به گزارش ایسنا، مجله چشم انداز ایران نوشت:
در یازدهم ژوئیه ۱۹۹۵، نیروهای صرب بوسنی با ورود به شهر سربرنیتسا – منطقه‌ای که از سوی سازمان ملل متحد به‌عنوان «منطقه امن» اعلام شده بود – بیش از هشت هزار مرد و پسر بوسنیایی مسلمان را به‌صورت سازمان‌یافته از خانواده‌هایشان جدا کردند، به قتل رساندند و پیکرهای آنان را در گورهای دسته‌جمعی دفن کردند؛ گورهایی که بسیاری از آن‌ها بعدها برای پنهان کردن آثار جنایت دوباره نبش و اجسادشان به مکان‌های دیگری منتقل شد. دادگاه‌های بین‌المللی این جنایت را به‌عنوان نسل‌کشی به رسمیت شناخته‌اند.
هر سال در آستانه سالگرد این فاجعه، هزاران نفر از بازماندگان، خانواده‌های قربانیان و حامیان آنان در مارش میرا (راهپیمایی صلح) شرکت می‌کنند؛ مسیری که در واقع بازپیمایی معکوس راهی است که هزاران بوسنیایی مسلمان در ژوئیه ۱۹۹۵ برای فرار از محاصره و نجات جان خود از میان کوهستان‌ها و جنگل‌ها پیمودند. امروز این راهپیمایی تنها یک مراسم یادبود نیست؛ بلکه کنشی جمعی برای پاسداشت حافظه قربانیان، مقابله با انکار نسل‌کشی و مطالبه مستمر حقیقت و عدالت است.
دکتر آزاده ثبوت، پژوهشگر مطالعات عدالت انتقالی، استعمارزدایی و نسل‌کشی، در سی‌امین سالگرد نسل‌کشی سربرنیتسا در این راهپیمایی حضور یافت و در مرکز یادبود پوتوچاری با شماری از بازماندگان، اعضای انجمن مادران سربرنیتسا و خانواده‌های قربانیان گفت‌وگو کرد. تجربه حضور در این مراسم و شنیدن روایت‌های دست‌اول از کسانی که نسل‌کشی را زیسته‌اند، فرصتی فراهم کرد تا بار دیگر به این پرسش بازگردیم که سربرنیتسا امروز چه چیزی درباره خشونت، عدالت، حافظه و مسئولیت جامعه جهانی به ما می‌آموزد. در این گفت‌وگو، آزاده ثبوت از تجربه حضور خود در مارش میرا، دیدار با بازماندگان نسل‌کشی و تأملاتش درباره ریشه‌های سیاسی نسل‌کشی در بوسنی می‌گوید و توضیح می‌دهد که چرا به باور او، سربرنیتسا تنها روایتی از گذشته نیست، بلکه هشداری برای اکنون است؛ هشداری که پژواک آن را می‌توان در فجایع معاصر، ازجمله آنچه امروز در غزه می‌گذرد، نیز شنید.
چه انگیزه‌ای باعث شد در «مارش میرا» و مراسم سی‌امین سالگرد نسل‌کشی سربرنیتسا شرکت کنید؟
سال‌هاست که بخشی از پژوهش‌هایم به مطالعه رابطه میان نسل‌کشی، شهرکُشی و خشونت فضایی اختصاص دارد؛ اینکه چگونه نسل‌کشی تنها به کشتار انسان‌ها محدود نمی‌شوند، بلکه شهرها، خانه‌ها، رودخانه‌ها، جنگل‌ها، گورستان‌ها و حتی حافظه جمعی را نیز هدف قرار می‌دهند. از همین مسیر بود که تحقیقاتم مرا به بوسنی و سربرنیتسا رساند اما دلیل حضورم در سی‌امین سالگرد نسل‌کشی، تنها مشاهده مکان‌های تاریخی یا شرکت در مراسم یادبود نبود. می‌خواستم بفهمم بوسنیایی‌ها خودشان چگونه این فاجعه را روایت و فهم می‌کنند. چه زبان، چه مفاهیم، چه آیین‌ها و چه شیوه‌هایی برای زیستن با فقدان، عدالت، بازگشت و بازسازی در طول این سه دهه شکل گرفته است.
به همین دلیل، تلاش کردم به‌جای آنکه بوسنی را از خلال نظریه‌های رایج حقوق بین‌الملل، عدالت انتقالی یا مطالعات حافظه بخوانم، از خود بوسنی و از تجربه بازماندگان بیاموزم. به نظرم، اگر واقعاً بخواهیم نسل‌کشی را بفهمیم، باید به کسانی گوش دهیم که نه‌تنها آن را تجربه کرده‌اند، بلکه سی سال است با پیامدهای آن زندگی می‌کنند، عزیزانشان را جست‌وجو می‌کنند، حافظه را زنده نگه می‌دارند و هر روز در برابر انکار آن ایستادگی می‌کنند.
بیشتر مردم، نسل‌کشی سربرنیتسا را با تصاویر مردان لاغر و نحیفی به یاد می‌آورند که پشت سیم‌های خاردار اردوگاه‌های بازداشت ایستاده‌اند؛ تصاویری که به نماد این فاجعه در حافظه جهانی تبدیل شده‌اند. اما این تصاویر تنها بخشی از واقعیت نسل‌کشی را روایت می‌کنند. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این تاریخ که کمتر شناخته شده است، روایت ستون پسران و مردانی است که پس از سقوط سربرنیتسا، برای فرار از اعدام‌های جمعی، ناچار شدند بیش از صد کیلومتر از میان جنگل‌های انبوه، کوهستان‌ها و دره‌ها به‌سوی منطقه امن توزلا پیاده حرکت کنند. بسیاری از آنان در کمین‌ها، اعدام‌های صحرایی یا زیر آتش نیروهای صرب جان باختند و کمتر از نیمی از این جمعیت توانستند پس از روزها سرگردانی، گرسنگی و تشنگی خود را به توزلا برسانند؛ بازماندگانی که به گفته شاهدان، در زمان رسیدن، به‌شدت نحیف، فرسوده و دچار آسیب‌های عمیق روحی بودند. همین مسیر است که امروز با نام مارش میرا (راهپیمایی صلح) هر سال دوباره پیموده می‌شود. هر سال، از ۸ تا ۱۰ ژوئیه، هزاران نفر مسیر حدود صد کیلومتری میان نزوک تا پوتوچاری را پیاده طی می‌کنند؛ همان مسیری که در ژوئیه ۱۹۹۵ حدود ۱۲ تا ۱۵ هزار مرد و پسر نوجوان بوسنیایی برای رسیدن به منطقه امن توزلا از میان جنگل‌ها و کوهستان‌ها پیمودند. این راهپیمایی صرفاً بازسازی یک مسیر تاریخی نیست؛ بلکه بازسازی حافظه در دل همان جغرافیاست.
در طول مسیر، جنگل، تپه‌ها، رودخانه‌ها، دره‌ها و سنگ‌ها به آرشیوهای زنده‌ای از نسل‌کشی تبدیل می‌شوند. بازماندگان در هر نقطه می‌ایستند و برای همراهانشان روایت می‌کنند؛ از دره‌هایی که بعدها به گورهای دسته‌جمعی اولیه و ثانویه تبدیل شدند، از جنگل‌هایی که هم پناهگاه بودند و هم قتلگاه. راه رفتن در جنگل‌هایی که هنوز رد پای کفش‌ها، پوکه‌های گلوله، تکه‌های لباس و حتی بقایای استخوان‌های قربانیان در آن‌ها پیدا می‌شود و نشستن در مکان‌هایی که اعدام‌های دسته‌جمعی در آن‌ها رخ داده است، برای من نوعی مردم‌نگاری فضایی بود؛ تجربه‌ای که نشان داد نسل‌کشی فقط در آرشیوها یا دادگاه‌ها ثبت نمی‌شود، بلکه در خودِ جغرافیا نیز حک می‌شود. درختان، رودخانه‌ها، سنگ‌ها و خاک، حامل حافظه‌اند. از این‌رو «مارش میرا» تنها یک مراسم سالانه یا بزرگداشت قربانیان نیست؛ تلاشی جمعی برای بازپس‌گیری جغرافیایی است که زمانی به میدان مرگ تبدیل شده بود و امروز، با هر قدم، در برابر فراموشی و انکار مقاومت می‌کند.
در بسیاری از روایت‌های رسمی، سقوط سربرنیتسا نتیجه شکست نیروهای حافظ صلح سازمان ملل یا ناتوانی جامعه جهانی در جلوگیری از یک فاجعه انسانی توصیف می‌شود. اما شما در پژوهش‌هایتان نگاه متفاوتی ارائه می‌دهید و معتقدید برای فهم سربرنیتسا باید به معماری سیاسی و انسان‌دوستانه‌ای نگاه کنیم که پیش از ژوئیه ۱۹۹۵ شکل گرفت. چرا به نظر شما نسل‌کشی سربرنیتسا را نمی‌توان صرفاً نتیجه چند روز خشونت دانست و چه فرایندهای سیاسی، نظامی و بین‌المللی زمینه‌ساز آن بودند؟
به نظر من، یکی از بزرگ‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره سربرنیتسا این است که نسل‌کشی را به چند روز تیرماه ۱۳۷۴ و قتل بیش از هشت هزار مرد و نوجوان بوسنیایی مسلمان تقلیل دهیم. این برداشت، این تصور را ایجاد می‌کند که نسل‌کشی ناگهان و در نتیجه انفجاری از خشونت یا نفرت قومی رخ داد. درحالی‌که نسل‌کشی هیچ‌گاه یک رویداد ناگهانی نیست؛ بلکه یک فرایند سیاسی، نظامی و ایدئولوژیک است که طی سال‌ها شکل می‌گیرد.
