به گزارش ایسنا، محمدابراهیم شریف‌زاده، خواننده موسیقی مقامی خراسان، از چهره‌های صاحب‌سبک و متمایز موسیقی شرق خراسان بود؛ هنرمندی برخاسته از باخزر که گستره دانش و حافظه موسیقایی‌اش فراتر از مقام‌های شناخته‌شده منطقه می‌رفت. او نه‌تنها راوی نغمه‌ها و آوازهای کهن تربت جام و شرق خراسان بود، بلکه بخش‌هایی از موسیقی آیینی، مذهبی و شادیانه این سرزمین را نیز در سینه داشت؛ بخش‌هایی از یک میراث شفاهی که بسیاری از آن‌ها هرگز فرصت ثبت و ضبط نیافتند.
همکاری نزدیک و چندین‌ساله او با غلامحسین سمندری، نوازنده برجسته دوتار، یکی از زوج‌های ماندگار موسیقی نواحی ایران را شکل داد؛ ترکیبی که در آثاری چون «خون‌پاش و نغمه‌ریز» به یادگار مانده است. صدای خاص، شیوه اجرای متمایز و خلاقیت او در بازآفرینی مقام‌های موسیقی خراسان، شریف‌زاده را به هنرمندی فراتر از یک خواننده محلی تبدیل کرد؛ هنرمندی که با مرگش در ۲۲ آبان ۱۳۹۵، نه‌فقط یک صدا، بلکه بخشی از حافظه موسیقایی شرق خراسان نیز خاموش شد.
علی مغازه‌ای، پژوهشگر و مستندساز موسیقی اقوام، که مستندی نیز از زندگی هنری مرحوم شریف‌زاده و سمندری ساخته، معتقد است شریف‌زاده از چهره‌های متمایز موسیقی شرق خراسان بود که گستره دانش و تسلط‌ش بر گونه‌های مختلف موسیقی، آشکارا او را از دیگر خوانندگان این منطقه جدا می‌کرد.
شریف‌زاده؛ چهره‌ای متمایز در موسیقی شرق خراسان
این پژوهشگر درباره جایگاه هنری ابراهیم شریف‌زاده به ایسنا می‌گوید: «با اطمینان می‌توان گفت ابراهیم شریف‌زاده چهره‌ای ممتاز و متمایز در موسیقی منطقه تربت جام و از فیگورهای معتبر موسیقی ایران بود. زادگاه او باخزر بود؛ شهر کوچکی که در بین تربت جام و تایباد قرار گرفته است، اما شیوه اجرا و نغمه‌پردازی و در شکل کلی رپرتوار آوازی‌اش، او را از دیگر خوانندگان تربت جام و کل محدوده شرق خراسان جدا می‌کرد.»
او با بیان اینکه ویژگی‌های آواز شریف‌زاده ابعاد مختلفی داشت که کمتر به آن‌ها پرداخته شده است، می‌افزاید: «در شرق خراسان خوانندگان برجسته‌ای داشته‌ایم و همچنان داریم که با تسلط بر اشعار و مقام‌های خاص این منطقه، در چهارچوب رپرتوار آوازی آن به اجرای موسیقی می‌پردازند. این خوانندگان با اندک تفاوت‌هایی در لحن و جنس صدا از یکدیگر قابل تشخیص‌اند، اما شریف‌زاده ویژگی متفاوتی داشت. او علاوه‌بر تسلط بر مقام‌های منطقه تربت جام و شرق خراسان، مجموعه متنوعی از رپرتوارهای موسیقی رایج در دوره‌های گذشته را در حافظه خود نگه داشته بود و نغمه‌پردازی و صوت و لحن او و تکنیک و دینامیک صدا و حنجره‌اش از کیفیت بی‌همتایی برخوردار بود.»
