عباس بخشی‌پور در کارگاه آموزشی «ارتباط مؤثر؛ گامی برای گفت‌وگوی بهتر و درک متقابل» که روز یکشنبه ۲۴ آبان با همت مدیریت امور اجتماعی دانشگاه تبریز و با همکاری انجمن علمی علوم تربیتی، در تالار شهید باکری این دانشگاه برگزار شد با اشاره به نقش ارتباط در تکامل فردی، شغلی و اجتماعی انسان، اظهار کرد: ارتباط فرایندی دوسویه برای انتقال پیام و تبادل احساسات، ادراک‌ها، افکار و اندیشه‌ها میان افراد است و کیفیت این فرایند می‌تواند بر روابط فردی و اجتماعی تأثیر قابل‌توجهی بگذارد.
وی با بیان اینکه انتقال پیام تنها از طریق کلام صورت نمی‌گیرد، افزود: ارتباط کلامی، زبان بدن و عناصر فرازبانی سه مسیر اصلی انتقال پیام هستند. واژگان و جملات، محتوای کلام را منتقل می‌کنند؛ حرکات بدن، حالت چهره و تماس چشمی پیام‌های غیرکلامی را شکل می‌دهند و عواملی مانند لحن، شدت، سرعت و زیر و بمی صدا نیز در انتقال معنا نقش دارند.
وی تأکید کرد: گاهی ممکن است محتوای کلام فرد مثبت باشد، اما لحن یا زبان بدن او معنایی متضاد منتقل کند. در چنین شرایطی، ناهماهنگی میان کانال‌های ارتباطی می‌تواند موجب سوءتفاهم و آسیب به رابطه شود. بنابراین، برای برقراری ارتباط مؤثر باید میان محتوای گفتار، لحن و رفتار غیرکلامی هماهنگی وجود داشته باشد.
این استاد دانشگاه زمان و مکان مناسب، توجه به شرایط روحی مخاطب، شناخت جایگاه و ویژگی‌های شخصیتی طرف مقابل و برخورداری از مهارت خودکنترلی را از عوامل مؤثر در شکل‌گیری ارتباط مناسب دانست و گفت: ارتباط مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که فرستنده و گیرنده پیام بتوانند متناسب با شرایط یکدیگر تعامل کنند.
وی با اشاره به اهمیت مهارت‌های دریافتی در ارتباطات بین‌فردی، تشریح کرد: توانایی دریافت و تفسیر دقیق پیام دیگران، از جمله گوش دادن فعال، درک زبان بدن و پرسشگری روشن‌گرانه، حتی پیش از مهارت‌های بیانی اهمیت دارد؛ چراکه بسیاری از تعارض‌ها و اختلافات از برداشت‌های نادرست و سوءتفاهم‌ها ناشی می‌شوند.
وی اضافه کرد: یکی از اصول اساسی در روابط سالم این است که هرگاه با ابهام روبه‌رو شدیم، به جای قضاوت یا واکنش شتاب‌زده، درباره منظور طرف مقابل سؤال کنیم. پرسش‌های روشن‌گرانه به افراد کمک می‌کند منظور یکدیگر را دقیق‌تر درک کنند و از شکل‌گیری تعارض‌های غیرضروری جلوگیری شود.
بخشی‌پور پرسش‌های باز را در مقایسه با پرسش‌های بسته مؤثرتر دانست و اظهار کرد: پرسش‌های باز مخاطب را به توضیح و تشریح بیشتر ترغیب می‌کنند و اطلاعات دقیق‌تری در اختیار طرف مقابل قرار می‌دهند. برای مثال، به جای پرسش‌هایی که پاسخ کوتاه بله یا خیر دارند، می‌توان از مخاطب خواست درباره یک موضوع یا تجربه بیشتر توضیح دهد.
وی با تشریح فرایند انتقال پیام، گفت: در هر ارتباط، عناصری مانند فرستنده، گیرنده، پیام، زمینه، تماس و نظام نشانه‌ای یا رمزگان حضور دارند. فرستنده پیام را با استفاده از یک نظام زبانی یا نشانه‌ای رمزگذاری می‌کند و گیرنده باید با رمزگشایی آن، معنای پیام را دریافت کند. اگر رمزگان یا شیوه انتقال با شرایط مخاطب متناسب نباشد، ارتباط به‌درستی شکل نمی‌گیرد.