برای فهم سربرنیتسا باید روایت را بسیار پیش‌تر از یازدهم ژوئیه ۱۹۹۵ آغاز کنیم؛ از فروپاشی یوگسلاوی، ظهور ملی‌گرایی افراطی صرب، پروژه ایجاد «صربستان بزرگ» و سیاست پاکسازی قومی که از همان سال‌های ۱۹۹۲ در سراسر بوسنی آغاز شده بود. اصطلاح «پاکسازی قومی» نخستین‌بار در جریان جنگ‌های یوگسلاوی و از دل گفتمان نظامی و سیاسی صرب‌ها وارد ادبیات بین‌المللی شد. این مفهوم صرفاً به اخراج یک جمعیت اشاره ندارد، بلکه بیانگر یک منطق استعمارگرانه برای تصرف سرزمین از طریق حذف یا جابه‌جایی اجباری ساکنان بومی آن است؛ منطقی که مالکیت بر زمین را از طریق حذف صاحبان آن بازتعریف می‌کند و به همین دلیل، پروژه‌ای از سلب مالکیت، مهندسی جمعیتی و بازآرایی فضایی را دربر می‌گیرد. پیش از آنکه سربرنیتسا به نماد نسل‌کشی تبدیل شود، صدها روستا و شهر بوسنی شاهد قتل‌عام، اخراج اجباری، تجاوز سازمان‌یافته، ایجاد اردوگاه‌های بازداشت و تخریب مساجد، خانه‌ها و زیرساخت‌های غیرنظامی بودند. در نهایت، حدود صد هزار نفر جان خود را از دست دادند و نزدیک به نیمی از جمعیت بوسنی آواره شدند. سربرنیتسا اوج این پروژه بود، نه آغاز آن.
اما نسل‌کشی در سال ۱۹۹۵ پایان نیافت. پس از پایان جنگ نیز خشونت صرفاً شکل خود را تغییر داد. ساختار سیاسی «جمهوری صربسکا» بر بخش بزرگی از سرزمین‌هایی که از طریق پاکسازی قومی به دست آمده بود، تثبیت شد؛ انکار مستمر نسل‌کشی، قهرمان‌سازی از عاملان آن، تهدید و ارعاب بازگشت‌کنندگان، تبعیض ساختاری و تلاش برای حذف حافظه تاریخی، همگی نشان می‌دهند که پروژه نسل‌کشی در بوسنی تنها از کشتار مستقیم به خشونت حافظه‌ای، فضایی و سیاسی تغییر شکل داده است. از همین‌رو، بسیاری از پژوهشگران بوسنیایی استدلال می‌کنند که نسل‌کشی را نباید صرفاً یک رویداد تاریخی دانست، بلکه باید آن را یک استراتژی مستمر برای تثبیت نتایج خشونت، تغییر بافت جمعیتی، کنترل سرزمین و جلوگیری از بازگشت کامل جامعه بوسنیایی مسلمان فهمید. در این چارچوب، انکار نسل‌کشی و ممانعت از تحقق کامل عدالت، ادامه همان پروژه استعمارگرانه سلب مالکیت، حذف جمعیت و تصرف سرزمین است که با کشتار، اخراج اجباری و ویران‌سازی شهرها و روستاها آغاز شد؛ پروژه‌ای که می‌کوشد نه‌تنها انسان‌ها، بلکه حافظه، تعلق به سرزمین و امکان هم‌زیستی آینده را نیز از میان ببرد.
در گفت‌وگوهایتان با بازماندگان نسل‌کشی سربرنیتسا، آنان نقش جامعه جهانی را چگونه روایت می‌کردند؟ آیا از نگاه آنان، آنچه رخ داد صرفاً شکست جامعه بین‌المللی بود یا مسئولیتی عمیق‌تر برای نهادهای بین‌المللی قائل بودند؟
آنچه در گفت‌وگوهایم با بازماندگان بیش از هر چیز توجه مرا جلب کرد، این بود که آنان روایت نسل‌کشی را تنها از منظر نیروهای صرب تعریف نمی‌کردند؛ بلکه بارها به نقش جامعه بین‌المللی نیز بازمی‌گشتند. تقریباً همه آن‌ها یک جمله مشترک را تکرار می‌کردند:
نسل‌کشی از زمانی آغاز شد که ما را متقاعد کردند دیگر از خودمان دفاع نکنیم
برای درک این موضوع باید به سال ۱۹۹۳ بازگردیم. پس از ماه‌ها محاصره، بمباران و حملات گسترده به غیرنظامیان، شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامه ۸۱۹، سربرنیتسا را «منطقه امن» اعلام کرد. دو روز بعد نیروهای حافظ صلح سازمان ملل وارد شهر شدند و روند خلع سلاح مدافعان مردمی آغاز شد. برای بسیاری از مردم، این تصمیم نوید پایان محاصره بود. آن‌ها تصور می‌کردند که از این پس، امنیتشان دیگر بر دوش خودشان نیست، بلکه سازمان ملل مسئول حفاظت از جان غیرنظامیان خواهد بود. بازماندگان اما امروز این لحظه را نقطه‌ای تعیین‌کننده در تاریخ سربرنیتسا می‌دانند. یکی از مدافعانی که با او گفت‌وگو کردم، به من گفت:
«ما در سال ۱۹۹۳ از خودمان دفاع کردیم و زنده ماندیم. اما در سال ۱۹۹۵ به ما گفتند سلاح‌هایمان را تحویل بدهیم، چون سازمان ملل از ما محافظت خواهد کرد.»
مدافع دیگری روایت می‌کرد:
«به ما گفتند ناتو حمله خواهد کرد. ما در منطقه امن بودیم، عقب‌نشینی کردیم؛ اما بعد سربرنیتسا سقوط کرد.»
این روایت‌ها برای من بسیار مهم بودند، زیرا نشان می‌دادند که بازماندگان، ماجرا را صرفاً به‌عنوان شکست یک عملیات حافظ صلح به یاد نمی‌آورند؛ بلکه آن را انتقال مسئولیت حفاظت از جامعه، از خود مردم به نهادهای بین‌المللی می‌دانند. در واقع، اعتماد مردم به وعده‌های جامعه جهانی، بخشی از معماری سیاسی‌ای شد که بعدها آنان را در موقعیتی بسیار آسیب‌پذیر قرار داد.
در این میان، نکته‌ای که معمولاً در روایت‌های رسمی کمتر دیده می‌شود، این است که مدافعان مردمی در سربرنیتسا تا آخرین لحظه مقاومت کردند. نیروهای ارتش جمهوری بوسنی بارها تلاش کردند پیشروی ارتش جمهوری صربسکا را متوقف کنند و حتی در روزهای پایانی ضدحمله‌هایی نیز انجام دادند. بنابراین، برخلاف برخی روایت‌ها، سقوط سربرنیتسا نتیجه فقدان مقاومت نبود؛ بلکه نتیجه وضعیتی بود که در آن یک طرف عملاً از بخش مهمی از توان دفاعی خود محروم شده بود، درحالی‌که طرف مقابل همچنان از تانک، توپخانه سنگین، برتری لجستیکی و آزادی عمل کامل برخوردار بود.
به همین دلیل، من سربرنیتسا را صرفاً نمونه‌ای از «شکست جامعه جهانی» نمی‌دانم. به باور من، آنچه در سربرنیتسا رخ داد، «انسان‌دوستانه شدن نسل‌کشی» بود؛ فرایندی که در آن، جامعه جهانی با بهره‌گیری از گفتمان و سازوکارهای بشردوستانه، بوسنیایی‌ها را به واگذاری مسئولیت دفاع از خود و اعتماد به نهادهای بین‌المللی ترغیب کرد، آنان را خلع سلاح کرد، مسئولیت حفاظت از جان غیرنظامیان را برعهده گرفت، اما درست در لحظه‌ای که این تعهد باید عملی می‌شد، از ایفای آن سر باز زد.
اگر امروز به پوتوچاری بروید، هنوز می‌توانید این تناقض را احساس کنید. هزاران نفر به امید امنیت به پایگاه سازمان ملل پناه بردند؛ همان جایی که قرار بود امن‌ترین نقطه سربرنیتسا باشد. اما همان فضا خیلی زود به مکانی برای جداسازی مردان و پسران از زنان و کودکان تبدیل شد. بیش از بیست و پنج هزار زن، کودک و سالمند به اجبار اخراج شدند و بیش از هشت هزار مرد و نوجوان طی چند روز به‌صورت سازمان‌یافته اعدام شدند. از این منظر، نسل‌کشی را نمی‌توان از معماری سیاسی و انسان‌دوستانه‌ای که پیش از آن شکل گرفته بود، جدا کرد.
