به گزارش ایسنا، نشست «تکاپوی علمی ایران معاصر؛ واکاوی نسبت دانش و اقتدار ملی در گفتمان انقلاب» با تحلیل پیام رهبر معظم انقلاب به مدال‌آوران و نخبگان علمی و ورزشی و سخنرانی دکتر مهدی گلشنی، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.
رهبر معظم انقلاب در پیام خود به مدال‌آوران و نخبگان علمی و ورزشی، با اشاره به سابقه تمدن کهن ایران و دو قرن عقب‌ماندگی دوران قاجار و پهلوی، تأکید کردند که تجربه دو جنگ اخیر ثابت کرده خیزش علمی جدید باید «عمیق و پرشتاب» باشد.
ایشان در این پیام، از جمله دو نکته را مورد توجه قرار دادند: نخست، وجود برنامه‌ای جدی و عملی برای رشد علوم پایه و علوم انسانی؛ چراکه «هر ملتی که به جایی رسیده، از علوم پایه رسیده» و کشور بدون توسعه در این علوم همواره عقب می‌ماند. دوم، تمرکز بر حقایق کشف‌نشده، مرزشکنی در علوم پایه و مسابقه دائمی برای حل مسائل حل‌نشده، خصوصاً در ریاضیات.
علوم پایه، سرمایه است
دکتر مهدی گلشنی، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران، در این نشست با اشاره به تأکید رهبر شهید و رهبر انقلاب بر علوم پایه گفت: هر وقت برای جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی خدمت رهبر شهید می‌رسیدیم، می‌فرمودند علوم پایه مثل یک سرمایه است و مهندسی و بقیه رشته‌ها مثل پول توجیبی‌اند و کاربردهای همان سرمایه به شمار می‌روند. من در کشور هیچ‌یک از رجال را ندیدم که چنین سخنی بگوید.
این استاد ممتاز دانشگاه شریف با بیان اینکه سال‌ها پیش آن سال به‌عنوان سال علوم پایه اعلام شد، اما جز شعار کاری انجام نشد، گفت: تنها اقدام عملی، کنفرانسی بود که دکتر لنکرانی در دانشگاه علوم پزشکی شیراز درباره کاربرد علوم پایه در پزشکی برگزار کرد.
وی با ذکر نمونه‌هایی از فاصله میان کشف علمی و کاربرد آن گفت: پدیده NMR در تحقیقات فیزیک کشف شد و سی سال بعد در پزشکی به کار رفت. ترانزیستور در سال ۱۹۴۷ از فیزیک کوانتوم به دست آمد و اینشتین در سال ۱۹۱۶ وجود لیزر را پیش‌بینی کرد و حدود ۵۰ سال بعد لیزر ساخته شد.
گلشنی با اشاره به المپیادها افزود: در ایران، دانش‌آموزان هنگام ورود به دانشگاه کمترین تعدادشان به سراغ علوم پایه می‌روند و اکثر آنان متوسط‌اند.
علوم انسانی فراموش‌شده
این عضو فرهنگستان علوم با اشاره به تأکید رهبر شهید بر علوم انسانی گفت: این علوم فراموش شده است. نیمی از دانشجویان دانشگاه‌های ما در علوم انسانی تحصیل می‌کنند، اما دانشجوی زبده دیگر به این رشته‌ها نمی‌رود و همه یا سراغ پزشکی می‌روند یا مهندسی.
وی افزود: وقتی گروه فلسفه علم را در دانشگاه شریف دایر کردم، روسای دانشگاه که اکثراً مهندس بودند هیچ کمکی نمی‌کردند و حتی یک اتاق در اختیار ما نمی‌گذاشتند.
سه تحول مهم در غرب
گلشنی با بیان اینکه سه تحول در غرب رخ داده که متأسفانه به ایران منتقل نشده است، گفت: نخستین تحول، احیای علوم انسانی است. حدود سی سال پیش جمعی از استادان ام‌آی‌تی در نیویورک‌تایمز نوشتند که فارغ‌التحصیلان مهندسی آمریکا در جامعه موفق نیستند. رئیس دانشگاه جلسه‌ای میان استادان علوم انسانی و مهندسی تشکیل داد و نتیجه این شد که دانشجوی مهندسی برای گرفتن لیسانس باید از فهرستی ۱۷ درسی از علوم انسانی، ۸ درس از جمله فلسفه، فلسفه علم، جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی را بگذراند. ام‌آی‌تی حتی لیسانس مشترک علوم انسانی با مهندسی و با علوم پایه راه انداخت. به گفته وی، دانشگاه‌های استنفورد و کلتک نیز فلسفه علم را راه‌اندازی کردند، چون علوم انسانی را فرهنگ‌ساز دانستند؛ البته اگر علوم انسانی درست باشد، نه آنچه اکنون رایج است.
