌های مردمی و مشارکت‌های مالی راه‌اندازی کردیم.
وی ادامه داد: سکوی نخست، سامانه «خادم‌المصطفی» است که با همکاری دو بانک قرض‌الحسنه راه‌اندازی شده است. از آنجا که برای این سامانه به بستر بانکی نیاز داشتیم، همکاری با این دو بانک شکل گرفت تا علاقه‌مندان بتوانند از روش‌های مختلف، از جمله پرداخت اقساطی، قرض، وام و کمک‌های مقطعی و بلاعوض، در تأمین منابع مورد نیاز جایزه مشارکت کنند.
عمرانی با اشاره به ضرورت تأمین مالی در سطح بین‌المللی، گفت: از آنجا که باید امکان جذب منابع در سطح بین‌المللی نیز فراهم باشد، به راه‌اندازی سکوی دیگری برای مشارکت‌های خرد بین‌المللی اقدام کردیم. پیش از این نیز در مواردی، افرادی از کشورهای مختلف برای کمک‌های مالی در مقیاس چند صد هزار دلار اعلام آمادگی کرده بودند؛ بنابراین لازم بود بستری را ایجاد کنیم که مشارکت‌کنندگان خارج از کشور نیز بتوانند به‌راحتی از آن استفاده کنند. سکوی بین‌المللی مشارکت مردمی به‌تازگی رونمایی شده و این امکان را فراهم می‌کند که افراد با ارز مورد نظر خود در این حرکت مشارکت کنند. منابع پرداخت‌شده نیز در داخل سامانه قابلیت تبدیل به ارزهای دیگر را دارند.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با تشریح دیگر قابلیت‌های این سکو، گفت: این سامانه امکانات دیگری نیز دارد؛ برای مثال، اگر فردی بخواهد به‌طور مشخص از یک پروژه یا همکاری علمی در شبکه دانشمندان و فناوران حمایت کند، می‌تواند کمک خود را به همان پروژه اختصاص دهد. همچنین این امکان وجود دارد که پس از گذشت مدتی و در صورت دستیابی پروژه به نتایج و توفیقاتی، منابع اهدایی در همان مسیر و برای ادامه آن فعالیت تخصیص پیدا کند. تلاش کرده‌ایم در هر دو سامانه، ضمن ایجاد شفافیت درباره نوع و میزان مشارکت، امکان پاسخگویی به خواست و سلیقه حامیان نیز فراهم باشد تا هر فرد بتواند متناسب با علاقه و هدف خود در این حرکت مشارکت کند.
عمرانی با اشاره به تکمیل سبد روش‌های تأمین مالی بنیاد، اظهار کرد: این دو سکو در کنار صندوق نیکوکاری جایزه مصطفی(ص) که در سال ۱۳۹۴ راه‌اندازی شد و زیرمجموعه بازار سرمایه است، مجموعه‌ای از ابزارهای تأمین مالی را برای مشارکت‌های مردمی و خرد فراهم کرده‌اند. به این ترتیب، در کنار مجمع بانیان، امکان جذب انواع مشارکت‌ها از کمک‌های خرد تا حمایت‌های کلان ایجاد شده است.
وی با بیان اینکه بنیاد علاوه بر حمایت‌های مردمی، جذب حمایت دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی و بخش خصوصی را نیز دنبال می‌کند، گفت: ما نیز مانند بسیاری از سازمان‌های مردم‌نهاد، به دنبال دریافت حمایت از دولت‌ها و نهادهای کشورهای مختلف و سازمان‌های بین‌المللی هستیم. البته معمولاً دولت‌ها برای سازمان‌های مردم‌نهاد ردیف بودجه مشخص و مستمری در نظر نمی‌گیرند و بنیاد نیز از چنین ردیف بودجه‌ای برخوردار نیست؛ اما می‌توان در قالب برنامه‌های مشخص و متناسب با مأموریت نهادهای دولتی و کشورهای مختلف، حمایت آنها را جلب کرد. در همین چارچوب، با کمیته علم و فناوری سازمان همکاری اسلامی همکاری داشته‌ایم و منابعی را از این مجموعه برای برنامه‌های مشترک دریافت کرده‌ایم. همچنین با دولت عمان برای اجرای برنامه‌های مشترک همکاری کردیم و منابعی نیز از این کشور دریافت شد. از دولت پاکستان نیز برای برنامه‌های مشترک منابعی تأمین کردیم و با ترکیه و کشورهای دیگر نیز برنامه‌هایی را طراحی و پیگیری کرده‌ایم. جمهوری اسلامی ایران نیز از جمله طرف‌هایی است که در قالب برنامه‌های مشترک با بنیاد همکاری داشته است. برخی از این برنامه‌ها در پی درخواست و تقاضای دستگاه‌های مختلف شکل گرفته و پس از رسیدن به توافق، به‌صورت مشترک اجرا شده‌اند.