شما از مفاهیمی مانند «معماری بشردوستانه نسل‌کشی» و «منطق فضایی نسل‌کشی» سخن می‌گویید. منظورتان چیست و آیا فکر می‌کنید این چارچوب می‌تواند به فهم آنچه امروز در غزه رخ می‌دهد نیز کمک کند؟
یکی از مهم‌ترین درس‌هایی که از شهادت‌های دکتر حسن نوهانوویچ، مترجم پیشین سازمان ملل در پایگاه هلندی‌های پوتوچاری، آموختم این بود که برای فهم نسل‌کشی نباید تنها به عاملان مستقیم کشتار نگاه کرد؛ بلکه باید به نهادها، سازوکارها و تصمیماتی نیز توجه کرد که شرایط وقوع آن را فراهم کردند.
نوهانوویچ که پدر، مادر و برادرش را پس از آنکه نیروهای هلندی آنان را مجبور به ترک پایگاه سازمان ملل کردند، از دست داد، نشان می‌دهد که چگونه نظام حفاظت سازمان ملل صرفاً شکست نخورد، بلکه در عمل به بخشی از فرایندی تبدیل شد که جداسازی، انتقال و در نهایت نابودی مردان و پسران بوسنیایی را ممکن ساخت. غیرنظامیان در پایگاه ثبت و شناسایی شدند، رفت‌وآمدشان تحت کنترل نیروهای حافظ صلح قرار گرفت و سپس هزاران مرد و پسر از زنان و کودکان جدا و به نیروهای صرب بوسنی تحویل داده شدند. مسئله فقط این نبود که سازمان ملل از آنان محافظت نکرد؛ بلکه تصمیمات، رویه‌ها و عملکرد آن نیز بخشی از زنجیره وقایعی شدند که وقوع نسل‌کشی را امکان‌پذیر ساختند. به همین دلیل، به نظر من، مسئله صرفاً شکست بشردوستانه نیست، بلکه باید از معماری بشردوستانه نسل‌کشی سخن گفت؛ یعنی سازوکارهایی که قرار بوده از جان غیرنظامیان محافظت کنند، خود درون معماری سیاسی خشونت ادغام می‌شوند.
آنچه در گفت‌وگو با بازماندگان برایم آشکار شد این بود که آنان صرفاً از روزهای کشتار سخن نمی‌گفتند؛ بلکه بارها به مجموعه‌ای از تصمیمات سیاسی بازمی‌گشتند که پیش از نسل‌کشی اتخاذ شده بود: وعده حفاظت، اعلام منطقه امن، خلع سلاح، وابسته کردن امنیت مردم به نهادهای بین‌المللی و در نهایت رها شدن آنان در لحظه‌ای که بیش از هر زمان دیگری به آن حمایت نیاز داشتند.
در سربرنیتسا، مسئله فقط خلع سلاح نبود؛ مسئله انتقال مسئولیت حفاظت بود. به مردم گفته شد که دیگر نیازی به دفاع از خود ندارند، زیرا جامعه بین‌المللی از آنان محافظت خواهد کرد. به بیان دیگر، امنیت از امری که مردم خود در آن نقش داشتند، به وعده‌ای دیپلماتیک تبدیل شد. اما هنگامی که آن وعده اجرا نشد، جامعه‌ای که از پیش در معرض نسل‌کشی قرار داشت، بدون هیچ ابزار مؤثری برای دفاع از خود باقی ماند.
بازماندگان بارها این احساس را با یک جمله ساده بیان می‌کردند:
«ما به حقوق بین‌الملل اعتماد کردیم.»
آنان خلع سلاح را نه به‌عنوان تسلیم در برابر دشمن، بلکه به‌عنوان اعتماد به تعهدات جامعه جهانی پذیرفتند. چیزی که شکست، فقط عملیات نظامی نبود؛ اعتماد به نظم بین‌المللی بود.
به همین دلیل، من معتقدم نسل‌کشی تنها زمانی آغاز نمی‌شود که اولین گلوله شلیک می‌شود. نسل‌کشی از لحظه‌ای آغاز می‌شود که روابط قدرت، وابستگی و حفاظت به‌گونه‌ای بازآرایی می‌شوند که یک جامعه، امکان تعیین سرنوشت امنیت خود را از دست می‌دهد. آسیب‌پذیری بوسنیایی‌ها، یک وضعیت طبیعی نبود؛ محصول تصمیمات سیاسی بود.
شاید به همین دلیل است که بسیاری از بازماندگانی که با آن‌ها گفت‌وگو کردم، بارها به غزه اشاره می‌کردند. در هر دو مورد، یعنی سربرنیتسا و غزه، معماریِ فضا به تکنولوژی اعمال خشونت تبدیل شده است. در سربرنیتسا، سازمان ملل منطقه‌ای را «منطقه امن» اعلام کرد؛ اما این منطقه امن، در عمل، به فضایی محصور تبدیل شد که ده‌ها هزار آواره در آن متمرکز شدند، امکان دفاع از خود را از دست دادند و دسترسی آنان به غذا، دارو و حفاظت واقعی به تصمیمات نهادهای بین‌المللی وابسته شد. هنگامی که نیروهای صرب در ژوئیه ۱۹۹۵ وارد سربرنیتسا شدند، همین تمرکز جمعیت، همین محاصره و همین وابستگی، جداسازی مردان و پسران، اخراج زنان و کودکان، اعدام‌های جمعی و انتقال اجساد به گورهای دسته‌جمعی ثانویه را از نظر اجرایی ممکن و کارآمد کرد. به همین دلیل است که بسیاری از بازماندگان امروز از «منطقه امن» نه به‌عنوان فضایی برای حفاظت، بلکه به‌عنوان تله مرگ یاد می‌کنند.
غزه نیز، البته در زمینه‌ای تاریخی، حقوقی و سیاسی متفاوت، منطق مشابهی را آشکار می‌کند. بسیاری از پژوهشگران نشان داده‌اند که غزه طی دهه‌های گذشته به آزمایشگاهی برای مدیریت جمعیت از طریق محاصره، توسعه‌زدایی و وابسته‌سازی بشردوستانه تبدیل شده است. از سال ۲۰۰۷ نیز با محاصره کامل، تقریباً تمام ابعاد زندگی – از مرزها، اقتصاد، برق، آب، سوخت و بهداشت گرفته تا ورود مصالح ساختمانی، دارو و حتی میزان کالری مورد نیاز جمعیت – تحت کنترل قرار گرفت. هم‌زمان، هر چند سال یک‌بار هم رژیم استعمار صهیونیستی با حملات نظامی گسترده زیست‌پذیری غزه را ویران کرده و سپس با سازوکارهای بشردوستانه در سطحی حداقلی مدیریت کرده است.
ایال وایزمن، معمار اسرائیلی، این وضعیت را «محاصره بشردوستانه» می‌نامد؛ وضعیتی که در آن بشردوستی دیگر نقطه مقابل محاصره نیست، بلکه بخشی از سازوکار عملکرد آن می‌شود. مسئله دیگر فقط جلوگیری از ورود غذا یا دارو نیست، بلکه مدیریت سطح بقاست؛ یعنی حفظ یک جمعیت در مرزی میان مرگ و زندگی، به‌گونه‌ای که نه کاملاً نابود شود و نه امکان بازسازی مستقل زندگی، اقتصاد و زیرساخت‌های خود را داشته باشد. همان‌گونه که بعدها اسناد رسمی رژیم صهیونیستی نشان داد، حتی میزان «حداقل انسانی» کالری مورد نیاز جمعیت نیز محاسبه می‌شد تا غزه نه به رفاه برسد، نه توسعه پیدا کند و نه به نقطه‌ای برسد که بحران انسانی از کنترل خارج شود. به تعبیر وایزمن، بشردوستی در اینجا به چالشی برای محاصره تبدیل نمی‌شود، بلکه به بخشی از منطق اداره آن بدل می‌شود.
از این منظر، شباهت اصلی میان سربرنیتسا و غزه صرفاً در شمار قربانیان یا میزان ویرانی نیست؛ بلکه در منطق فضایی نسل‌کشی است. در هر دو مورد، جمعیتی که پیشاپیش در معرض خشونت قرار دارد، در فضایی محصور متمرکز می‌شود؛ بقای آن از طریق سازوکارهای بشردوستانه مدیریت می‌شود؛ و همان سازوکارهایی که قرار است از جان غیرنظامیان حفاظت کنند، به بخشی از نظام کنترل، وابستگی و در نهایت تولید آسیب‌پذیری آنان تبدیل می‌شوند.
این پرسش امروز با ظهور سازوکارهایی مانند «بنیاد بشردوستانه غزه» اهمیت بیشتری پیدا کرده است. اگر مردم برای دریافت غذا، آب یا دارو ناچار باشند در نقاطی از پیش تعیین‌شده تجمع کنند؛ اگر ثبت هویت، مسیر حرکت، دسترسی به کمک و حتی امکان زنده ماندن آنان تحت کنترل همان قدرتی باشد که هم‌زمان محاصره و عملیات نظامی را اعمال می‌کند؛ و اگر این فرایندها مردم را بیش از پیش در معرض نظارت، کنترل یا حتی تیراندازی قرار دهند، آنگاه باید پرسید آیا این سازوکارها خود به بخشی از معماری اداره، کنترل و مدیریت جمعیتی تبدیل شده‌اند که از پیش در معرض نابودی قرار گرفته است؟
بنابراین، از نظر من، سربرنیتسا و غزه هر دو نشان می‌دهند نسل‌کشی تنها با گلوله و بمب پیش نمی‌رود. نسل‌کشی می‌تواند از طریق سازماندهی فضا، محاصره، ثبت و مدیریت جمعیت، وابسته‌سازی بشردوستانه، تنظیم جریان غذا و دارو و انتقال مسئولیت حفاظت از خود مردم به نهادهایی که فاقد اراده یا توان اجرای آن هستند نیز پیش برود. اگر در سربرنیتسا «منطقه امن» به تله مرگ تبدیل شد، امروز نیز اشکال جدید حکمرانی بشردوستانه، به‌جای پایان دادن به خشونت نسل‌کشانه در غزه به بخشی از معماری سیاسی آن تبدیل شده‌اند.
