علی خدایی، نویسنده و پژوهشگر، یکشنبه ۲۴ آبان در نشست بررسی و روایت‌گری تاریخ صنعت نساجی اصفهان که به مناسبت هفته کتاب و کتاب‌خوانی به همت دبیرخانه هویت فرهنگی جهاددانشگاهی اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: من این شانس را داشتم که یک کتاب بسیار خوب را ببینم؛ کتابی که حاصل پژوهش دکتر عبدالمهدی رجایی درباره تاریخ صنعت نساجی اصفهان است.
وی افزود: معمولاً رمان، داستان و کتاب‌های نشر «اطراف» و کتاب‌هایی را که درباره سبک زندگی است، می‌خوانم؛ اما با خواندن این کتاب متوجه شدم یک رمان می‌خوانم. این کتاب شیرین و جذاب است، به گونه‌ای که نمی‌توانیم آن را زمین بگذاریم.
این نویسنده ادامه داد: نویسنده یک تاریخ را شروع می‌کند و پیش می‌رود، وقتی می‌خواهید کتاب را زمین بگذارید، احساس می‌کنید آن تاریخ جلو می‌رود و شما عقب می‌افتید. برای من خیلی جالب بود که در دوره صفویه درباره ابریشم و کارهای نساجی چه می‌گوید.
خدایی با اشاره به ادامه روایت تاریخی کتاب گفت: بخش‌های ابتدایی کتاب به دوره صفویه می‌پردازد و بعد به دوره قاجار می‌رسد و حکایت‌های آن دوره را تعریف می‌کند. در ادامه مطالعه کتاب وارد بحث‌های دیگری می‌شوید؛ در کتاب مطرح می‌شود که پارچه هندی ارزان‌تر عرضه می‌شده و در نتیجه کارهای ایرانی روی دست تولید کننده می‌ماند و کسی آن‌ها را نمی‌خرد.
این نویسنده و پژوهشگر خاطرنشان کرد: این اتفاق‌ها جلو می‌آید تا صنعت نساجی اصفهان به شکل زنده‌تر و امروزی‌تر شروع به فعالیت کند و کارگران در آن مشغول به کار شوند.
اسناد، روایتگر زندگی کارگران و فراز و فرود صنعت نساجی اصفهان
عبدالمهدی رجایی استاد تاریخ دانشگاه اصفهان با اشاره به اسناد و تصاویر تاریخی مربوط به کارخانه‌ها و کارگران نساجی اصفهان اظهار کرد: برای شناخت صنعت نساجی اصفهان، باید هم‌زمان به تاریخ کارخانه‌ها و افرادی توجه کرد که در این کارخانه‌ها کار می‌کردند؛ چراکه کارگران به‌عنوان انسان‌های زنده، منشأ فعل و کنش در این صنعت بوده‌اند.
وی افزود: اهمیت موضوع برای من این است که مجموعه‌ای از اسناد را در ارتباط با بیشتر موضوع کارگران جمع‌آوری کرده‌ام و امروز می‌خواهیم با مرور این اسناد، تصویری از کارخانه‌ها و کارگرانی که در آن‌ها فعالیت می‌کردند ارائه دهیم.
این استاد تاریخ ادامه می‌دهد: کارگران به‌عنوان انسان‌های زنده، منشأ فعل هستند، درحالی‌که کارخانه‌ها دستگاه‌هایی هستند که خودشان شعور و اراده‌ای ندارند. با این حال، مجبوریم یک مرور بسیار سریع داشته باشیم تا ببینیم وقتی به مقطعی می‌رسیم که مثلاً ۱۸ هزار کارگر در صنعت نساجی داریم، این افراد کجا هستند، چه پیشینه‌ای دارند و زمینه شکل‌گیری این کارخانه‌ها چه بوده است.
رجایی با معرفی برخی منابع درباره تاریخ نساجی اصفهان ادامه داد: ابتدا دوست دارم چند کتاب را برای موضوع نساجی اصفهان معرفی کنم. وقتی از تحولات نساجی صحبت می‌کنیم، تأسیس، استقرار و فرایند کار کارخانه‌ها و کارگران را در نظر داریم.
