به گزارش ایسنا، به نقل از پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، در روزگاری که اطلاعات نادرست و پیام‌های فریبنده با سرعتی بی‌سابقه در فضای دیجیتال گسترش می‌یابند، توجه به توان ذهن انسان برای تشخیص، ارزیابی و مقابله با ایده‌های گمراه‌کننده به یکی از موضوعات نوظهور و میان‌رشته‌ای علوم شناختی تبدیل شده است. مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری نیز فعالیت خود را در این حوزه، با تمرکز بر مفهوم «مصونیت ذهنی» و علم نوپدید «ایمنی‌شناسی شناختی» آغاز کرده است.
ایمنی‌شناسی شناختی (Cognitive Immunology) رویکردی علمی برای شناخت سازوکارهای دفاعی ذهن در برابر اطلاعات نادرست، باورهای آسیب‌زا و پیام‌های دست‌کاری‌کننده است. این حوزه با الهام از نظام ایمنی بدن، می‌کوشد دریابد ذهن انسان چگونه برخی ایده‌ها را شناسایی کرده، در برابر آن‌ها مقاومت می‌کند.
شکل‌گیری یک جریان علمی میان‌رشته‌ای
ایدۀ مصونیت ذهنی در سال‌های اخیر توجه گروهی از پژوهشگران در رشته‌های گوناگون را در سراسر جهان به خود جلب کرده است. در این میان، همکاری پژوهشگران و اندیشمندان حوزه‌های علوم شناختی، روان‌شناسی، فلسفه، زیست‌شناسی تکاملی، اقتصاد رفتاری و همه‌گیرشناسی اطلاعات، زمینه‌ساز شکل‌گیری جریان پژوهشی تازه‌ای با عنوان ایمنی‌شناسی شناختی شده است. این جریان در پی آن است که دفاع‌های طبیعی ذهن را به موضوعی مستقل برای مطالعۀ علمی تبدیل کند و راه‌های تقویت آن‌ها را در برابر اطلاعات گمراه‌کننده یا نادرست بیازماید.
بیانیه‌ای با امضای بیش از ۱۰۰ پژوهشگر و متخصص
یکی از نشانه‌های گسترش این جریان، انتشار بیانیۀ هیئت متخصصان برجستۀ CIRCE در ژانویۀ ۲۰۲۳ است (Declaration - Mental Immunity Project). این بیانیه با هشدار دربارۀ پیامدهای گسترش اطلاعات نادرست و دست‌کاری اطلاعاتی ذهن، بر ظرفیت علم مصونیت ذهنی برای مواجهه با این چالش جهانی تأکید می‌کند. این بیانیه تاکنون به امضای بیش از صد پژوهشگر و متخصص از حوزه‌های مختلف رسیده است و در آن، بر ضرورت پیش‌بُرد پژوهش‌های علمی، گسترش آموزش و توان‌مندسازی افراد برای تشخیص و ارزیابی اطلاعات تأکید شده است.
از شناخت سازوکارهای ذهن تا تقویت استقلال فکری
با توجه به اهمیت بنیادین و ضرورت روزافزون توانایی انسان در رویارویی سنجیده و آگاهانه با جریان پیچیدۀ اطلاعات، مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری پرداختن به این حوزه را یکی از اولویت‌های محوری فعالیت خود قرار داده است. پژوهشگران مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری بر این باور هستند که تقویت سازوکارهای دفاعی ذهن و ارتقای ایمنی شناختی، در پرتو شناخت فرایندهای شناختی همچون ادراک، توجه، حافظه، زبان، استدلال، انعطاف‌پذیری شناختی و بازداری شناختی حاصل گشته و به تفکر نقادانه، افزایش آگاهی نسبت به سوگیری‌های شناختی و توسعۀ توانمندی مواجهۀ سنجیده با اطلاعات نادرست، دست‌کاری‌شده و اقناع‌گرانه و در نهایت تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر منتهی می‌گردد. در این نگاه، پاس‌داشت استقلال فکری و حق انتخاب افراد جای‌گاهی بنیادین دارد و هدف، توان‌مندتر ساختن ذهن برای سنجیدن، پرسیدن و بازنگری در باورهاست؛ چراکه شک ژرفاسنج دریای حقیقت است!
بر این اساس، در مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری، سلامت اندیشه یکی از ارکان اساسی زندگی فردی و اجتماعی در عصر فراوانی و پیچیدگی اطلاعات تلقی می‌شود. در همین راستا، ایمنی‌شناسی شناختی، به‌عنوان حوزه‌ای در مطالعۀ علمی سازوکارها و ظرفیت‌های دفاعی ذهن، مورد توجه قرار گرفته است تا با گسترش شناخت در این زمینه، افق‌های تازه‌ای برای رویارویی آگاهانه‌تر، نقادانه‌تر و خردمندانه‌تر با جهان اطلاعات پیش روی ما گشوده شود.
پژوهشی دربارۀ ایمنی ذهنی نسل نوجوان
نخستین گام مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری در این زمینه، بررسی وضعیت ایمنی شناختی و مصونیت ذهنی در میان نوجوانان دبیرستانی است. این پژوهش در حال حاضر در مرحلۀ گردآوری داده‌هاست و با هدف دست‌یابی به برآوردی از وضعیت ایمنی شناختی این گروه سنی در حال انجام است. شناخت وضعیت نوجوانان در این زمینه می‌تواند مبنایی برای پژوهش‌های بعدی و طراحی برنامه‌های آموزشی متناسب با نیازهای آنان، به‌ویژه در دورانی که نوجوانان هر روز با حجم گسترده‌ای از اطلاعات، روایت‌ها و پیام‌های متنوع در محیط‌های دیجیتال روبه‌رو هستند، فراهم آورد.
برای آشنایی بیشتر با حوزۀ ایمنی‌شناسی شناختی و پیگیری فعالیت‌ها و پژوهش‌های مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری می‌توانید به وب‌سایت این مرکز به نشانی ccsd.ir مراجعه کنید.
انتهای پیام