عمرانی با اشاره به یکی از این برنامه‌ها، گفت: در مقطعی، تمایل به اجرای برنامه‌ای در حوزه زنان دانشمند و فناور وجود داشت. نشست‌های «استپ» بنیاد نیز در همین راستا طراحی و اجرا شد و وجه مشترک این برنامه‌ها، فراهم کردن زمینه برگزاری فعالیت‌هایی در سطح بین‌المللی بود. بنابراین، ما حمایت دولت‌ها، حاکمیت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی و بخش خصوصی را در قالب‌های مختلف، از جمله حمایت مالی و اسپانسرینگ رویدادها دنبال می‌کنیم. در مجموع، مدل تأمین مالی گسترده‌ای ایجاد کرده‌ایم که خوشبختانه در بیش از یک دهه فعالیت بنیاد، امکان تأمین جوایز برگزیدگان را از منابع غیردولتی فراهم کرده است.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با اشاره به تعداد برگزیدگان این جایزه، گفت: تاکنون ۲۲ نفر از ۱۰ کشور به‌عنوان برگزیده جایزه مصطفی(ص) معرفی شده‌اند و جوایز آنان با استفاده از منابع غیر دولتی و به همت بانیان جایزه و اعضای جامعه خادم‌المصطفی تأمین و اهدا شده است. روش‌های مختلف تأمین مالی، از جمله وقف، نذر، قرض علمی، کمک‌های مقطعی و مشارکت‌های بین‌المللی همچنان ادامه دارد و حتی در حال گسترش است. سکوی بین‌المللی جذب منابع خرد نیز که به‌تازگی رونمایی شده، اکنون فعال است و می‌تواند یکی از مسیرهای جدی تأمین مالی بنیاد در سطح بین‌المللی باشد.
عمرانی در پاسخ به پرسشی درباره چرایی استفاده نشدن از ظرفیت اوگور شاهین برای توسعه فناوری واکسن کرونا در ایران، با اشاره به تفاوت میان همکاری‌های انجام‌شده و ظرفیت بالقوه شبکه دانشمندان، گفت: همان‌طور که پیش‌تر توضیح دادم، همکاری‌هایی در حد متعارف و مورد انتظار شکل گرفت؛ اما آنچه شما به آن اشاره می‌کنید، بهره‌برداری در سطح بیشینه یا بهینه از این ظرفیت است. آنچه تاکنون از این ظرفیت استفاده کرده‌ایم، با اندازه و گستردگی نعمتی که در اختیار داشتیم، تناسب ندارد و می‌شد بسیار بیشتر از آن بهره گرفت.
وی ادامه داد: برای جلوگیری از چنین وضعیتی، باید توجه کنیم که میزبانی مناسب صرفاً به علاقه و آمادگی علمی محدود نمی‌شود، بلکه سازوکارها و امکانات لازم نیز باید فراهم باشد. بخشی از این موضوع به فرهنگ، رفتار و سطح علمی جامعه میزبان مربوط است که می‌توان آن را به جنبه نرم‌افزاری همکاری تشبیه کرد و بخش دیگر به امکانات و تجهیزات و زیرساخت‌های سخت‌افزاری بازمی‌گردد.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) برای توضیح این موضوع به مثالی اشاره کرد و گفت: هر اندازه یک فرد آشپز خوبی باشد، اگر ابزار و تجهیزات مناسب در اختیار نداشته باشد، کار برای او دشوار خواهد شد و نمی‌تواند به‌راحتی آنچه را در ذهن دارد، برای پذیرایی از مهمانان اجرا کند. در همکاری‌های علمی نیز صرف برخورداری از دانشمند برجسته و علاقه‌مندی دو طرف به همکاری کافی نیست؛ بلکه باید تجهیزات، آزمایشگاه‌ها و منابع مورد نیاز نیز در دسترس باشد.
