فاطمه تحصیلی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به نقش نگرش افراد نسبت به توانایی‌هایشان در فرآیند یادگیری، اظهار کرد: برداشت دانشجو از منشاء توانایی‌های خود می‌تواند بر نحوه مواجهه او با دشواری‌های یادگیری اثرگذار باشد. دانشجویی که توانایی‌ها را قابل توسعه می‌داند، ممکن است شکست را فرصتی برای بازنگری و اصلاح روش یادگیری تلقی کند، در حالی که باور به ثابت بودن توانایی‌ها می‌تواند بر انتخاب تکالیف، واکنش به بازخورد و شیوه مواجهه با چالش‌های تحصیلی اثر بگذارد.
وی با بیان اینکه ذهنیت رشد یکی از نگرش‌های مؤثر در چگونگی مواجهه افراد با مسائل و دشواری‌های یادگیری است، ادامه داد: نوع نگاه فرد به توانایی‌های خود می‌تواند تعیین کند، که هنگام روبه‌رو شدن با یک مسئله دشوار، چه واکنشی نشان دهد. برخی افراد ممکن است دشواری یک موضوع درسی یا کسب نمره پایین را نشانه‌ای از ناتوانی خود بدانند، اما گروهی دیگر چنین تجربه‌ای را فرصتی برای شناخت بهتر نقاط ضعف و پیدا کردن راه‌های تازه برای یادگیری در نظر بگیرند.
ذهنیت رشد با مثبت‌اندیشی ساده تفاوت دارد
این روان‌شناس در توضیح مفهوم ذهنیت رشد و تفاوت آن با مثبت‌اندیشی ساده، اضافه کرد: ذهنیت رشد به معنای صرفاً مثبت‌اندیش بودن یا تکرار این باور که «من می‌توانم» نیست، بلکه نوعی نگرش مبتنی بر این باور است، که توانایی‌ها و مهارت‌های فرد از طریق یادگیری، تمرین هدفمند، دریافت بازخورد و اصلاح راهبردها قابل توسعه هستند.
تحصیلی اظهار کرد: تفاوت اصلی ذهنیت رشد با تلاش بی‌هدف در این است، که صرف تلاش کردن برای پیشرفت کافی نیست، بلکه فرد باید بتواند عملکرد خود را ارزیابی کند، نقاط ضعفش را بشناسد و متناسب با آن، روش یادگیری خود را تغییر دهد. در واقع، ممکن است فرد زمان زیادی را صرف مطالعه کند، اما اگر روش مطالعه او متناسب با نیازهای یادگیری‌اش نباشد، این میزان تلاش لزوماً به نتیجه مطلوب منجر نشود.
وی خاطرنشان کرد: در ذهنیت رشد، فرد علاوه بر اینکه برای یادگیری و پیشرفت ارزش قائل است، به دنبال شناخت راه‌هایی برای بهتر انجام دادن کارها نیز می‌رود. به همین دلیل، ارزیابی عملکرد، شناسایی اشتباهات و استفاده از بازخوردها بخش مهمی از این نگرش را تشکیل می‌دهد. فرد باید بتواند بررسی کند، که کدام بخش از روش او نتیجه‌بخش بوده و در کدام قسمت به تغییر و اصلاح نیاز دارد.
مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اینکه ذهنیت رشد به معنای نادیده گرفتن واقعیت‌ها و محدودیت‌های فردی نیست، ادامه داد: این نگرش به معنای باور به امکان پیشرفت در کنار شناخت واقع‌بینانه شرایط و ظرفیت‌های فردی است. بنابراین، قرار نیست فرد صرفاً با تکرار جملات انگیزشی یا نادیده گرفتن دشواری‌ها به موفقیت برسد، بلکه باید با شناخت شرایط خود، برای بهبود مهارت‌ها و عملکردش برنامه‌ریزی کند.
شکست تحصیلی می‌تواند فرصتی برای بازنگری در روش یادگیری باشد
تحصیلی به ارتباط باور دانشجویان به تغییرپذیری توانایی‌ها با نحوه مواجهه آنان با شکست تحصیلی اشاره کرد و گفت: باور به تغییرپذیری توانایی‌ها نقش مهمی در چگونگی تفسیر و برخورد دانشجو با ناکامی‌های تحصیلی دارد. دانشجویی که از ذهنیت رشد برخوردار است، معمولاً شکست را نشانه ناتوانی یا فقدان استعداد خود تلقی نمی‌کند، بلکه آن را اطلاعاتی درباره ناکارآمدی روش مطالعه، کمبود مهارت یا نیاز به تلاش و برنامه‌ریزی متفاوت می‌داند.