شما استدلال می‌کنید که تجربه سربرنیتسا تنها درباره شکست جامعه جهانی یا یک نسل‌کشی در گذشته نیست، بلکه ما را وادار می‌کند درباره حق دفاع، خلع سلاح و مقاومت نیز دوباره بیندیشیم. آیا به نظر شما این می‌تواند یکی از مهم‌ترین درس‌های تاریخی سربرنیتسا برای جهان امروز باشد؟
به نظرم یکی از مهم‌ترین درس‌هایی که از سربرنیتسا می‌توان گرفت واکاوی این پرسش است که چه کسی موظف است به عدم خشونت پایبند باشد؟
در گفتمان مسلط حقوق بشر و بشردوستانه، عدم خشونت معمولاً به‌عنوان اصلی اخلاقی و جهان‌شمول مطرح می‌شود؛ گویی همه طرف‌های یک منازعه به یک اندازه مخاطب این اصل هستند. اما تجربه تاریخی چیز دیگری به ما نشان می‌دهد. در بسیاری از موارد، دعوت به خلع سلاح، خویشتن‌داری و عدم خشونت عمدتاً متوجه مردمانی است که خود تحت اشغال، محاصره یا در معرض نابودی قرار دارند؛ درحالی‌که دولت‌ها یا ارتش‌هایی که از برتری قاطع نظامی برخوردارند، همچنان خشونت خود را با زبان «امنیت»، «بازدارندگی» یا «دفاع مشروع» توجیه می‌کنند. در چنین شرایطی، عدم خشونت دیگر صرفاً یک اصل اخلاقی نیست؛ بلکه به مطالبه‌ای سیاسی و نابرابر تبدیل می‌شود که عمدتاً از جوامع نژادی‌سازی‌شده و استعمارشده انتظار می‌رود آن را اجرا کنند. یکی از تأمل‌برانگیزترین جملاتی که در سارایوو، موستار و سربرنیتسا از بازماندگان شنیدم، دقیقاً همین بود:
«اگر مردانی که در خط مقدم جنگیدند نبودند، امروز ما زنده نبودیم.»
این جمله، نگاه مرا به تجربه بوسنی عمیقاً دگرگون کرد. در بسیاری از روایت‌های بین‌المللی، بوسنیایی‌ها صرفاً به‌عنوان قربانیانی تصویر می‌شوند که منتظر حمایت بشردوستانه جامعه جهانی بودند، اما خاطرات بازماندگان روایت پیچیده‌تری را پیشروی ما می‌گذارد. یکی از زنان بازمانده از محاصره سارایوو به من گفت:
خانواده‌های ما بودند که در خط مقدم، با اسلحه از ما دفاع می‌کردند. اگر آن‌ها در خط مقدم نمی‌جنگیدند، نیروهای صرب هر کاری می‌خواستند با ما می‌کردند و هیچ‌کس نمی‌توانست جلویشان را بگیرد.
او جنگ را ستایش نمی‌کرد؛ بلکه از ضرورتی سخن می‌گفت که بر جامعه‌اش تحمیل شده بود. برای او، مسئله یک بحث انتزاعی درباره راهبرد نظامی نبود؛ مسئله بقا بود. این شهادت‌ها، تصور رایجی که صلح را صرفاً در خلع سلاح می‌بیند، به چالش می‌کشند. آنان به ما یادآوری می‌کنند که برای مردمانی که با خشونت نسل‌کشانه روبه‌رو هستند، دفاع مسلحانه الزاماً در نقطه مقابل زندگی غیرنظامی قرار ندارد. در بسیاری از موارد، همان کسانی که از شهر دفاع می‌کردند، پیش از جنگ معلم، کارگر، دانشجو، همسایه یا پدر خانواده بودند. آنان سرباز حرفه‌ای نبودند؛ انسان‌هایی بودند که در غیاب هرگونه نیروی مؤثر برای حفاظت از غیرنظامیان، ناچار شدند از جامعه خود دفاع کنند.
یکی از مهم‌ترین یافته‌های حقوقی دادگاه‌های بین‌المللی این است که پس از سقوط سربرنیتسا، بیش از هفت تا هشت هزار مرد و پسر بوسنیایی که به «منطقه امن سازمان ملل» پناه برده بودند، به‌صورت سازمان‌یافته اعدام شدند. در همان زمان، حدود ۱۰ تا ۱۵ هزار مرد و پسر نوجوان بوسنیایی تصمیم گرفتند به‌جای پناه بردن به منطقه امن، از طریق جنگل‌ها و همراه با باقی‌مانده مدافعان مسلح، خود را به مناطق تحت کنترل دولت بوسنی برسانند؛ مسیری که بعدها به «ستون» شهرت یافت. این گروه در طول مسیر بارها در کمین، زیر آتش توپخانه و در معرض تعقیب و اعدام‌های صحرایی قرار گرفتند. هزاران نفر از آن‌ها کشته شدند، اما نزدیک به نیمی از افراد این ستون زنده ماندند؛ نسبتی که به‌مراتب بالاتر از میزان بقای مردانی بود که پس از خلع سلاح در پوتوچاری، تحت حفاظت سازمان ملل قرار گرفتند.
این تفاوت در خاطرات بازماندگان حضوری پررنگ دارد. بسیاری از مردانی که با آنان گفت‌وگو کردم، می‌گفتند هرچند عبور از جنگل‌ها بسیار خطرناک بود، اما دست‌کم امکانی برای بقا فراهم می‌کرد. در مقابل، مردانی که به تضمین‌های سازمان ملل اعتماد کردند، در پوتوچاری خلع سلاح شدند، از خانواده‌هایشان جدا شدند و در نهایت به نیروهای صرب بوسنی تحویل داده شدند؛ و به‌جز شمار اندکی که به‌طور اتفاقی جان به در بردند، تقریباً هیچ‌یک از آنان زنده بازنگشت. برای بسیاری از بازماندگان، این صرفاً مقایسه دو مسیر فرار نیست، بلکه روایتگر احساسی عمیق از خیانت است. آنان معتقدند کسانی که امکان دفاع از خود را تا حدی حفظ کردند یا همه امیدشان را به تضمین‌های بین‌المللی نسپردند، در نهایت شانس بیشتری برای زنده ماندن داشتند.
تراژدی سربرنیتسا دقیقاً در همین‌جا آشکار می‌شود. بوسنیایی‌ها نه‌تنها از سوی کسانی که وعده حفاظت داده بودند رها شدند، بلکه پیش از آن نیز از آنان خواسته شده بود امکان دفاع از خود را واگذار کنند. این تجربه، محدودیت مهمی را در گفتمان بشردوستانه آشکار می‌کند: صلح صرفاً با خلع سلاح حاصل نمی‌شود، به‌ویژه زمانی که هیچ نیروی قابل اعتماد و مؤثری برای حفاظت از غیرنظامیان وجود ندارد. از این منظر، سربرنیتسا تنها درباره گذشته نیست؛ بلکه ما را وادار می‌کند بپرسیم چه کسی حق دفاع از خود را دارد و چه کسی باید برای برخورداری از حمایت، ابتدا از حق دفاع از خود صرف‌نظر کند.
شاید به همین دلیل است که بسیاری از بازماندگان سربرنیتسا امروز درباره غزه سخن می‌گویند. آنان شباهت را نه در یکسان بودن رویدادها، بلکه در وجود یک منطق سیاسی مشترک می‌بینند. این منطق آن است که جامعه‌ای که با تهدیدی وجودی روبه‌روست، به خلع سلاح، اعتماد به تضمین‌های بین‌المللی و انتظار برای حمایت فراخوانده می‌شود، درحالی‌که طرف مقابل همچنان برتری قاطع نظامی خود را حفظ می‌کند. اگر در چنین شرایطی حمایت مؤثر، متقابل و قابل اجرا وجود نداشته باشد، خلع سلاح می‌تواند به‌جای ایجاد امنیت، به بخشی از فرایند تولید و سازماندهی آسیب‌پذیری تبدیل شود.
