رضا سرحدی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به دلایل الگوبرداری سیاسی بخشی از مردم از هنرمندان و سلبریتی‌ها، اظهار کرد: سلبریتی‌ها به دلیل برخورداری از تریبون گسترده، سرمایه اجتماعی بالا و حضور مداوم در رسانه‌ها، صدایی رساتر از شهروندان عادی دارند. همچنین بخشی از مردم آن‌ها را مستقل‌تر از ساختار قدرت می‌بینند و در فضای ارتباطی امروز، چهره‌های شناخته‌شده به میانبری برای بیان احساسات و مطالبات جمعی تبدیل شده‌اند؛ به همین دلیل بخشی از جامعه از آن‌ها انتظار بازتاب صدای خود را دارد.
وی با تأکید بر تفاوت میان مرجعیت سیاسی و محبوبیت اجتماعی، افزود: مرجعیت سیاسی مستلزم برخورداری از تخصص، درک مناسبات قدرت، توانایی سنجش پیامدهای تصمیمات و مسئولیت‌پذیری است؛ در حالیکه سلبریتی‌ها عمدتاً در حوزه تخصصی خود، یعنی هنر یا ورزش، صاحب‌نظر هستند و ورود آن‌ها به عرصه سیاست جنبه کارشناسی ندارد و غالباً احساسی و نمادین است.
این جامعه‌شناس سیاسی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در زمینه تأثیرگذاری سلبریتی‌ها بر رفتار سیاسی شهروندان، بیان کرد: تجربه جهانی نشان می‌دهد که تأثیرگذاری چهره‌های مشهور بر رأی‌دهندگان لزوماً به نتیجه مطلوب منجر نمی‌شود. بنابراین می‌توان سلبریتی‌ها را صدای بخشی از جامعه دانست، اما این مسئله به معنای مناسب بودن آن‌ها برای مرجعیت سیاسی نیست. همان‌طور که سایر اصناف در حوزه تخصصی خود صاحب‌نظر هستند، جایگاه اصلی هنرمندان و ورزشکاران نیز باید در حوزه تخصصی خودشان تعریف شود.
سرحدی ادامه داد: تبدیل شدن سلبریتی‌ها به مرجع سیاسی، پیامدهای منفی و بلندمدتی به دنبال دارد که بخشی از آن را در جامعه ایران شاهد هستیم. این روند حتی به شکل‌گیری دوگانگی و شکاف میان خود سلبریتی‌ها و همچنین میان آن‌ها و جامعه منجر شده است. یکی از عوامل مؤثر در این زمینه، ضعف عملکرد نهادهای واسط و آموزش مدنی در مسیر شکل‌گیری و تقویت آگاهی سیاسی شهروندان است.
وی با مقایسه وضعیت ایران و سایر کشورها در زمینه الگوبرداری سیاسی از سلبریتی‌ها، گفت: در کشورهای غربی، به‌ویژه آمریکا، اعلام موضع سیاسی از سوی سلبریتی‌ها امری نهادینه و بخشی از فرایند سیاسی محسوب می‌شود. در بسیاری از کشورها نیز مردم تحت تأثیر چهره‌های مشهور رأی می‌دهند؛ برای نمونه می‌توان به حمایت گسترده ستارگان هالیوود از هیلاری کلینتون در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۱۶ آمریکا اشاره کرد که البته این حمایت مانع شکست او نشد.
این جامعه‌شناس سیاسی تفاوت اصلی ایران با این کشورها را در ضعف نهادهای واسط دانست و اظهار کرد: احزاب فراگیر، اتحادیه‌ها و رسانه‌های تخصصی از جمله نهادهایی هستند که در جوامع مختلف زمینه انتقال مطالبات و آموزش سیاسی شهروندان را فراهم می‌کنند. در جوامعی که احزاب قدرتمندی وجود دارند، شهروندان از طریق عضویت حزبی و استفاده از رسانه‌های تخصصی به تحلیل مسائل سیاسی می‌رسند و کمتر به چهره‌های مشهور اتکا می‌کنند.
سرحدی با اشاره به وضعیت فعالیت احزاب در ایران، گفت: احزاب در قانون ایران به رسمیت شناخته شده‌اند و امکان فعالیت دارند، اما در دوره‌هایی با محدودیت‌های قانونی و ساختاری مواجه بوده‌اند. از سوی دیگر، فرهنگ سیاسی جامعه نیز در شکل‌گیری و گسترش احزاب پایدار تأثیرگذار است. در نتیجه، کانال‌های طبیعی انتقال مطالبات و آموزش سیاسی ضعیف‌تر عمل می‌کنند و سلبریتی‌ها به‌طور ناخواسته به یکی از مجاری بیان نارضایتی‌ها و مطالبات اجتماعی تبدیل می‌شوند.