مغازه‌ای با اشاره به اینکه بخشی از رپرتوار موسیقی شریف‌زاده به موسیقی مذهبی مربوط می‌شد، ادامه می‌دهد: «تسلط او بر این حوزه به اندازه‌ای بود که در مراسم سوگواری، اعیاد و مناسک مذهبی، آواهای متناسب با هر مناسبت را اجرا می‌کرد. ابراهیم شریف‌زاده سال‌ها مؤذن مسجد باخزر بود و اذانی که هر روزه اقامه می‌کرد نیز ویژگی‌های خاص خود را داشت. در کنار این توانایی‌ها، او بر موسیقی منطقه تربت جام و شرق خراسان نیز تسلطی چشمگیر داشت، هرچند به دلیل نگرش‌های حاکمیتی و گفتمان غالب پس از انقلاب، از ارائه بخش بزرگی از این رپرتوار پرهیز می‌کرد مگر در محافل خصوصی و به ندرت.»
میراثی که با مرگ شریف‌زاده از دست رفت
این مستندساز موسیقی با اشاره به یکی از وجوه کمتر شناخته‌شده توانایی‌های این هنرمند می‌گوید: «بخشی از موسیقی شادیانه منطقه تربت جام در قالب گونه‌ای از ترانه‌های محلی اجرا می‌شد که به آن «پا دایره‌گی» می‌گفتند. این ترانه‌ها عمدتا توسط زنان اجرا می‌شدند و در سال‌های پس از انقلاب، به دلیل نبود امکان ارائه، فقدان تقاضای رسمی و متاسفانه مذموم شمرده شدن این فرم موسیقی، به‌تدریج به خاموشی گرایید. در نتیجه، این موسیقی‌ها یا به فراموشی سپرده شدند یا کسانی که به آن‌ها اشراف داشتند، از اجرا، ثبت و ضبط‌شان پرهیز کردند. ابراهیم شریف‌زاده با توجه به تسلطی که در این حوزه داشت، می‌توانست به همراه نوازندگی دایره، ترانه‌ها و پا دایره‌گی‌های این منطقه را اجرا کند، اما متأسفانه جبر روزگار و مرگ او، امکان ثبت و ضبط این آثار را از میان برد.»
او معتقد است: «دریغ که این کوتاهی از سوی همه ما صورت گرفت. شخصا نتوانستیم او را متقاعد کنم که این ترانه‌ها بخشی از میراث مردم این سرزمین هستند و شایسته است برای ثبت و نگهداری آن‌ها همکاری کند تا در فرصتی مناسب منتشر شوند و به نسل‌های بعد برسند. این اتفاق هیچ‌گاه نیفتاد و بخشی از میراث موسیقایی منطقه همراه با او از دست رفت.»
خلاقیت در اجرا و بازآفرینی مقام‌های موسیقی
مغازه‌ای با اشاره به خلاقیت و نوآوری شریف‌زاده در آثاری که از او به‌جا مانده است، می‌گوید: «تسلط او بر موسیقی منطقه، در کنار خلاقیت و نوآوری‌اش در شیوه‌های اجرای متداول و آنچه در آن دوره مجاز شناخته می‌شد، به‌وضوح قابل مشاهده است. اقتدار و توانایی او در اجرای ترانه‌ها، تصنیف‌ها و مقام‌های موسیقی منطقه تربت جام و شرق خراسان کاملاً آشکار بود.»
این پژوهشگر موسیقی ادامه می‌دهد: «یکی از نمونه‌های نوآوری مرحوم شریف‌زاده، اجرای غزل «سرو خرامان» از مولانا برروی مقام «الله مدد» بود؛ اثری که حاصل همکاری شریف‌زاده و نوازندگی زنده‌یاد غلامحسین سمندری است. این اثر بعدها در قالب موسیقی کلاسیک ایرانی و ارکسترال غربی با تنظیم‌های متفاوتی بازخوانی و اجرا شد، از جمله با تنطیم محمد حقگو برای ارکستر و اجراهای شنیدنی دیگری با تنظیم و خوانندگی ارسلان کامکار در آلبوم «ایران زمین» و همچنین اجرای علیرضا قربانی و اجراهای بسیاری در خراسان را می‌توانیم بشنویم و ناگفته نگذارم که اجرای کامکارها را برای استاد سمندری پخش کردند و او این اجرا را بسیار دوست داشت و من ویدیویی از این ابراز علاقه او دارم.»