بازگشت فلسفه
وی دومین تحول را احیای فلسفه دانست و گفت: در دهه ۱۹۶۰ پوپر مقاله‌ای نوشت و گفت ارزش‌های اخلاقی را نمی‌توان از علم تجربی به دست آورد. اینکه چرا عدالت خوب است، چرا نباید ظلم کرد و چرا باید از خیانت پرهیز کرد را از فیزیک و زیست‌شناسی نمی‌گیریم و پاسخش را باید از فلسفه گرفت.
گلشنی افزود: پوپر همچنین گفته بود پرسش‌های بنیادی بشر، مثل اینکه از کجا آمده‌ام و به کجا می‌روم، از علم تجربی برنمی‌آید. او
وی با اشاره به شعر مولانا که می‌گوید «از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود؟ به کجا می‌روم آخر، ننمایی وطنم» گفت: وقتی حرف پوپر را خواندم، یاد این شعر افتادم.
به گفته گلشنی، دانشمندان تراز اول، از جمله برندگان نوبل فیزیک و پزشکی، می‌گویند پاسخ این پرسش‌ها را فقط از دین یا فلسفه می‌توان به دست آورد. همچنین پرسش‌هایی مانند اینکه چرا قوانین فعلی بر جهان حاکم است، چرا ما یک جهان داریم، چرا جهان را می‌توان با ریاضیات توضیح داد و چرا اصلاً می‌توانیم جهان را بفهمیم، از علم برنمی‌آید. وی گفت: اینشتین هم گفته است قابل‌فهم بودن جهان را از ادیان توحیدی گرفته‌ایم.
این استاد دانشگاه شریف با بیان اینکه بر همه علوم، بدون استثنا، اصولی عام و متافیزیکی حاکم است که از خود علم گرفته نشده، گفت: هندسه اقلیدسی بر پنج اصل استوار است و خواجه نصیر روی اصل پنجم کار کرد و هندسه‌های غیراقلیدسی را مطرح کرد. نیوتن هم با اینکه می‌گفت فرضیه نمی‌سازم، مثلاً بیضوی بودن مدار سیارات را فرض کرد و بعد با تجربه تطبیق داد.
وی افزود: متافیزیک در نیمه دوم قرن بیستم برگشت.
گلشنی ادامه داد: برای هر مجموعه آزمایش می‌توان چند نظریه ساخت. نظریه رایج کوانتوم می‌گوید در دنیای اتمی شانس حاکم است، اما بعد از ۲۵ سال نظریه‌ای ساخته شد که علیت را احیا کرد. وقتی هر دو نظریه همه آزمایش‌ها را توضیح می‌دهند، انتخاب با اصول فلسفی است و دین می‌تواند در انتخاب این اصول کمک کند.
احیای دین و انجمن علم و الهیات
گلشنی سومین تحول را احیای دین خواند و گفت: در اوایل دهه ۱۹۶۰ چارلز تاونز، فیزیک‌دان متدین مسیحی و کاشف لیزر، مقاله‌ای نوشت و گفت علم و دین در حال نزدیک شدن به یکدیگرند. در دهه ۱۹۸۰ انجمن اروپایی علم و الهیات راه افتاد که هر دو سال یک‌بار نشست برگزار می‌کرد. توفیق داشتم در چهارمین نشست آن، که در اقامتگاه تابستانی پاپ ژان‌پل دوم برگزار می‌شد، شرکت کنم و بعد در نه نشست دیگر هم حضور داشتم. فیزیک‌دان، ریاضی‌دان، زیست‌شناس، فیلسوف و کشیش در آن حاضر بودند.
وی افزود: گزارشی هم برای رهبر انقلاب نوشتم که حدود پنج درصد از طلاب، در کنار درس حوزوی، در دو روز پایان هفته یکی از علوم روز را بخوانند. ایشان استقبال کردند و فرمودند برنامه بنویسید و دست‌خطی هم در این‌باره نوشتند.
کتاب علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی
این عضو فرهنگستان علوم گفت: پس از آن کنفرانس تصمیم گرفتم نظر دانشمندان اسلامی مانند آیت‌الله مطهری، علامه طباطبایی، ابن‌سینا و ملاصدرا و نظر فیلسوفان و علمای تراز اول غرب را درباره مسائل مهم در کتابی گرد آورم. حاصل این کار کتاب علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی بود که دانشگاه خواجه نصیر آن را چاپ کرد و بعد به انگلیسی و عربی هم منتشر شد.
گلشنی تصریح کرد: در این کتاب نشان داده‌ام که درباره مسائلی که میان علم و دین مطرح است، از جمله شبهات درباره معاد و معجزه، نظر فیلسوفان و دانشمندان تراز اول غرب دقیقاً همان نظر اسلامی است.
وی افزود: این دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که علم تجربی نمی‌تواند به همه پرسش‌ها پاسخ دهد و باید نگاهی کل‌نگر وجود داشته باشد.