به باور من، این مهم‌ترین معنای نژادی شدن عدم خشونت است: اینکه در نظم جهانی امروز، حق دفاع از خود و حتی حق برخورداری از حفاظت، به‌طور برابر میان همه انسان‌ها توزیع نشده است. برخی ملت‌ها می‌توانند از خشونت به نام امنیت استفاده کنند، اما از برخی دیگر انتظار می‌رود برای اثبات انسانیت و شایستگی خود برای زندگی، حتی در لحظه تهدید به نابودی نیز صرفاً صلح‌طلب باقی بمانند. این همان پرسش دشوار اخلاقی و سیاسی است که بازماندگان سربرنیتسا با تجربه زیسته خود پیشروی جهان قرار می‌دهند؛ اینکه صلح صرفاً با حذف سلاح به دست نمی‌آید. صلح زمانی ممکن است که هم‌زمان ساختارهای اشغال، سلطه، مصونیت از مجازات و نابرابری در اعمال خشونت نیز برچیده شوند. در غیر این صورت، مطالبه عدم خشونت از مردمانی که در معرض نابودی قرار دارند، ممکن است نه پروژه‌ای برای صلح، بلکه بخشی از همان نظمی باشد که آنان را هرچه بیشتر بی‌دفاع می‌کند.
شما در صحبت‌هایتان از وجود یک منطق سیاسی مشترک میان آنچه در بوسنی و فلسطین رخ داده و همچنان ادامه دارد سخن می‌گویید و هر دو را «روشی برای فهم دیگری» می‌دانید. چگونه حضور در سربرنیتسا فهم شما از غزه را دگرگون کرد و در مقابل، تجربه فلسطین چه ابعاد تازه‌ای از نسل‌کشی در بوسنی را برایتان آشکار ساخت؟
در سربرنیتسا، لحظه‌ای که بیش از هر زمان دیگری با غزه گره خورد، زمانی بود که کنار مزار کودکی ایستادم که از او تنها چند استخوان شناسایی شده بود. همان روز، در تلفن همراهم تصویری از پیکر کودکی فلسطینی را دیدم که از زیر آوار بیرون کشیده شده بود؛ کودکی که نه تابوت داشت، نه پلاک شناسایی و نه حتی قبری که خانواده‌اش بتوانند برای سوگواری به آن بازگردند؛ تنها پارچه‌ای بود که پیکرش را دربر گرفته بود و دستانی که او را حمل می‌کردند. در آن لحظه، غزه دیگر برای من صرفاً یک موضوع پژوهشی یا یک مورد مطالعاتی نبود؛ بلکه به دریچه‌ای برای فهم سربرنیتسا تبدیل شد.
غزه به من نشان داد چگونه زبان حقوق بین‌الملل می‌تواند هم‌زمان جنایت را محکوم کند و در برابر آن ناتوان یا خاموش بماند؛ چگونه «منطقه امن سازمان ملل» می‌تواند به میدان کشتار بدل شود و چگونه مفاهیمی مانند «آتش‌بس انسانی» یا «کمک‌های بشردوستانه» گاه نه به پایان خشونت، بلکه به سازوکار مدیریت و تداوم آن تبدیل می‌شوند. همچنین بار دیگر این پرسش را پیش‌رویم گذاشت که وعده‌های «هرگز دوباره» پس از هولوکاست و سربرنیتسا، چگونه امروز در غزه بارها و بارها نقض می‌شوند.
اما این رابطه یک‌سویه نبود. بوسنی نیز به روشی برای فهم فلسطین تبدیل شد. دیدن بازگشت بوسنیایی‌هایی که پس از نسل‌کشی به شهرهای خود بازگشته‌اند اما هنوز در میان خیابان‌ها، میدان‌ها، مجسمه‌ها و نمادهایی زندگی می‌کنند که روایت و قدرت عاملان خشونت را بازتولید می‌کنند، برای من تجربه فلسطینیِ زیستن در فضای استعمارگر را ملموس‌تر کرد؛ تجربه زندگی در شهری که معماری، نام خیابان‌ها، بناهای عمومی و سازمان فضایی آن، پیوسته به تو یادآوری می‌کند که قدرت حاکم، حضور و حیات تو را به رسمیت نمی‌شناسد.
تجربه بوسنی و فلسطین هر دو نشان می‌دهند که نسل‌کشی بدون معماری فضایی امکان‌پذیر نیست. خشونت، پیش از آنکه در سربرنیتسا یا زیر آوار غزه به اوج برسد، در سازماندهی فضا، محاصره، کنترل حرکت انسان‌ها، بازآرایی جغرافیا و سازماندهی امکان زیستن شکل می‌گیرد. به همین ترتیب، کنترل بدن‌ها پس از مرگ نیز بخشی از همین منطق است. در بوسنی، اجساد قربانیان از گورهای دسته‌جمعی اولیه به گورهای ثانویه و ثالثیه منتقل می‌شدند تا حقیقت پنهان بماند؛ در فلسطین نیز نگه‌داشتن پیکر شهدا، ربودن اجساد و محروم کردن خانواده‌ها از حق سوگواری، بخشی از سازوکار اعمال قدرت است. در هر دو مورد، هدف تنها نابودی بدن نیست، بلکه گسستن پیوند میان بدن، خانواده، سرزمین و حافظه است. شاید به همین دلیل است که در هر دو سرزمین، سوگواری خود به شکلی از مقاومت تبدیل می‌شود. جست‌وجوی استخوان‌ها در جنگل‌های بوسنی و تلاش خانواده‌های فلسطینی برای بازپس‌گیری پیکر عزیزانشان، صرفاً کنش‌هایی عاطفی نیستند؛ بلکه مطالبه‌ای سیاسی برای بازگرداندن کرامت، حافظه و حق حضور در تاریخ‌اند.
از سوی دیگر، یکی از رایج‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره نسل‌کشی، چه در بوسنی و چه در فلسطین، تقلیل آن به یک جغرافیای نمادینِ کشتار جمعی است؛ سربرنیتسا در بوسنی و غزه در فلسطین. این نگاه، نسل‌کشی را نه به‌عنوان یک فرایند سیاسی و استعماری مستمر، بلکه به‌مثابه رویدادی استثنایی و مقطعی درک می‌کند. در نتیجه، منطق نسل‌کشانه‌ای که پیش از سربرنیتسا آغاز شده و فراتر از آن نیز در سراسر بوسنی امتداد یافته، از دید پنهان می‌ماند؛ همان‌گونه که تمرکز انحصاری بر غزه، استمرار منطق استعمار شهرک‌نشینانه و نسل‌کشانه را در سراسر فلسطین، به‌ویژه در کرانه باختری، نامرئی می‌کند.
در بوسنی، این منطق را باید در پروژه تصرف سرزمین، نابودی جوامع بوسنیایی، اردوگاه‌های بازداشت، خشونت جنسی، تخریب شهرها و روستاها، نابودی میراث فرهنگی و مذهبی، محاصره چندساله سارایوو و صدها گور دسته‌جمعی پراکنده در سراسر کشور جست‌وجو کرد؛ نه صرفاً در سربرنیتسا. به همان ترتیب، در فلسطین نیز نسل‌کشی را نمی‌توان به غزه فروکاست. استعمار مستعمره‌نشین، اشغال نظامی، سلب مالکیت، محاصره، تکه‌تکه‌سازی جغرافیا و نابودی تدریجی امکان ماندن و بازتولید حیات فلسطینیان، اجزای یک فرایند واحد هستند که غزه تنها آشکارترین و مرگبارترین تجلی آن است.
از این منظر، سربرنیتسا و غزه آغاز نسل‌کشی نیستند؛ بلکه لحظه‌هایی هستند که منطق نسل‌کشانه‌ای که سال‌ها در بوسنی و فلسطین در جریان بوده، به شکلی انکارناپذیر در برابر دیدگان جهان آشکار می‌شود. مشکل گفتمان مسلط این است که نسل‌کشی را تنها در نقطه اوج کشتار به رسمیت می‌شناسد، نه در فرایندهای طولانی تصرف سرزمین، محاصره، بازآرایی فضایی، سلب مالکیت و نابودی تدریجی امکان تداوم حیات یک ملت. به همین دلیل است که امروز، فلسطین و بوسنی برای من صرفاً دو پرونده متفاوت نیستند، بلکه هر یک به روشی برای فهم دیگری تبدیل شده‌اند.
فلسطین به من آموخت که بوسنی را نه به‌عنوان یک استثنا، بلکه به‌عنوان بخشی از منطق جهانی استعمار و نسل‌کشی بفهمم؛ و بوسنی به من نشان داد که نسل‌کشی در فلسطین را نیز نباید به غزه تقلیل داد. هر دو تجربه به ما می‌آموزند که نسل‌کشی صرفاً در لحظه کشتار رخ نمی‌دهد؛ بلکه فرایندی است که از خلال تصرف سرزمین، معماری فضایی، محاصره، مدیریت جمعیت، کنترل بدن‌ها، سازماندهی سوگواری و بازآرایی رابطه انسان با سرزمین عمل می‌کند.
بنا بر برخی گزارش‌ها درباره نسل‌کشی سربرنیتسا، بیش از بیست هزار نفر به اشکال مختلف در اجرای آن نقش داشتند. این واقعیت چه چیزی درباره ماهیت نسل‌کشی به ما می‌آموزد؟
بر اساس گزارش کمیسیون سربرنیتسای جمهوری صربسکا که در سال ۲۰۰۵ منتشر شد، بیش از ۲۵ هزار نفر در مراحل مختلف عملیات سربرنیتسا شناسایی شده‌اند که در اجرای آن نقش داشته‌اند. از این میان، حدود ۱۹ هزار و ۴۰۰ نفر از اعضای ارتش جمهوری صربسکا بودند که مستقیماً در عملیات نظامی مشارکت داشتند یا دستورات را اجرا می‌کردند و هزاران نفر دیگر نیز در بخش‌های مختلف حمل‌ونقل، تدارکات، ارتباطات، مهندسی، پشتیبانی و هماهنگی عملیات نقش داشتند.
