لعیا خواجه‌مهدی، روانشناس در گفت‌وگو با ایسنا، با بیان اینکه مدرسه فقط محل آموزش دروس نیست، گفت: بخش بزرگی از زندگی اجتماعی کودک در مدرسه شکل می‌گیرد، بنابراین معلم می‌تواند یکی از اولین افرادی باشد که متوجه تغییر رفتار کودک می‌شود. برای مثال کودکی که همیشه در فعالیت‌های گروهی شرکت می‌کرده اما ناگهان تنها می‌ماند، در زنگ تفریح منزوی می‌شود، از فعالیت گروهی اجتناب می‌کند یا مرتب مورد تمسخر قرار می‌گیرد، نیازمند توجه است.

این روانشناس ادامه داد: معلم نباید فقط به کودک طردشده بگوید «برو با بقیه دوست شو». گاهی لازم است خود فرهنگ کلاس و رفتار گروه بررسی شود. ایجاد فعالیت‌های مشارکتی، آموزش مهارت‌های ارتباطی، مقابله جدی با قلدری، ایجاد فرصت برای ارتباط مثبت بین دانش‌آموزان و در صورت نیاز ارجاع به روان‌شناس مدرسه یا متخصص سلامت روان از اقدامات مهم است.

سایه طردشدگی کودکی بر روابط عاطفی بزرگسالی

وی با تاکید بر این‌که طردشدگی در دوران کودکی بر روابط فرد در بزرگسالی اثر می‌گذارد، تصریح کرد: بعضی از اثرات طردشدگی کودکی ممکن است سال‌ها بعد و در روابط عاطفی فرد خودش را نشان بدهد. مثلا فردی که در کودکی بارها احساس کرده پذیرفته نمی‌شود، ممکن است در بزرگسالی نسبت به کوچک‌ترین نشانه‌های فاصله‌گرفتن شریک عاطفی حساس شود و سریع به این نتیجه برسد که «دیگه منو نمی‌خواد».

وی افزود: در فرد دیگری ممکن است نتیجه برعکس باشد، یعنی برای اینکه دوباره طرد نشود، اصلا اجازه نزدیک‌شدن به دیگران را ندهد. اگر بخواهیم از زاویه طرحواره‌ها نگاه کنیم، تجربه‌های مکرر طرد می‌توانند زمینه شکل‌گیری یا فعال شدن طرحواره‌هایی مثل رهاشدگی/بی‌ثباتی، نقص و شرم، محرومیت هیجانی، شکست، بی‌اعتمادی/بدرفتاری و انزوای اجتماعی را فراهم کنند. این طرحواره‌ها بعدا ممکن است در روابط نزدیک فعال شوند و فرد اتفاق‌های معمولی رابطه را هم از فیلتر تجربه‌های گذشته تفسیر کند. البته این به‌معنی محکوم‌شدن فرد به تکرار گذشته نیست؛ تجربه روابط سالم و درمان مناسب می‌تواند این الگوها را تغییر دهد.

خواجه‌مهدی در این باره که برخورد درست با کودکانی که احساس طردشدگی دارند باید چگونه باشد، گفت: اولین اصل، برچسب‌نزدن به کودک است؛ نباید به کودک این پیام را بدهیم که «تو مشکل داری و به‌همین دلیل دیگران تو را نمی‌پذیرند.» اگر تفاوتی وجود دارد که نیازمند حمایت است باید آن را از موضوع ارزشمندی کودک جدا کنیم. مثلا یک کودک ممکن است به حمایت آموزشی نیاز داشته باشد، اما نباید از فعالیت‌های اجتماعی کنار گذاشته شود. همچنین مسئولیت تغییر رفتار جمع را نباید کاملا روی دوش کودک طردشده گذاشت، چرا که اگر کودک به‌دلیل ظاهر، معلولیت یا وضعیت اقتصادی مورد تمسخر قرار می‌گیرد، مساله فقط مهارت اجتماعی او نیست، بلکه رفتار محیط هم هست.

اصول بازگشت امن کودک به جمع همسالان

این روان‌شناس در خصوص این‌که برای بازگشت کودک به جمع همسالان، اقداماتی موثرتر است، گفت: هدف نباید این باشد که کودک را به زور وارد یک جمع کنیم، هدف این است که شرایطی ایجاد کنیم که تجربه ارتباط برای او دوباره امن و مثبت شود. پذیرش بی‌قیدوشرط یعنی اولین و مهم‌ترین گام، پذیرش کامل کودک بدون هیچ شرطی است. کودک باید احساس کند که با تمام تفاوت‌هایش ارزشمند است، تقویت عزت‌نفس به کودک کمک می‌کند نقاط قوت خود را بشناسد و به آنها افتخار کند.

خواجه‌مهدی اضافه کرد: تفاوت نباید به‌معنای کم‌ارزشی تعبیر شود. آموزش مهارت‌های اجتماعی کودکانی که به‌دلیل تفاوت‌های رفتاری طرد می‌شوند، اغلب به آموزش مهارت‌های اجتماعی نیاز دارند. همکاری با مدرسه و معلمان باید فضای کلاس را فراگیر کنند و به‌سایر دانش‌آموزان درباره تفاوت‌ها آموزش دهند. حمایت روان‌شناختی در مواردی که طردشدگی عمیق و پایدار است، مراجعه به روان‌شناس کودک ضروری است، بنابراین من به جای اینکه بگویم «کودک را اجتماعی‌تر کنیم»، ترجیح می‌دهم بگویم هم مهارت‌های کودک را تقویت کنیم و هم محیطی بسازیم که امکان ارتباط سالم را برای او فراهم کند.

پیچیدگی‌های طردشدگی در کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست

وی به تفاوت کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست یا ساکن مراکز نگهداری و تجربه طردشدگی پرداخت و گفت: در این کودکان موضوع معمولا پیچیده‌تر است، چون ممکن است طردشدگی فقط یک تجربه اجتماعی نباشد و با جدایی از والدین، بی‌ثباتی مراقبت، غفلت، سوءرفتار یا تغییر مکرر محیط زندگی همراه شده باشد. کودکی که بارها مراقب، خانه یا محیط زندگی‌اش تغییر کرده ممکن است علاوه بر احساس طردشدگی، در ایجاد اعتماد و پیش‌بینی‌پذیر دانستن روابط هم مشکل بیشتری داشته باشد.

این روانشناس در پایان گفت: البته نباید همه کودکان ساکن مراکز نگهداری را یکسان دید. بسیاری از آنها پیشینه‌های متفاوتی دارند و نوع و شدت تجربه‌های قبلی‌شان متفاوت است، اما شواهد نشان می‌دهد که جدایی طولانی‌مدت از خانواده و مراقبت نهادی نامناسب می‌تواند پیامدهای قابل‌توجهی برای رشد اجتماعی و هیجانی داشته باشد.

انتهای پیام