گلشنی به پیام اینشتین به انجمن بین‌المللی جراحان در اوایل دهه ۱۹۵۰ اشاره کرد و گفت: اینشتین نوشت اگر فلسفه را جست‌وجو برای عام‌ترین و جامع‌ترین دانش بدانیم، به‌وضوح مادر همه تفحصات علمی خواهد بود. او همچنین نوشته است بسیاری از عالمان متخصص مثل کسی‌اند که هزار درخت دیده اما هرگز جنگل را ندیده است.
وی از جورج الیس، کیهان‌شناس برجسته، نقل کرد که نظم زیربنایی جهان وسیع‌تر از آن است که فقط با فیزیک توصیف شود و گفت: الیس معتقد است الهیات باید مانند چتری بالای سر علم باشد.
گلشنی همچنین از فرانسیس کالینز، مدیر بزرگ‌ترین پروژه ژنوم انسانی، یاد کرد که در سال ۲۰۰۶ متدین شد و کار علمی را نوعی عبادت می‌داند.
به گفته او، راجر پنروز هم می‌گوید در فیزیک‌دانان نوعی غرور وجود دارد که گمان می‌کنند دانستن قوانین فیزیک همه‌چیز را درباره جهان می‌گوید.
همکاری فیزیک و فلسفه در دانشگاه‌های غرب
وی با بیان اینکه نتیجه این تحولات آن شده که چهار دانشگاه در شرق آمریکا شامل ییل، کلمبیا، نیویورک و راتگرز و یک دانشگاه در غرب آمریکا برای همکاری فیزیک‌دانان و فیلسوفان متحد شده‌اند، گفت: آکسفورد و کمبریج هم همین مسیر را رفته‌اند. آکسفورد در ۲۰ سال گذشته ۱۷ کنفرانس مشترک میان دانشکده فیزیک و دانشکده فلسفه برگزار کرده و در چهار، پنج سال اخیر پژوهشکده فلسفه فیزیک راه انداخته است.
گلشنی افزود: پیشنهاد کردم بخش فلسفه فیزیک را راه بیندازیم تا در ایران پیشرو باشیم، اما این کار انجام نشد. چند روز پیش هم در دانشگاه علوم پزشکی پیشنهاد کردم که وقتی در آمریکا «علوم انسانی پزشکی» راه افتاده، ما هم این کار را بکنیم. همه دانشکده‌های ما، چه مهندسی و چه پزشکی، باید بخش علوم انسانی داشته باشند و برای آن کتاب مناسب لازم است.
شعور با علم توضیح‌پذیر نیست
این استاد ممتاز دانشگاه شریف گفت: تمام فیزیک‌دان‌های قرن بیستم، از اینشتین به بعد، معتقد بودند شعور انسان یا روح را نمی‌توان با فیزیک و علم توضیح داد. در دو سه دهه پایانی قرن بیستم حتی زیست‌شناسان و عصب‌شناسان هم به این جمع پیوستند. ادوارد ویتن نیز می‌گوید شاید نظریه‌اش روزی به نتیجه برسد، ولی هرگز نمی‌توانیم شعور را با علم توضیح دهیم. وی افزود: به همین دلیل فیلسوفان غرب در پاسخ به شبهات به ما نزدیک شده‌اند؛ مثلاً درباره معجزه همان پاسخی را که آیت‌الله مطهری می‌دهد، یک فیزیک‌دان تراز اول آکسفورد هم می‌دهد.
تمدن اسلامی و تفکر استدلالی
وی با تأکید بر اینکه دانشجویان باید با شیوه تفکر علمای دوره تمدن اسلامی آشنا شوند، گفت: جورج سارتن، که تاریخ علم را در دوره‌ای طولانی نوشته، قرآن را نقش محوری در شکوفایی علم در تمدن اسلامی می‌داند. ابن‌سینا هم می‌گوید هر کس مطلبی را بدون دلیل بپذیرد از فطرت انسانی دور است.
گلشنی افزود: از دهه ۱۹۸۰ چندجهانی در فیزیک مطرح شده، اما ۵۰ تا ۶۰ سال پیش استاد مطهری در درسشان صریحاً میگفتند چرا فیزیک‌دان‌ها فقط به این جهان اکتفا کرده‌اند، در حالی که فیض الهی لایتناهی است.
غفلت از کشورهای اسلامی
گلشنی با اشاره به توصیه رهبر شهید درباره تابلوهای انگلیسی داخل کشور گفت: در ترکیه یک تابلوی غیرترکی پیدا نمی‌کنید. او افزود: در سال ۱۳۶۲ که برای کنفرانس «علم در امت اسلامی» به پاکستان رفتم، رؤسای نیروهای دریایی، هوایی و زمینی آن کشور همه با من فارسی صحبت می‌کردند. وی تأکید کرد: کشورهایی مانند پاکستان، اندونزی و مالزی بسیار مهم‌اند و باید با آن‌ها مبادله داشته باشیم. اندونزی کتاب «قرآن و علوم طبیعت» مرا چندین بار چاپ کرده و بیشتر کتاب‌های آیت‌الله مطهری را ترجمه کرده است.
انتهای پیام
