به گزارش ایسنا، مرکز اسناد انقلاب اسلامی نوشت:
پس از پایان جنگ جهانی دوم و در شرایطی که فضای سیاسی ایران تحت‌تأثیر تحولات داخلی و رقابت قدرت‌های خارجی قرار داشت، مطالبات مربوط به استقلال سیاسی، حاکمیت ملی و محدود کردن نفوذ دربار در ساختار قدرت اهمیت بیشتری پیدا کرد. در این میان، مسئله نفت و مخالفت با امتیازهای اعطاشده به شرکت نفت انگلیس و ایران، به یکی از محورهای اصلی اختلاف میان نیروهای سیاسی و دولت تبدیل شد. رد لایحه الحاقی نفت معروف به «گس ـ گلشائیان» در مجلس پانزدهم، نقطه عطفی در این روند بود و زمینه را برای تشدید تقابل میان اقلیت مخالف و دولت فراهم کرد. در چنین شرایطی، مداخلات انتخاباتی دربار و دولت در آستانه انتخابات مجلس شانزدهم، زمینه شکل‌گیری ائتلافی از نیروهای سیاسی مخالف را فراهم ساخت که بعدها با عنوان «جبهه ملی ایران» شناخته شد.
از اعتراض به نتایج انتخابات تا اعلام موجودیت جبهه ملی
در دوره پانزدهم قانونگذاری، با وجود آنکه اکثریت مجلس شورای ملی در اختیار نیروهای نزدیک به دربار و ارتش قرار داشت، لایحه الحاقی نفت «گس ـ گلشائیان» با هوشیاری اقلیت مخالف رد شد. این اتفاق برای دولت و دربار اهمیت ویژه‌ای داشت؛ از این رو، تلاش شد انتخابات دوره شانزدهم به گونه‌ای مدیریت شود که ترکیب مجلس جدید نیز در اختیار طرفداران حکومت قرار گیرد. در جریان انتخابات، نشانه‌های مداخله در روند رأی‌گیری و دستکاری آرا آشکار شد و اعتراض نیروهای مخالف را برانگیخت.
در واکنش به این وضعیت، روز ۱۸ مهر ۱۳۲۸ گروهی از شخصیت‌های سیاسی و روزنامه‌نگاران طرفدار دکتر محمد مصدق در خانه او گرد هم آمدند تا درباره مداخلات انتخاباتی دولت و راه‌های مقابله با آن به گفت‌وگو بپردازند. این گردهمایی را می‌توان نقطه آغاز شکل‌گیری هسته اولیه جبهه ملی دانست؛ هرچند در آن زمان هنوز تشکل مزبور با این عنوان فعالیت نمی‌کرد.[۱] با ادامه برگزاری انتخابات مجلس شانزدهم، مداخلات دربار در روند رأی‌گیری بیش از پیش آشکار شد. عبدالحسین هژیر وزیر دربار، به بهانه برگزاری مجلس روضه، به محل نگهداری صندوق‌های آرای مردم تهران در مسجد سپهسالار دسترسی پیدا کرد و به روایت منابع، در آرای انتخاباتی دست برده شد. در نتیجه، نامزدهای مورد حمایت دربار به مجلس راه یافتند و دکتر محمد مصدق در جایگاه سی‌ام و آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی در جایگاه چهلم قرار گرفتند و از ورود به مجلس بازماندند.
این اتفاق با اعتراض نیروهای ملی و مذهبی مواجه شد. در ۲۲ مهر ۱۳۲۸، گروهی از معترضان در اعتراض به نحوه برگزاری انتخابات به دربار رفتند و کمیته‌ای بیست‌نفره (در رأس آن دکتر مصدق) برای پیگیری مطالبات و تحصن تشکیل دادند. این تحصن پس از چهار روز، بدون دستیابی به نتیجه موردنظر، پایان یافت. با این حال، تجربه اعتراض مشترک و ضرورت هماهنگی بیشتر میان مخالفان، زمینه را برای شکل‌گیری یک تشکل سیاسی فراگیر فراهم کرد.