وی اضافه کرد: این وضعیت بیش از آنکه نشان‌دهنده قدرت سلبریتی‌ها باشد، بیانگر ضعف زیرساخت‌های مشارکت سیاسی نهادینه است. تقویت سازوکارهای رسمی مشارکت، از جمله انتخابات شوراها و نهادهای مدنی قانونی، می‌تواند به کاهش آسیب‌های ناشی از اتکای بیش از حد به چهره‌های مشهور کمک کند.
این جامعه‌شناس سیاسی با اشاره به اینکه طی یکی دو سال اخیر توجه جامعه ایران به اظهارنظرهای سلبریتی‌ها کاهش یافته است، گفت: بخشی از این مسئله را می‌توان ناشی از افزایش هزینه اظهارنظر سیاسی برای سلبریتی‌ها و محافظه‌کاری بیشتر آن‌ها دانست. هنگامی که فضای عمومی محدودتر می‌شود یا چهره‌های مشهور با پیامدهای حقوقی و صنفی مواجه می‌شوند، انگیزه آن‌ها برای ورود به مسائل سیاسی کاهش پیدا می‌کند.
سرحدی افزود: از سوی دیگر، بخشی از جامعه نیز به دلیل تجربه‌های مکرر ناکامی در ایجاد تغییر از مسیرهای نمادین، به سمت پیگیری مسائل معیشتی و روزمره حرکت کرده است. البته این تغییر اولویت‌ها لزوماً به معنای افزایش آگاهی سیاسی نیست و می‌توان آن را نوعی عمل‌گرایی تدافعی دانست؛ بنابراین نمی‌توان به‌سادگی نتیجه گرفت که جامعه بیش از گذشته به فهم و تحلیل مستقل خود اتکا می‌کند.
وی با بیان اینکه کاهش توجه به اظهارنظرهای سلبریتی‌ها حاصل ترکیبی از محافظه‌کاری این چهره‌ها و تغییر اولویت‌های بخشی از جامعه است، اضافه کرد: در چنین شرایطی، تقویت رسانه‌های تخصصی و آموزش سیاسی از مسیرهای رسمی می‌تواند جامعه را به سمت تحلیل ساختاری مسائل سیاسی سوق دهد و زمینه کاهش پیامدهای منفی اتکای صرف به اظهارنظرهای چهره‌های مشهور را فراهم کند.
این جامعه‌شناس سیاسی در ادامه با اشاره به نقش محدودیت فعالیت احزاب و پایین بودن سواد سیاسی در مرجع شدن سلبریتی‌ها، اظهار کرد: این دو عامل رابطه‌ای متقابل با یکدیگر دارند. محدودیت فعالیت احزاب موجب می‌شود آموزش سیاسی نظام‌مند و مستمر که معمولاً از طریق رقابت‌های حزبی و گفتمان‌سازی شکل می‌گیرد، به‌درستی تحقق پیدا نکند. در نتیجه، شهروندان به‌جای یادگیری تحلیل سیاسی از طریق عضویت در نهادهای سیاسی، به‌صورت پراکنده و هیجانی از رسانه‌های اجتماعی و چهره‌های مشهور تأثیر می‌پذیرند.
سرحدی با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در این زمینه، بیان کرد: این مسئله به‌ویژه در اینستاگرام قابل مشاهده است که پیام‌های ساده و احساسی، بدون برخورداری از عمق کارشناسی، می‌توانند جایگزین تحلیل‌های ساختاری شوند. گاهی یک جمله احساسی یا یک پست اینستاگرامی باعث می‌شود بسیاری از محدودیت‌ها و پیچیدگی‌های یک مسئله سیاسی نادیده گرفته شود.
وی ادامه داد: چنین چرخه‌ای باعث می‌شود هم سطح سواد سیاسی پایین بماند و هم سلبریتی‌ها به شکلی مصنوعی به مرجع سیاسی تبدیل شوند. در حالیکه سازوکارهای رسمی مشارکت، از جمله انتخابات شوراها و نهادهای مدنی قانونی، مسیرهای اصلی اثرگذاری سیاسی محسوب می‌شوند. مرجعیت سلبریتی‌ها را باید بیشتر محصول خلأ عملکردی برخی نهادهای واسط دانست، نه آنکه آن‌ها را جایگزینی مشروع بدانیم.
این جامعه‌شناس سیاسی با تأکید بر ضرورت تقویت نهادهای سیاسی و آموزش مدنی، اظهار کرد: تقویت احزاب قانونی، انجمن‌های صنفی، رسانه‌های تخصصی و ارتقای آموزش سیاسی از مسیرهای رسمی می‌تواند جامعه را از وابستگی به الگوهای احساسی و غیرتخصصی دور کند. در چنین شرایطی، سلبریتی‌ها نیز می‌توانند در حوزه تخصصی خود نقش‌آفرینی کنند و از تبدیل شدن به مرجع سیاسی، که نه وظیفه آن‌هاست و نه لزوماً تخصص لازم برای آن را دارند، فاصله بگیرند. در مجموع، راه برون‌رفت از این وضعیت، نهادسازی سیاسی و تقویت آموزش مدنی از مسیرهای قانونی و رسمی است.
انتهای پیام