او بیان می‌کند: «شریف‌زاده در کنار این اثر، ساخته‌هایی نیز از خود داشت که بخشی از آن‌ها در آلبوم «خون‌پاش و نغمه‌ریز» ثبت شده است. این آلبوم در دهه ۷۰ توسط نشر ماهریز منتشر شد که شکل‌گیری و انتشار آن، خود قصه‌ای شنیدنی دارد. «بهاره، دخترعمو» یکی از ترانه‌های اوست. همچنین اجرای تک‌خوانی قطعه «نوایی» بدون همراهی ساز و نوازندگی همیشگی غلامحسین سمندری، از ویژگی‌های قابل‌توجه کارنامه هنری اوست؛ چراکه معمولا هنرمندان این قطعه را همراه با دوتار اجرا کرده‌اند.»
اخوان ثالث؛ شاعری که جایگاه این زوج هنری را به دیگران شناساند
مغازه‌ای با اشاره به تأثیر شعر مهدی اخوان ثالث در شناساندن این دو هنرمند می‌گوید: «شریف‌زاده و سمندری این خوش‌اقبالی را داشتند که مهدی اخوان ثالث شعری با عنوان «دوتار سمندری» درباره آن‌ها سرود. اخوان در این شعر به شیوه نوازندگی دوتار سمندری و صدای شریف‌زاده پرداخته است و این شعر در شناساندن جایگاه این زوج هنری و توجه به کیفیت موسیقی آن‌ها بسیار تأثیرگذار بود».
این مستندساز می‌افزاید: «من در یکی از مصاحبه‌هایی که برای ساخت یک مستند انجام می‌دادم، از آقای شریف‌زاده پرسیدم آیا قدر و جایگاه هنری شما دانسته شده است و آیا خودتان را در جایگاهی که شایسته آن هستید می‌بینید؟ شریف‌زاده با همان لحن صریح و نجیب خود پاسخ داد: «تنها کسی که ما را بلند کرد، استاد مهدی اخوان ثالث بود؛ وگرنه هیچ‌کس دست ما را نگرفت. بعد از آنکه اخوان ثالث آن شعر را درباره ما سرود، ما معروف شدیم؛ در غیر این صورت کسی ما را تحویل نمی‌گرفت». در این پاسخ هم انتقاد وجود دارد و هم صداقت. او معتقد بود پس از سروده شدن شعر اخوان ثالث بود که دیگران متوجه اعتبار و کیفیت موسیقی این زوج هنری شدند.»
او می‌گوید: «بر اساس روایت و توضیحاتی که خود اخوان ثالث درباره سرودن این شعر ارائه کرده است، این اتفاق به حوالی سال ۱۳۶۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که مرتضی اخوان کاخی، ادیب، پژوهشگر ادبیات و شعر و سرویراستار دائره‌المعارف مُصاحب، به واسطه ارتباطی که با این دو هنرمند داشت، نواری از اجرای آن‌ها تهیه کرد و به مهدی اخوان ثالث رساند. اخوان در پانوشت شعر دوتارِ سمندری به این موضوع اشاره کرده و نوشته است که دوستم مرتضی کاخی این نوار را به من هدیه داده است. گویا این نوار در نزدیک به ایام نوروز به دست اخوان رسید و او از شنیدن آن بسیار لذت برد. شور و شوقی که شنیدن صدای شریف‌زاده و دوتار سمندری در او ایجاد کرده بود، زمینه سرودن این شعر را فراهم کرد.»
اخوان ثالث در بخشی از این شعر که به مرحوم شریف‌زاده اشاره کرده، سروده است: «آقا شریف‌زاده که همراه ساز بود / بودش صدا مناسب و اشعار هم نکو / آقای شهر و این همه خوش ذوق و اهل دل / لطفی کن و سلام مرا عرض کن به او ...»
مغازه‌ای می‌گوید: «اخوان ثالث پیش‌تر نیز شعری با عنوان «آواز چگور» سروده بود که در آن، با توجه به ویژگی‌ها و ساختار زبانی که در شعر وجود دارد، پیداست که به موسیقی شمال خراسان نظر داشته، اما چنان شیفته صدای دوتار غلامحسین سمندری شده بود که سال‌ها بعد از سرودن آن شعر، تصمیم گرفت آن شعر را نیز به سمندری تقدیم کند.»