احمد زیرک‌زاده از اعضای مؤسس جبهه ملی ایران، در خاطرات خود با تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، به این نکته اشاره می‌کند که فعالیت اولیه این جمع با عنوان «روزنامه‌نگاران طرفدار دکتر مصدق» آغاز شده بود و نام جبهه ملی در جریان تحصن دربار مطرح شد. او در توضیح روند شکل‌گیری این تشکل می‌گوید: «از آن روز اولی که به اسم اول که جبهه ملی شروع شد به اسم جبهه ملی نبود، به اسم روزنامه‌نگاران طرفدار دکتر مصدق شروع کرد» و در ادامه تأکید می‌کند که عنوان جبهه ملی در جریان تحصن دربار شکل گرفت. این روایت نشان می‌دهد که جبهه ملی از ابتدا یک حزب با ساختار سازمانی مشخص نبود، بلکه در بستر همکاری و همگرایی گروهی از فعالان سیاسی و مطبوعاتی به وجود آمد. [۲]
سرانجام، پس از پایان تحصن و برگزاری چندین جلسه شور و مذاکره در خانه مصدق، در آبان‌ماه ۱۳۲۸ تشکیل جبهه ملی اعلام شد. بیست شخصیت سیاسی و مطبوعاتی در تأسیس این تشکل مشارکت داشتند که از جمله آنها می‌توان به دکتر محمد مصدق، دکتر حسین فاطمی، دکتر مظفر بقایی، ابوالحسن حائری‌زاده، حسین مکی، دکتر کریم سنجابی، احمد زیرک‌زاده، محمود نریمان، عبدالغدیر آزاد، ابوالحسن عمیدی نوری، سیدعلی شایگان، آیت‌الله غروی، شمس‌الدین امیرعلایی، محمدرضا جلالی نائینی، عباس خلیلی، حسن صدر، رضا کاویانی، ارسلان خلعتبری، یوسف مشار و احمد ملکی اشاره کرد. این تشکل که نخستین و مهم‌ترین ائتلاف سیاسی مبتنی بر ملی‌گرایی در این مقطع از تاریخ سیاسی ایران به شمار می‌رفت، دکتر مصدق را به‌عنوان رهبر معنوی خود برگزید و مسئولیت دبیری آن را به حسین مکی سپرد. [۳]
البته شکل‌گیری جبهه ملی را نباید صرفاً محصول اعتراض به انتخابات مجلس شانزدهم دانست؛ چراکه پیش از آن نیز مصدق سابقه شرکت در تحصن علیه دولت را داشت، ولی در این زمان بنا به شرایط حساس کشور در جریان نهضت ملی نفت، از نگاه او و همفکرانش، تشکیل یک جبهه واحد ضروری به نظر می‌رسید. از سوی دیگر، تجربه‌های پیشین دکتر مصدق در مواجهه با مداخلات سیاسی و تحصن‌های اعتراضی نیز در شکل‌گیری رویکرد او نسبت به ائتلاف نیروهای مخالف مؤثر بود. کریم سنجابی در شرح خاطرات خود با تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، ضمن اشاره به یکی از تحصن‌های پیشین مصدق در دربار در دوره نخست‌وزیری قوام‌السلطنه، به نقل خاطره‌ای از او می‌پردازد. به روایت سنجابی، مصدق پس از حضور در دربار و مشاهده برخی همراهانش، به این نتیجه رسیده بود که تعدادی از افراد حاضر در تحصن به انگلیسی‌ها وابستگی دارند. سنجابی نقل می‌کند که مصدق در این باره گفته بود: «آقا ما رفتیم تحصن و عده‌ای با ما بودند. وقتی ما رفتیم دربار و متحصن شدیم من نگاهی به اطراف کردم و دیدم غالب اشخاصی که با من آمده‌اند عوامل انگلیسی هستند. در آنجا من متوجه شدم و به خود گفتم مصدق انگلیس‌ها تو را اینجا فرستاده‌اند؟» [۴]
ساختار ائتلافی جبهه ملی
جبهه ملی از ابتدا بر مبنای الگویی متفاوت از یک حزب سیاسی متعارف شکل گرفت. اعضای مؤسس آن، مدیران برخی روزنامه‌ها و رهبران احزاب و گروه‌های سیاسی بودند که ضمن حفظ تشکیلات مستقل خود، در چارچوب جبهه ملی با یکدیگر همکاری می‌کردند. در همین راستا، کمیسیونی برای سامان‌دهی فعالیت‌های تبلیغاتی تشکیل شد که حسین فاطمی (مدیر روزنامه باختر امروز)، احمد زیرک‌زاده (مدیر جبهه ارگان حزب ایران)، عباس خلیلی (مدیر روزنامه اقدام)، محمدرضا جلالی نائینی (مدیر روزنامه کشور) و مظفر بقایی در آن عضویت داشتند. این کمیسیون در ادامه، «روزنامه شاهد» را نیز منتشر کرد.
همچنین تهیه اساسنامه و مرامنامه جبهه ملی به حسین فاطمی واگذار شد. در مرامنامه این تشکل، بر ضرورت برگزاری انتخابات آزاد و سالم، آزادی مطبوعات، پایان دادن به حکومت نظامی و اجرای دقیق قانون اساسی مشروطه مصوب ۱۲۸۵ تأکید شده بود. اساسنامه نیز به جای دعوت از افراد برای عضویت مستقیم، احزاب و گروه‌های میهن‌پرست را به پیوستن به جبهه ملی فرا می‌خواند. به این ترتیب، جبهه ملی نه یک حزب مستقل با اعضای منفرد، بلکه ائتلافی از احزاب و جریان‌های سیاسی همسو تعریف می‌شد.