همان‌گونه که اسناد دادگاه کیفری بین‌المللی یوگسلاوی سابق نشان می‌دهد، این عملیات بدون مشارکت شبکه‌ای گسترده از افراد امکان‌پذیر نبود؛ فرماندهانی که دستور عملیات را صادر کردند؛ نیروهای پلیس که بازداشت و نگهبانی زندانیان را بر عهده داشتند؛ رانندگان اتوبوس که زنان، کودکان و مردان بازداشت‌شده را جابه‌جا می‌کردند؛ نگهبانانی که مدارس، انبارها و مراکز بازداشت را کنترل می‌کردند؛ جوخه‌های اعدام که کشتارهای جمعی را انجام دادند؛ مهندسان و رانندگان ماشین‌آلات سنگین که گورهای دسته‌جمعی را حفر کردند؛ و سپس همان ماشین‌آلات را برای انتقال اجساد به گورهای ثانویه و ثالثیه به کار گرفتند تا حقیقت پنهان بماند. در کنار آنان، کارکنان مخابرات، نیروهای تدارکات، مکانیک‌ها، رانندگان، کارکنان اداری و صدها نفر دیگر نیز شرایط مادی و سازمانی لازم را برای تداوم این ماشین فراهم کردند.
به همین دلیل، یکی از مهم‌ترین درس‌های سربرنیتسا این است که نسل‌کشی تنها با اسلحه انجام نمی‌شود؛ بلکه به زیرساختی از کار روزمره وابسته است. راننده‌ای که زندانیان را منتقل می‌کند، مکانیکی که خودروها را آماده نگه می‌دارد، کارمند اداری که فهرست‌ها را تنظیم می‌کند، اپراتور مخابراتی که دستورها را منتقل می‌کند و راننده بیل مکانیکی که گورها را حفر یا دوباره باز می‌کند، همگی در کارکرد این ماشین سهیم‌اند؛ حتی اگر هیچ‌گاه ماشه‌ای نکشیده باشند.
از این منظر، نسل‌کشی را نباید صرفاً به‌عنوان یک رویداد کشتار فهمید، بلکه باید آن را نوعی سازماندهی اجتماعیِ کار برای تولید مرگ دانست. در چنین وضعیتی، حمل‌ونقل، مهندسی، ساخت‌وساز، برنامه‌ریزی، مدیریت، ثبت اطلاعات، بوروکراسی، رسانه و لجستیک، همگی در خدمت پروژه‌ای واحد قرار می‌گیرند. بنابراین اگر تنها بپرسیم «چه کسی ماشه را کشید؟» بخش بزرگی از حقیقت را از دست داده‌ایم. پرسش اساسی‌تر این است که چه کسانی این ماشین را طراحی کردند، چه کسانی آن را اداره کردند، چه کسانی آن را تغذیه کردند و چه کسانی با انجام وظایف روزمره، امکان استمرار آن را فراهم ساختند.
این نگاه همچنین روایت رایج اروپایی از سربرنیتسا را به چالش می‌کشد؛ روایتی که مسئولیت نسل‌کشی را به چند فرمانده یا رهبر سیاسی محدود می‌کند. چنین روایتی نقش نهادها، بوروکراسی‌ها، رسانه‌ها، شبکه‌های لجستیکی، اقتصاد جنگ و حتی سکوت و همراهی هزاران نفر را از میدان دید خارج می‌کند. این تقلیل، خود شکلی از عادی‌سازی نسل‌کشی است؛ زیرا اجازه می‌دهد جامعه تصور کند که با محاکمه چند فرد، مسئله پایان یافته است.
اسعد شیربگوویچ، نویسنده بوسنیایی و از بازماندگان نسل‌کشی، معتقد است که تقلیل نسل‌کشی به جنایت چند فرد، خود بخشی از تداوم حیات سیاسی و اجتماعی نسل‌کشی پس از پایان کشتار است. او یادآوری می‌کند که نسل‌کشی بوسنی نخستین نسل‌کشی بود که میلیون‌ها نفر آن را به‌صورت زنده از تلویزیون تماشا کردند. جهان محاصره سارایوو، اردوگاه‌های بازداشت و سقوط سربرنیتسا را دید، اما با وجود این حجم از شواهد، انکار نسل‌کشی هنوز در بخش‌هایی از فضای سیاسی اروپا ادامه دارد. به باور او انکار نسل‌کشی، خود زمینه را برای نسل‌کشی‌های بعدی فراهم می‌کند. تا همین امروز نیز در بوسنی افرادی حضور دارند که در سال ۱۹۹۵ در ماشین نسل‌کشی نقش داشته‌اند و همچنان در جایگاه‌های عمومی به کار خود ادامه می‌دهند؛ از معلمان و کارکنان شهرداری گرفته تا نیروهای پلیس. تا همین اواخر نیز در برخی مدارس تحت کنترل جمهوری صربسکا، تصاویر رادوان کاراجیچ و راتکو ملادیچ که هر دو به دلیل نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت محکوم شده‌اند، بر دیوارها نصب بود و به‌عنوان «قهرمانان ملی» به دانش‌آموزان معرفی می‌شدند. این واقعیت نشان می‌دهد که پایان کشتار، لزوماً به معنای پایان ساختارهای سیاسی، فرهنگی و نهادی‌ای نیست که نسل‌کشی را ممکن ساخته‌اند. اگر این ساختارها دگرگون نشوند، امکان بازتولید خشونت همچنان باقی می‌ماند.
این همان چیزی است که من نیز بارها از بازماندگان سربرنیتسا شنیدم. آنان نمی‌خواستند مسئولیت نسل‌کشی صرفاً به چند ژنرال یا رهبر سیاسی فروکاسته شود. آنان از ما می‌خواهند ساختارهایی را ببینیم که این جنایت را ممکن کردند؛ نهادها، بوروکراسی‌ها، رسانه‌ها، زیرساخت‌ها، اقتصاد جنگ، تصمیم‌های سیاسی و سکوت بین‌المللی. به همین دلیل، شاید مهم‌ترین درس سربرنیتسا این است که نسل‌کشی از روز آغاز کشتار شروع نمی‌شود. بسیار زودتر آغاز می‌شود؛ از انسانیت‌زدایی، عادی شدن خشونت، بوروکراتیزه شدن تبعیض، مشارکت نهادها، فرسایش تدریجی مسئولیت‌پذیری و هزاران تصمیم کوچک و روزمره‌ای که در کنار یکدیگر ماشین نسل‌کشی را به حرکت درمی‌آورند.
زمانی که نخستین گلوله شلیک می‌شود، این ماشین مدت‌هاست که ساخته شده و به کار افتاده است. همین الگو را می‌توان در واکنش‌های سیاسی به فلسطین نیز مشاهده کرد؛ جایی که بار دیگر تلاش می‌شود خشونتی ساختاری و سازمان‌یافته به رفتار چند فرد یا چند فرمانده نظامی تقلیل یابد، قربانیان به عاملان خشونت تبدیل شوند و مسئولیت نهادها، ساختارها و نظام‌های سیاسی از میدان دید خارج شود.
معمولاً توافق صلح دیتون به‌عنوان توافقی که به جنگ بوسنی پایان داد، ستایش می‌شود. اما شما در روایت‌هایتان نشان می‌دهید که پایان جنگ الزاماً به معنای پایان آثار نسل‌کشی یا تحقق عدالت نیست. چرا به نظر شما بسیاری از بازماندگان نسل‌کشی در بوسنی، توافق دیتون را یک توافق صلح نمی‌دانند؟
یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که در گفت‌وگو با بازماندگان نسل‌کشی در سربرنیتسا ذهن مرا درگیر کرد، این بود که اگر اهداف سیاسی و سرزمینی نسل‌کشی پس از پایان جنگ همچنان پابرجا بمانند، آیا واقعاً می‌توان از صلح سخن گفت؟
توافق دیتون به خشونت مسلحانه پایان داد و از ادامه کشتار گسترده جلوگیری کرد. اما برای بسیاری از بازماندگان، پایان جنگ هرگز به معنای تحقق عدالت نبود. آنان میان پایان خشونت مسلحانه و پایان پروژه سیاسی نسل‌کشی تفاوت قائل می‌شوند. از نگاه آنان، جنگ متوقف شد، اما بخشی از اهدافی که جنگ برای تحقق آن‌ها آغاز شده بود، در قالب نظم سیاسی جدید استمرار یافت.
یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش حکمت کارچیچ این است که نسل‌کشی بوسنی نه نتیجه خشونتی ناگهانی، بلکه محصول سال‌ها برنامه‌ریزی سیاسی، نظامی و نهادی بود. بنابراین اگر نسل‌کشی را صرفاً به لحظه کشتار فروبکاهیم، از دیدن اهداف سیاسی و سرزمینی‌ای که آن خشونت برای تحقق آن‌ها سازماندهی شده بود، بازمی‌مانیم. همین مسئله برای فهم توافق دیتون نیز اهمیت اساسی دارد.