وی اضافه کرد: برای مثال، دانشجویی که در یک درس نمره مطلوبی کسب نمی‌کند، ممکن است این نتیجه را به نداشتن استعداد یا توانایی کافی نسبت دهد و در ادامه نسبت به یادگیری آن درس دلسرد شود. در مقابل، دانشجویی که توانایی‌های خود را قابل توسعه می‌داند، احتمالاً تلاش می‌کند دلایل این نتیجه را بررسی کند، اینکه آیا زمان کافی برای مطالعه اختصاص داده، روش مناسبی برای یادگیری مطالب انتخاب کرده یا در بخش‌هایی از درس به تمرین بیشتری نیاز داشته است.
این روان‌شناس تصریح کرد: در چنین شرایطی، احتمال بیشتری وجود دارد، که دانشجو پس از تجربه شکست، به جای کناره‌گیری یا اجتناب از تکالیف دشوار، به دنبال شناسایی علت مشکل و اصلاح عملکرد خود باشد. در واقع، این نوع نگرش به فرد کمک می‌کند، که به جای تمرکز بر قضاوت درباره توانایی‌های شخصی، بر یافتن راهکارهایی برای بهبود وضعیت تحصیلی تمرکز کند.
تحصیلی با اشاره به پیامدهای باور به ثابت بودن توانایی‌ها در دانشجویان، خاطرنشان کرد: دانشجویی که توانایی‌های خود را ثابت و تغییرناپذیر می‌داند، ممکن است شکست را تأییدی بر ناتوانی شخصی خود تلقی کند. چنین برداشتی می‌تواند در مواجهه با چالش‌های تحصیلی، به اضطراب عملکرد، کاهش خودکارآمدی یا اجتناب از موقعیت‌های ارزیابی منجر شود.
وی ادامه داد: در این وضعیت، دانشجو ممکن است برای جلوگیری از تجربه دوباره شکست، از انتخاب تکالیف دشوار یا قرار گرفتن در موقعیت‌هایی که احتمال اشتباه در آن‌ها وجود دارد، خودداری کند. در حالی که مواجهه با تکالیف چالش‌برانگیز و پذیرش امکان اشتباه، می‌تواند بخشی از فرایند یادگیری و شناخت نقاط نیازمند تقویت باشد.
مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: البته ذهنیت رشد به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت تحصیلی نیست و نباید نقش سایر عوامل را نادیده گرفت، چراکه عوامل فردی، آموزشی و محیطی نیز در عملکرد تحصیلی دانشجویان تأثیرگذار هستند. بنابراین، نمی‌توان تمام موفقیت‌ها یا ناکامی‌های تحصیلی را تنها به نوع نگرش فرد نسبت به توانایی‌هایش نسبت داد.
بازخورد استادان باید مسیر بهبود عملکرد را مشخص کند
تحصیلی با اشاره به نقش استادان در تقویت ذهنیت رشد و فراهم کردن زمینه یادگیری واقعی در دانشجویان، بیان کرد: بازخورد مؤثر باید مشخص، سازنده، مبتنی بر عملکرد و معطوف به فرایند یادگیری باشد. استادان به جای برچسب‌زنی به دانشجویان با عبارت‌هایی مانند «باهوش هستی» یا «استعداد نداری»، بهتر است به راهبردهای مورد استفاده، میزان تسلط بر موضوع، نقاط قوت و بخش‌هایی که نیازمند اصلاح هستند، اشاره کنند.
وی خاطرنشان کرد: بازخوردهایی که صرفاً بر ویژگی‌های شخصیتی یا استعداد فرد تمرکز دارند، ممکن است اطلاعات روشنی درباره چگونگی بهبود عملکرد در اختیار دانشجو قرار ندهند. برای مثال، وقتی به دانشجو گفته می‌شود «تو خیلی باهوشی»، مشخص نیست کدام بخش از عملکرد او مناسب بوده و چه عواملی به موفقیتش کمک کرده است. همچنین، بیان عباراتی مانند «استعداد این درس را نداری» می‌تواند این برداشت را در فرد ایجاد کند که امکان پیشرفت در آن زمینه وجود ندارد.
مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در مقابل، زمانی که استاد به شیوه مطالعه، میزان آمادگی، نحوه پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و بخش‌هایی که دانشجو در آن‌ها نیازمند تمرین بیشتر است اشاره می‌کند، دانشجو تصویر روشن‌تری از وضعیت خود به دست می‌آورد. چنین بازخوردی به او کمک می‌کند بداند برای رسیدن به نتیجه بهتر باید چه تغییراتی در روند یادگیری خود ایجاد کند.
تحصیلی با تأکید بر اینکه بازخوردهای کلی و مبهم لزوماً به بهبود یادگیری منجر نمی‌شوند، اضافه کرد: ارائه پیشنهادهای عملی و قابل اجرا برای بهبود عملکرد، به دانشجو کمک می‌کند بداند دقیقاً چه کاری را باید تغییر دهد. برای نمونه، به جای اینکه صرفاً به دانشجو گفته شود «بیشتر تلاش کن»، می‌توان پیشنهاد داد که برای تسلط بر یک مبحث، مطالعه را به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم کند و با حل تمرین، میزان یادگیری خود را ارزیابی کند.
وی بیان کرد: چنین بازخوردی علاوه بر اینکه نقاط نیازمند اصلاح را مشخص می‌کند، راهکاری عملی نیز در اختیار دانشجو قرار می‌دهد. در نتیجه، فرد می‌تواند به جای سردرگمی درباره علت عملکرد نامطلوب خود، بر اقداماتی تمرکز کند که امکان بهبود شرایط را فراهم می‌کنند.
یادگیری مستقل با تقویت توانایی خودارزیابی شکل می‌گیرد
این روان‌شناس با اشاره به اهمیت نقش بازخورد در یادگیری عمیق دانشجویان، خاطرنشان کرد: بازخورد زمانی به یادگیری عمیق منجر می‌شود، که علاوه بر ارزیابی عملکرد گذشته، مسیر مشخصی برای بهبود عملکرد آینده در اختیار دانشجو قرار دهد و به‌تدریج توانایی خودارزیابی و یادگیری مستقل را در او تقویت کند.
تحصیلی ادامه داد: دانشجو باید بتواند به‌مرور عملکرد خود را بررسی کند و تشخیص دهد، که برای یادگیری بهتر به چه تغییراتی نیاز دارد. در چنین شرایطی، بازخورد استاد تنها به اعلام اشتباه یا مشخص کردن نقاط ضعف محدود نمی‌شود، بلکه به دانشجو کمک می‌کند راه‌های اصلاح عملکرد خود را نیز بشناسد.
وی با بیان اینکه یادگیری فرایندی فراتر از دریافت اطلاعات و حفظ کردن مطالب درسی است، اضافه کرد: دانشجو برای پیشرفت تحصیلی نیاز دارد علاوه بر یادگیری محتوای دروس، مهارت‌هایی مانند ارزیابی عملکرد، شناخت نقاط ضعف و انتخاب راهبردهای مناسب برای مطالعه را نیز تقویت کند. این مهارت‌ها به او کمک می‌کنند در مواجهه با مسائل و دشواری‌های تازه، به جای وابستگی کامل به راهنمایی دیگران، بتواند بخشی از مسیر حل مسئله را به‌صورت مستقل طی کند.
روان‌شناس و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد اظهار کرد: به همین دلیل، استادان می‌توانند با ارائه بازخوردهای دقیق و کاربردی، زمینه‌ای فراهم کنند، که دانشجویان نسبت به فرایند یادگیری خود آگاهی بیشتری پیدا کنند و مسئولیت بیشتری در قبال بهبود عملکردشان بپذیرند.
تحصیلی تصریح کرد: تقویت ذهنیت رشد در محیط دانشگاهی مستلزم توجه هم‌زمان به نگرش دانشجویان نسبت به توانایی‌هایشان و شیوه ارائه بازخورد از سوی استادان است، زیرا فراهم کردن زمینه‌ای که در آن اشتباه و شکست بخشی از فرایند یادگیری تلقی شود، می‌تواند به دانشجویان کمک کند با اطمینان بیشتری با چالش‌های آموزشی روبه‌رو شوند و برای بهبود عملکرد خود گام بردارند.
انتهای پیام