عمرانی در ادامه با اشاره به تجربه یکی از برگزیدگان جایزه مصطفی(ص) گفت: یکی از دانشمندانی که در لبه‌های دانش فعالیت می‌کرد و کار علمی ارزشمندی انجام داده بود، چندین بار به دعوت بنیاد مصطفی(ص) به ایران آمد. در یکی از این مقاطع، به‌صورت هدفمند تلاش کردیم تا زمینه همکاری او با جامعه علمی و فناوری کشور فراهم شود؛ همان‌طور که در موارد متعدد دیگری نیز برای ایجاد چنین ارتباطاتی تلاش می‌کنیم.
موانع کنونی برای گسترش همکاری‌ها
عمرانی با اشاره به موانع موجود برای گسترش همکاری‌های علمی با دانشمندان برجسته، اظهار کرد: در مذاکراتی که با این دانشمند داشتم، احساس کردم این خلأها همچنان وجود دارد. حتی موضوع کمبود تجهیزات نیز از سوی ایشان مطرح شد. به هر حال، ما درباره فناوری‌های لبه دانش و گاهی فناوری‌هایی صحبت می‌کنیم که به آینده تعلق دارند و ممکن است در برنامه‌ریزی‌های فعلی کشور جایگاه مشخصی برای آنها در نظر گرفته نشده باشد. اگر یک فناوری در برنامه‌ریزی‌ها و اولویت‌های کشور قرار نگرفته باشد، ممکن است به اندازه کافی روی آن تمرکز نشده باشد؛ در حالی که شاید اگر در زمان مناسب به آن توجه می‌کردیم، می‌توانستیم نتایج بهتری به دست آوریم. البته باید توجه داشت که منابعی که در آن مقطع می‌توانستند به این حوزه اختصاص پیدا کنند، ممکن است در بخش‌های دیگری مورد استفاده قرار گرفته باشند و آن بخش‌ها نیز در همان زمان به این منابع نیاز داشته‌اند.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با اشاره به تجربه همه‌گیری کرونا و اهمیت نگاه به تصمیم‌ها در بستر زمانی خود، گفت: شاید اگر همه‌گیری کرونا اتفاق نمی‌افتاد، امروز اصلا درباره این موضوع و میزان استفاده از ظرفیت آن دانشمند صحبت نمی‌کردیم. بنابراین، من به‌عنوان فردی که در بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) فعالیت می‌کنم، احتمالا از نگاه جامع و همه‌جانبه‌ای برخوردار نیستم که بتوانم قضاوت کنم آیا میزان تأسف ما از استفاده نکردن از این ظرفیت، به همان اندازه که اکنون تصور می‌کنیم، موجه است یا خیر.
وی ادامه داد: اینکه آیا باید بابت استفاده نکردن از این ظرفیت تا این اندازه تأسف بخوریم یا باید تصمیم‌های آن زمان را با توجه به شرایط و اولویت‌های موجود ارزیابی کنیم، موضوعی است که نیازمند بررسی از سوی مجموعه‌ای با نگاه جامع‌تر است. چنین ارزیابی‌ای باید با دسترسی به گزارش‌ها و انجام آسیب‌شناسی دقیق صورت بگیرد تا مشخص شود در آن مقطع چه امکانات و منابعی در اختیار داشتیم، چه اولویت‌هایی دنبال می‌شد و چه فرصت‌هایی وجود داشت. آنچه درباره آن تردیدی وجود ندارد، این است که ظرفیت همکاری با چنین دانشمندانی وجود دارد و باید برای بهره‌گیری بهتر از آن برنامه‌ریزی کنیم. ما در بنیاد همواره بر وجود این ظرفیت‌ها تأکید کرده‌ایم و معتقدیم امکان استفاده بیشتری از آنها وجود دارد.
مدیر اجرایی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) با اشاره به بازخوردهای مثبت برخی دانشمندان و مهمانان بنیاد از حضور در ایران، گفت: تاکنون از سوی مهمانان و دانشمندانی که به ایران آمده‌اند، بازخورد منفی مشخصی درباره نحوه میزبانی و تعاملات دریافت نکرده‌ایم و معمولاً از حضور در کشور و ارتباط با جامعه علمی ایران ابراز رضایت کرده‌اند.
انتهای پیام