ترکیبی کم‌نظیر در تاریخ موسیقی ایران
این پژوهشگر موسیقی در ادامه به ویژگی‌های همکاری شریف‌زاده و سمندری اشاره می‌کند: «در ترکیب غلامحسین سمندری و ابراهیم شریف‌زاده، با ارائه‌ای کم‌نظیر از موسیقی روبه‌رو هستیم. این دو هنرمند به گفته خودشان از دوران جوانی در خانه خان باخزر اجرا می‌کردند. غلامحسین سمندری پیش از آنکه نوازنده باشد، خواننده هم بود؛ همان‌طور که در قطعه «خون‌پاش و نغمه‌ریز» هم‌خوانی او با شریف‌زاده را می‌شنویم. اما به نظر می‌رسد با گذشت زمان، صدا و حنجره سمندری دچار مشکلاتی می‌شود و او در نهایت به همان هم‌خوانی با شریف‌زاده بسنده می‌کند. شاید همین موضوع موجب شکل‌گیری چنین ترکیب جذاب و یگانه‌ای شد که در تاریخ موسیقی ایران کم‌مانند است.»
او همچنین درباره شخصیت فردی ابراهیم شریف‌زاده نیز می‌گوید: «شریف‌زاده با وجود تسلط و ظرفیت هنری گسترده‌ای که داشت، انسانی بسیار صریح و رَک بود. گاهی تندی و تلخی کلامش در دیدارها و مناسبت‌ها موجب می‌شد با بی‌مهری‌هایی روبه‌رو شود. به نظر می‌رسید نگاه او به جهان ریشه‌هایی در تفکر ملامتیان داشته باشد. خودش معتقد بود جهان بی‌ارزش‌تر از آن است که به آن دل ببندی و این دنیا گذراست.»
مغازه‌ای ادامه می‌دهد: «شریف‌زاده پس از درگذشت همسرش به‌تنهایی زندگی می‌کرد. در خانه‌ای که به گفته خودش ویرانه بود، روزگار می‌گذراند؛ درآمد چندانی نداشت و از بیمه نیز برخوردار نبود. با این حال، با قناعت و طبع بلند زندگی کرد و در همان منطقه، همواره در کنار مردم و در شادی‌ها و غم‌هایشان حضور داشت. او در انزوا و غربت از دنیا رفت، بی‌آنکه مردمی که می‌شناختندش، حتی هنرمندان همان منطقه، برای ثبت و ضبط آثارش تلاش کافی کرده باشند.»
ضرورت ثبت آلبوم «خون‌پاش و نغمه‌ریز» به‌عنوان اثر ملی و میراث معنوی
این پژوهشگر و مستندساز موسیقی اقوام در پایان با تأکید بر جایگاه رفیع شریف‌زاده در موسیقی ایران می‌گوید: «تأسف من این است که آثار بسیار بیشتری می‌توانست از او به یادگار بماند، اما چنین نشد. مهم‌ترین و ماندگارترین اثر قابل استناد از او، همین آلبوم «خون‌پاش و نغمه‌ریز» است که با الهام از شعر اخوان ثالث درباره دوتار سمندری، به این عنوان نام‌گذاری شده و یادگار ارزشمند این زوج هنری برای نسل‌های آینده به شمار می‌رود. این آلبوم ظرفیت ثبت به‌عنوان اثر ملی و میراث معنوی را دارد و شایسته و از دید من ضروری است که دست‌اندرکاران و متولیان امر برای ثبت آن اقدام کنند. همچنین باید زمینه معرفی این اثر، فراتر از محدوده موسیقی ایران، در گستره ایران فرهنگی و حتی در سطح جهان فراهم شود. «خون‌پاش و نغمه‌ریز» تنها یک آلبوم موسیقی نیست؛ سندی از همکاری دو هنرمند برجسته و بخشی از میراث موسیقایی خراسان بزرگ و ایرانمان است و که حفظ و معرفی آن ضرورتی فرهنگی به شمار می‌رود».
در ادامه خبرگزاری ایسنا، شما را به شنیدن صدای مرحوم محمد ابراهیم شریف‌زاده دعوت می‌کند.
انتهای پیام