دیتون خطوط مقدم جنگ را به مرزهای قانون اساسی تبدیل کرد و سرزمین‌هایی را که در نتیجه حذف جمعیت بومی و نسل‌کشی از نو سازماندهی شده بودند، در قالب یک نظم سیاسی جدید به رسمیت شناخت. به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران و بازماندگان از «صلحی که نسل‌کشی را نهادینه کرد» سخن می‌گویند.
ادینا بچیروویچ، استاد مطالعات امنیتی در دانشگاه سارایوو و از برجسته‌ترین پژوهشگران نسل‌کشی بوسنی، تأکید می‌کند که نسل‌کشی را نمی‌توان صرفاً از خلال کشتار جمعی فهمید؛ بلکه باید به ساختارهای سیاسی و نهادی‌ای نیز توجه کرد که نتایج آن خشونت را تثبیت و بازتولید می‌کنند. از این منظر، تثبیت موجودیت «جمهوری صربسکا» در چارچوب قانون اساسی بوسنی به این معنا بود که بخشی از دستاوردهای سرزمینی حاصل از پاکسازی قومی و نسل‌کشی، در نظم سیاسی پس از جنگ حفظ شد. به همین دلیل است که پژوهشگران بوسنیایی به‌جای سخن گفتن از «بوسنیِ پسا جنگ» اغلب از «نظم پسا نسل‌کشی» سخن می‌گویند.
اما شاید مهم‌ترین تناقض، خود قانون اساسی بوسنی باشد. برخلاف اغلب قانون‌های اساسی جهان، قانون اساسی بوسنی هرگز از سوی شهروندان این کشور تدوین یا تصویب نشد. این متن در واقع ضمیمه چهارم توافق صلح دیتون است؛ توافقی که در پایگاه نیروی هوایی رایت-پترسون در ایالت اوهایوی آمریکا میان طرف‌های درگیر مذاکره شد. همان‌گونه که یکی از حقوقدانان برجسته بوسنیایی به من گفت:
«این احتمالاً یکی از معدود قانون‌های اساسی جهان است که هیچ‌گاه توسط مردم همان کشور تصویب نشده است.» به تعبیر او، مردم بوسنی نه بنیان‌گذاران این نظم حقوقی، بلکه تابعان نظمی شدند که هرگز به‌طور جمعی آن را به رسمیت نبخشیده بودند.
افزون بر این، قانون اساسی تحمیل‌شده دیتون، وابستگی قومی را بر شهروندی برابر اولویت می‌دهد و نظام سیاسی را بر مبنای تقسیمات قومی سازماندهی می‌کند. بسیاری از کسانی که با آنان گفت‌وگو کردم، معتقد بودند که این ساختار بیش از آنکه در خدمت شهروندان باشد، در خدمت بازتولید قدرت نخبگان سیاسی است. در این مورد، شاید تکان‌دهنده‌ترین جمله را یکی از بازماندگان سربرنیتسا بیان کرد. او گفت:
«ما از نسل‌کشی جان سالم به در بردیم، اما بعد مجبور شدیم به کسانی رأی بدهیم که نسل‌کشی را انکار می‌کنند.»
این جملات به‌روشنی نشان می‌دهند که برای بسیاری از بازماندگان، نسل‌کشی صرفاً رویدادی در گذشته نیست؛ بلکه تداوم همان مناسبات قدرت در زمان حال است.
شما پیش از این اشاره کردید که در گفت‌وگو با بازماندگان نسل‌کشی و محاصره در بوسنی، این آنان بودند که از خلال تجربه زیسته خود درباره غزه سخن می‌گفتند. این همدلی عمیق از کجا ناشی می‌شود و چرا بسیاری از بازماندگان، آنچه امروز در غزه رخ می‌دهد را امتداد همان منطق خشونتی می‌دانند که خود تجربه کرده‌اند؟
یکی از عمیق‌ترین تجربه‌هایی که در بوسنی داشتم، گفت‌وگو با بازماندگان نسل‌کشی، محاصره و آوارگی درباره فلسطین بود. این سخنان که بی‌مقدمه و در میانه گفت‌وگو طرح می‌شدند پیش از آنکه سیاسی یا ژئوپلیتیک باشد، بدنمند و مبتنی بر حافظه زیسته بود. غزه برای آنان صرفاً یادآور بوسنی نبود؛ زخم‌هایی را دوباره می‌گشود که دهه‌ها تلاش کرده بودند با آن زندگی کنند.
نرگِسا، از بازماندگان محاصره سارایوو، وقتی درباره تصاویر غزه صحبت می‌کرد، به من گفت:
«باید تجربه‌ای شبیه ما داشته باشید تا بتوانید آن را احساس کنید؛ وگرنه نمی‌توانید.»
او پس از مکثی طولانی ادامه داد:
«ما می‌دانیم صف کمک‌های بشردوستانه یعنی چه. ترس را می‌شناسیم. گرسنگی را می‌شناسیم… وقتی تصاویر غزه را می‌بینم، احساس می‌کنم دوباره با ترومای خودم روبه‌رو شده‌ام.»
این جملات، مقایسه را از سطح شباهت‌های تاریخی فراتر می‌برد و به قلمرو حافظه بدنمند وارد می‌کند. آنچه بوسنیایی‌ها در غزه تشخیص می‌دهند، صرفاً ویرانی ساختمان‌ها نیست؛ بلکه تجربه زیسته محاصره است؛ ایستادن در صف غذا زیر بمباران، ترس از بازنگشتن عزیزان، بزرگ کردن کودکان در میان گرسنگی و ناامنی و انتظار برای حمایتی که هرگز به‌طور مؤثر از راه نمی‌رسد.
در مدت اقامتم در سارایوو، هر روز از کنار بازار مارکاله در سارایوو عبور می‌کردم؛ بازاری که امروز میوه‌فروشی و سرشار از زندگی روزمره است، اما در دوران محاصره یکی از خونین‌ترین اهداف حملات توپخانه‌ای بود. آنجا بود که بهتر فهمیدم چرا تصاویر غزه، زخم‌های بوسنی را دوباره زنده می‌کند. در روایت‌های رسمی، بازار، صف نان یا محل توزیع کمک‌های بشردوستانه، مکان‌هایی برای حفاظت از غیرنظامیان هستند. اما روایت بازماندگان بوسنی تصویر دیگری ارائه می‌دهد. آنان به یاد می‌آورند که چگونه بازارها، صف‌های نان، نقاط توزیع آب و کمک‌های بشردوستانه، به مکان‌هایی تبدیل شدند که غیرنظامیان در آن‌ها متمرکز و در معرض کشتار قرار گرفتند. محاصره فقط از طریق گلوله عمل نمی‌کرد؛ از طریق کنترل غذا، آب، دارو و امکان بقا نیز عمل می‌کرد. به همین دلیل، محاصره صرفاً یک عملیات نظامی نیست؛ بلکه نوعی حکمرانی بر بقاست که در آن غذا، دارو، آب و حتی امکان زنده ماندن، به ابزارهای قدرت تبدیل می‌شوند.
در همین زمینه، نوشته‌های اسعد شیربگوویچ، نویسنده و بازمانده نسل‌کشی از بوسنی، برای من بسیار تأمل‌برانگیز بود. او استدلال می‌کند که رابطه بوسنی و فلسطین صرفاً یک مقایسه تاریخی نیست، بلکه تداومی در سیاست‌های شهادت، انکار و مصونیت از مجازات است. به تعبیر او، بوسنی نخستین نسل‌کشی بود که جهان آن را به‌طور زنده از طریق تلویزیون تماشا کرد اما این دیده شدن، به حفاظت از قربانیان نینجامید.
به باور او، غزه مرحله دیگری از همین تاریخ است؛ نخستین نسل‌کشی دیجیتال و امروز این خود فلسطینی‌ها هستند که با تلفن‌های همراه، آخرین لحظات زندگی فرزندان، خانواده‌ها و همسایگانشان را ثبت می‌کنند. هر بیمارستان ویران‌شده، هر خانواده آواره و هر کودک بیرون کشیده‌شده از زیر آوار، تقریباً در همان لحظه به جهان مخابره می‌شود. اما انبوه شواهد، لزوماً به مسئولیت‌پذیری بیشتر منجر نشده است. تصاویر خشونت در کنار انکار، تمسخر، اطلاعات نادرست و عادی‌سازی خشونت گردش می‌کنند و در بسیاری از موارد، دیدن، جایگزین عمل کردن شده است.
طی سال‌های گذشته اسناد، شهادت‌ها و تحقیقات متعددی نیز درباره روابط نظامی اسرائیل با صربستان در اوایل دهه ۱۹۹۰ منتشر شده است. ازجمله، ایتای مک، وکیل حقوق بشر اسرائیلی و یائیر اورون، پژوهشگر نسل‌کشی، با استناد به اسناد، شهادت‌ها و آرشیوهای موجود، استدلال کرده‌اند که علی‌رغم محکومیت رسمی خشونت‌ها، همکاری‌هایی در زمینه انتقال سلاح و آموزش نظامی میان اسرائیل و صربستان وجود داشته است. همچنین در برخی منابع، ازجمله خاطرات یکی از مقام‌های پیشین وزارت دفاع صربستان، به قراردادهای تسلیحاتی میان دو طرف در سال ۱۹۹۱ اشاره شده است.