این ساختار با دیدگاه سیاسی مصدق نیز تناسب داشت. او نسبت به شکل‌گیری احزاب با انضباط تشکیلاتی سخت‌گیرانه و برنامه‌های تفصیلی موضعی انتقادی داشت و خود را سخنگوی منافع عمومی مردم ایران می‌دانست، نه نماینده یک حزب مشخص. از این رو، جبهه ملی بستری برای همکاری جریان‌های مختلف سیاسی با حفظ هویت و تشکیلات مستقل آنها فراهم می‌کرد. [۵]
احزاب تشکیل‌دهنده جبهه ملی عبارت بودند از: حزب ملت ایران، حزب ایران، حزب زحمتکشان، مجمع مجاهدین اسلام، جمعیت آزادی مردم ایران و فداییان اسلام.. با نگاهی اجمالی به پایگاه اجتماعی اصلی‌ترین احزاب جبهه ملی می‌توان دریافت که جبهه ملی در چشم‌اندازی گسترده ائتلافی از نیروهای ملی و مذهبی، و در افقی محدودتر ائتلاف طبقات متوسط جدید و سنتی بود. [۶]
در هفته‌های پس از اعلام موجودیت، دامنه فعالیت جبهه ملی گسترش یافت و شماری از سازمان‌های صنفی و حرفه‌ای نیز به آن پیوستند. در میان این تشکل‌ها می‌توان به کانون وکلای دادگستری، استادان دانشگاه، کانون مهندسان و اتحادیه اصناف و تجار بازار اشاره کرد. [۷]
جمع‌بندی
تشکیل جبهه ملی ایران در پاییز ۱۳۲۸ را باید حاصل تلاقی چند عامل دانست: اختلاف بر سر مسئله نفت، اعتراض به مداخلات دربار و دولت در انتخابات مجلس شانزدهم و ضرورت هماهنگی میان نیروهای سیاسی مخالف. این تشکل با تکیه بر ساختاری ائتلافی و حفظ استقلال احزاب عضو، توانست در ابتدای تشکیل خود گروه‌های مختلف سیاسی، مطبوعاتی و صنفی را حول مطالباتی مشترک گرد هم آورد. جبهه ملی از این منظر، فراتر از یک واکنش مقطعی به تخلفات انتخاباتی، تلاشی برای سازمان‌دهی نیروهای ملی و ایجاد ائتلافی سیاسی در برابر ساختار قدرت حاکم بود. با این حال، در سال‌های بعد مشخص شد که این جبهه با چالش‌های فراوانی همچون ناهمگونی فکری و سیاسی، فقدان پشتوانه واقعی آحاد جامعه، اختلاف منافع و فقدان انسجام تشکیلاتی دست به گریبان است و همین علل موجب شد تا این جبهه به تشکلی ناکارآمد در عرصه مبارزات سیاسی ایران بدل گردد.
پی‌نوشت‌ها
[۱]شیفته، نصرالله (۱۳۷۰). زندگینامه و مبارزات سیاسی دکتر مصدق، چاپ اول، تهران: نشر کومش، ص ۵۹.
[۲]زیرک‌زاده، احمد (۱۳۶۵). پروژه تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، مصاحبه‌کننده: ضیاء صدقی، ۱۱ آوریل ۱۹۸۶ / ۲۲ فروردین ۱۳۶۵، شهر آرلینگتون ایالت ویرجینیا، نوار شماره ۶.
[۳]خانی، امین (۱۳۹۵). مصدق و نهضت ملی‌شدن نفت. فصلنامه تاریخنامه خوارزمی، سال چهارم، شماره ۲ (پیاپی ۱۴)، ص ۹۶.
[۴]سنجابی، کریم (۱۳۶۲). پروژه تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، مصاحبه‌کننده: ضیاء صدقی، ۱۶ اکتبر ۱۹۸۳ / ۲۴ مهر ۱۳۶۲، شهر چیکو ایالت کالیفرنیا، نوار شماره ۷.
[۵]آبراهامیان، یرواند (۱۳۹۲). کودتا، ترجمۀ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، چاپ اول، تهران: نشر البرز، ص ۸۸.
[۶]جواهری‌پور، مهرداد و صفایی، رضا (۱۳۹۵). منازعه هژمنوتیک نیروهای ملی و مذهبی و تأثیر آن در فروپاشی جبهه ملی (۱۳۳۲-۱۳۲۸). مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره هفدهم، شماره ۱ و ۲، ص ۱۱.
[۷]آبراهامیان، همان.
انتهای پیام