وی در ادامه به کارکردهای مختلف زبان اشاره کرد و گفت: زبان علاوه بر انتقال اطلاعات و توصیف واقعیت‌ها، برای بیان احساسات، برانگیختن واکنش در دیگران و آغاز و حفظ ارتباط اجتماعی به کار می‌رود. گاهی افراد از جملات ساده و روزمره، نه برای انتقال اطلاعات، بلکه برای آغاز گفت‌وگو و برقراری ارتباط با دیگران استفاده می‌کنند.
این استاد روان‌شناسی بالینی، بیان آشکار و مستقیم افکار و احساسات را از ویژگی‌های اصلی روابط سالم برشمرد و افزود: افراد باید بتوانند احساسات مثبت و منفی خود را به شیوه‌ای روشن و محترمانه بیان کنند. پنهان‌کردن ناراحتی‌ها، استفاده از کنایه و سخن‌گفتن غیرمستقیم، به‌ویژه زمانی که بر رفتار فرد تأثیر می‌گذارد، زمینه سوءتفاهم و فاصله‌گرفتن افراد از یکدیگر را فراهم می‌کند.
وی با تأکید بر ضرورت بیان احساسات مثبت نیز اظهار کرد: در برخی روابط، افراد به دلایل فرهنگی یا ترس از آسیب‌پذیر نشان‌دادن خود، از ابراز محبت، قدردانی و احساس رضایت خودداری می‌کنند؛ درحالی‌که بیان صادقانه احساسات مثبت می‌تواند به تقویت صمیمیت و استحکام روابط کمک کند.
وی دومین ویژگی مهم رابطه سالم را فراهم‌کردن فرصت برای بیان دیدگاه‌ها و احساسات طرف مقابل دانست و گفت: رابطه سالم صرفاً به معنای توانایی صحبت‌کردن نیست، بلکه افراد باید برای شنیدن و پذیرفتن دیدگاه‌های یکدیگر نیز آمادگی داشته باشند. در چنین رابطه‌ای، افراد هنگام دریافت انتقاد، به جای واکنش دفاعی یا پرخاشگرانه، ابتدا آن را بررسی می‌کنند و در صورت واردبودن، برای اصلاح رفتار خود تلاش می‌کنند.
بخشی‌پور با اشاره به اینکه احساس آزردگی در روابط ممکن است ناشی از سوءبرداشت یا رفتار نامناسب طرف مقابل باشد، خاطرنشان کرد: پیش از قضاوت باید احتمال سوءتفاهم را در نظر گرفت و برای روشن‌شدن موضوع، گفت‌وگو کرد. همچنین ایجاد فضای امن و پذیرنده در روابط ضروری است تا افراد بتوانند بدون ترس از تحقیر، سرزنش یا تنبیه، دیدگاه‌ها و انتقادهای خود را مطرح کنند.
وی پرهیز از سرزنش، تحقیر، تمسخر، قهر، پرخاشگری و رفتارهای غیرمستقیم آسیب‌زننده را از الزامات روابط سالم عنوان کرد و افزود: افراد باید ضمن حفظ احترام متقابل، از مهارت جرئت‌مندی برخوردار باشند و بتوانند در برابر رفتارهای آزاردهنده، خواسته‌ها و مرزهای خود را به‌صورت روشن و محترمانه بیان کنند.
وی در بخش دیگری از این کارگاه، همدلی را یکی از مهم‌ترین مهارت‌های کلامی در ارتباط مؤثر دانست و توضیح داد: همدلی به معنای تلاش برای درک جهان از نگاه فرد مقابل است. بازتاب‌دادن احساسات و افکار مخاطب، گوش‌دادن با توجه، برقراری تماس چشمی مناسب و استفاده از عبارت‌هایی که نشان می‌دهد پیام او را دریافت کرده‌ایم، می‌تواند احساس درک‌شدن و پذیرفته‌شدن را در طرف مقابل تقویت کند.
این استاد روان‌شناسی بالینی در پایان با تأکید بر ضرورت تمرین مهارت‌های ارتباطی، یادآور شد: گوش‌دادن فعال، همدلی، پرسشگری باز، روشن‌سازی منظور، بیان قاطعانه و خودافشایی مناسب از جمله مهارت‌هایی هستند که می‌توانند کیفیت تعاملات روزمره را ارتقا دهند. این مهارت‌ها آموختنی هستند و با تمرین و ممارست می‌توان در برقراری روابطی سالم‌تر و مؤثرتر موفق‌تر عمل کرد.
انتهای پیام