از این منظر، میان بوسنی و فلسطین شباهتی قابل تأمل وجود دارد. در هر دو مورد، پرسش فقط این نیست که چه کسی خشونت را اعمال می‌کند، بلکه این است که چه دولت‌ها، شرکت‌ها، صنایع نظامی و بازیگران بین‌المللی شرایط استمرار آن خشونت را فراهم می‌کنند. بنابراین، مطالعه نسل‌کشی نباید تنها بر عاملان مستقیم متمرکز باشد، بلکه باید اقتصاد سیاسی، ائتلاف‌های بین‌المللی و ساختارهای قدرتی را نیز بررسی کند که خشونت را ممکن، مشروع یا پایدار می‌سازند.
در سفر به سربرنیتسا و حضور در مراسم سی‌امین سالگرد نسل‌کشی در پوتوچاری، کدام تجربه بیش از همه بر شما تأثیر گذاشت؟ این سفر چه تغییری در فهم شما از حافظه، عدالت و بازسازی پسا نسل‌کشی ایجاد کرد؟
پس از نسل‌کشی، نیروهای صرب بوسنی هزاران قربانی را در گورهای دسته‌جمعی دفن کردند، اما چند ماه بعد با استفاده از ماشین‌آلات سنگین، این گورها را شکافتند و بقایای اجساد را به گورهای دوم و سوم منتقل کردند تا آثار جنایت را از میان ببرند. در نتیجه، استخوان‌های یک قربانی گاه در چندین گور مختلف پراکنده شد. آنچه عمیقاً مرا متأثر کرد، این بود که حتی پس از پایان کشتار نیز تلاش برای محو حقیقت ادامه داشت؛ گویی هدف تنها کشتن انسان‌ها نبود، بلکه نابود کردن امکان سوگواری، حافظه و حتی اثبات خودِ جنایت نیز بود.
شاید به همین دلیل، اگر بخواهم تنها یک تصویر را از پوتوچاری انتخاب کنم، تصویر نماز جمعی بیش از پنجاه هزار نفر بر تپه‌های این شهر است؛ جایی که پیکر بیش از هشت هزار مرد و پسر بوسنیایی آرمیده است. برای من، آن لحظه صرفاً یک آیین مذهبی یا مراسم یادبود نبود، بلکه تجسم پایان سال‌ها تلاش خستگی‌ناپذیر خانواده‌ها، کارشناسان پزشکی قانونی و بازماندگان برای بازگرداندن نام، هویت و کرامت به کسانی بود که عاملان نسل‌کشی می‌خواستند حتی پس از مرگ نیز ناپدیدشان کنند. هر خاک‌سپاری در پوتوچاری، در واقع، شکست پروژه‌ای است که می‌کوشید نه‌تنها انسان‌ها، بلکه حافظه آنان را نیز از میان ببرد.
اما پوتوچاری فقط محل دفن قربانیان نیست؛ مکانی است که در آن، حافظه به نیرویی برای بازسازی جامعه تبدیل می‌شود. هر سال هزاران نفر مسیر مارش میرا را پیاده طی می‌کنند؛ خانواده‌ها درهای خانه‌های خود را به روی زائران می‌گشایند؛ بازماندگان روایت می‌کنند؛ جوانان مسئولیت انتقال این روایت‌ها را برعهده می‌گیرند؛ و پیکرهایی که پس از سال‌ها شناسایی شده‌اند، با نام و هویت به خاک سپرده می‌شوند. در پوتوچاری، مردگان صرفاً به یاد آورده نمی‌شوند؛ آنان همچنان بخشی از زندگی اجتماعی‌اند. از همین‌رو، حافظه در بوسنی صرفاً ابزاری برای حفظ گذشته نیست، بلکه نیرویی برای بازسازی جامعه و مقاومت در برابر همان پروژه‌ای است که قصد داشت نه‌تنها یک ملت، بلکه آینده و حافظه آن را نیز نابود کند.
بسیاری از شرکت‌کنندگان در این مراسم به من می‌گفتند که این سفر زندگی‌شان را دگرگون کرده است. شاید عمیق‌ترین تأثیر این سفر برای من، درک این واقعیت بود که سربرنیتسا تنها مکانی برای یادآوری یک نسل‌کشی نیست؛ بلکه یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های مقاومت برای بازگشت و بازسازی پسا نسل‌کشی در جهان معاصر است. با وجود همه موانع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، هزاران بوسنیایی تصمیم گرفتند به همان شهرها و روستاهایی بازگردند که از آن رانده شده بودند و زندگی را از نو در همان مکان‌هایی آغاز کنند که عزیزانشان در آنجا به قتل رسیده بودند.
در گفت‌وگو با بازماندگان، به نکته‌ای پی بردم که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. قتل سازمان‌یافته بیش از هشت هزار مرد و پسر بوسنیایی تنها یک کشتار جمعی نبود؛ حمله‌ای حساب‌شده به ظرفیت بازگشت و بازسازی جامعه نیز بود. عاملان نسل‌کشی تصور می‌کردند که با نابودی مردان، نه‌تنها خانواده‌ها را متلاشی می‌کنند، بلکه توان اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه برای احیای خود را نیز تضعیف خواهند کرد. به بیان دیگر، نسل‌کشی فقط علیه حال نبود؛ علیه آینده نیز بود. بااین‌حال، آنچه بیش از هر چیز برای من الهام‌بخش بود، این حقیقت بود که بازسازی سربرنیتسا نه از سوی دولت‌ها و نه از سوی سازمان‌های بین‌المللی، بلکه از سوی زنان آغاز شد. مادران، همسران، خواهران و دخترانی که عزیزان خود را از دست داده بودند، از تسلیم شدن در برابر پروژه نسل‌کشی سر باز زدند. آنان به روستاهای ویران‌شده بازگشتند، خانه‌های خود را بازسازی کردند، سال‌ها در جست‌وجوی پیکرهای مفقودان کوشیدند، در کنار تیم‌های پزشکی قانونی در حفاری گورهای دسته‌جمعی حضور یافتند، انجمن‌های بازماندگان را بنیان گذاشتند، برای ایجاد مرکز یادبود پوتوچاری مبارزه کردند، در دادگاه‌های بین‌المللی شهادت دادند، با انکار نسل‌کشی مقابله کردند و حافظه این فاجعه را به نسل‌های بعد منتقل ساختند. آنان نه‌تنها ساختمان‌ها، بلکه بنیان‌های اخلاقی، اجتماعی و سیاسی جامعه‌ای را که نسل‌کشی قصد نابودی آن را داشت، از نو بنا کردند.
الهام‌بخش‌ترین بخش این سفر برای من، هم‌نشینی با مادران سربرنیتسا بود. دیدن اینکه چگونه عمیق‌ترین و تصورناپذیرترین رنج‌های شخصی را به مبارزه‌ای مادام‌العمر برای حقیقت و عدالت تبدیل کرده‌اند، معنای تازه‌ای از مقاومت را پیش چشمم گشود. محققان بوسنیایی بارها به من یادآوری کردند که بسیاری از نهادهایی که امروز در بوسنی در زمینه حقیقت‌یابی، عدالت و جست‌وجوی مفقودان فعالیت می‌کنند، محصول پایداری همین زنان‌اند. نورا بگوویچ می‌گوید: «اگر مادران، خواهران، همسران و فرزندان نبودند، هیچ‌یک از این جنایت‌ها هرگز اثبات نمی‌شد؛ همه‌چیز به‌سادگی زیر فرش پنهان می‌شد.» این جمله به‌خوبی نشان می‌دهد که عدالت در بوسنی، پیش از آنکه محصول اراده دولت‌ها باشد، حاصل ایستادگی بازماندگان است.
برای من که بیش از یک دهه درباره بازسازی پس از جنگ پژوهش کرده‌ام، این تجربه معنای بازسازی را دگرگون کرد. ما معمولاً بازسازی را با ساختن جاده‌ها، پل‌ها و ساختمان‌ها می‌شناسیم، اما سربرنیتسا به من آموخت که شهرها پیش از هر چیز از خلال مراقبت، بازتولید اجتماعی، همبستگی و اراده جمعی بازسازی می‌شوند. زنان سربرنیتسا نه‌تنها خانه‌ها، بلکه روابط اجتماعی، نهادها، حافظه جمعی و امید را از نو ساختند. آنان سوگواری را به کنشی سیاسی و فقدان را به تعهدی پایدار برای حقیقت و عدالت تبدیل کردند.
به همین دلیل، من معتقدم زنان سربرنیتسا صرفاً بازماندگان نسل‌کشی نیستند؛ آنان معماران بازسازی بوسنیِ پسا نسل‌کشی هستند. اگر عاملان نسل‌کشی می‌خواستند با حذف مردان آینده یک ملت را نابود کنند، این مادران، خواهران و دختران بودند که با بازسازی شهرها، زنده نگه‌داشتن حافظه و پرورش نسل‌های بعد، آینده‌ای نو برای همان ملت آفریدند. شاید بزرگ‌ترین شکست منطق نسل‌کشی همین باشد: جامعه‌ای که قرار بود از صفحه تاریخ محو شود، به دست زنانی که همه‌چیز خود را از دست داده بودند، بار دیگر جان گرفت.
انتهای پیام