وی گفت: یکی از این کتاب‌ها «اصفهان؛ قلب سیاسی ایران معاصر» است که مجموعه‌ای از اسناد را دربرمی‌گیرد و آقای الیاس شیخی آن‌ها را جمع‌آوری کرده است. همچنین خاطرات آقای کاروان پور که کارگر کارخانه بافت بوده است. چون تمرکز ما بیشتر روی کارگران است، این خاطرات اهمیت دارد؛ چراکه او برای مدتی کوتاه کارگر کارخانه بوده و از درون کارخانه برای ما روایت می‌کند که مثلاً یک کارخانه چقدر قانونمند بوده است.
این پژوهشگر و استاد تاریخ افزود: در خاطرات کاروان‌پور آمده است که یک روز برف آمده بود و او دیر به در کارخانه رسیده بود و مسئول در کارخانه را بسته بود و او برگشته بود. این در حالی است که کارخانه‌ها سه‌شیفته کار می‌کردند و چنین خاطراتی به ما نشان می‌دهد شرایط کارگران در درون کارخانه‌ها چگونه بوده است.
رجایی با اشاره به اسناد مربوط به اتحادیه‌های کارگری گفت: کتاب دیگری درباره اتحادیه‌های کارگری سراسر ایران داریم که بخشی از آن نیز با موضوع کارگران اصفهان و کارخانه‌های اصفهان ارتباط دارد. کتاب خاطرات آقای عزت‌الله باقری نیز برای ما ارزشمند است. او یکی از کارگرانی بوده که در چند کارخانه کار کرده و از این جهت که خودش کارگر بوده، روایت‌هایش درباره کارگران اصفهان اهمیت دارد. این کتاب دوجلدی است.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: کتاب دیگری با عنوان «در راه وظیفه» شامل خاطرات آقای شمس صدری است که او نیز کارگر کارخانه ریسباف بوده و در این کتاب جنبش کارگری اصفهان از سال ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۰ را بیان می‌کند. این روایت‌ها برای ما مهم است، چون می‌خواهیم از درون کارخانه‌ها با خبر شویم. او فعالیت‌های خودش را به‌عنوان رهبر یک جناح از کارگران با نام «اتحادیه کارگران و پیشه‌وران» نیز روایت کرده است.
رجایی با اشاره به یکی از آثار خود گفت: کتاب دیگری نیز با عنوان «تاریخ نساجی اصفهان در دوره قاجار و پهلوی به روایت مطبوعات و اسناد» نوشته‌ام که در آن بریده‌های روزنامه‌ها و اسناد مربوط به وضعیت نساجی اصفهان از دوره قاجار تا پایان دوره پهلوی دوم گردآوری شده است.
وی توضیح داد: در این کتاب، بریده‌هایی از روزنامه‌های دوره قاجار، حتی روزنامه «تین کلکته»، آورده شده است تا نشان دهیم نساجی اصفهان در دوره قاجار چه وضعیتی داشته است. این موضوع نشان می‌دهد که زمینه نساجی در اصفهان وجود داشته و نمی‌توانسته‌ایم بدون هیچ پیشینه‌ای شاهد ایجاد این تعداد کارخانه نساجی در شهر باشیم.
این استاد دانشگاه اصفهان ادامه داد: در این اسناد تلاش کرده‌ام نشان دهم چرا نساجی در اصفهان در دوره قاجار رشد کرد و این روند چگونه ادامه پیدا کرد. در این کتاب حدود ۱۸۰ سند را بازنویسی کرده‌ام که به شناخت تاریخ نساجی اصفهان کمک می‌کند.
رجایی درباره کتاب «فراز و فرود صنعت نساجی در اصفهان» نیز گفت: پیش از اینکه این کتاب نوشته شود، بخش اصلی آن پایان‌نامه دوره دکتری من در دانشگاه اصفهان بود. بعد از آن روی کار کردم و پژوهش را که ابتدا تا سال ۱۳۴۲ را دربرمی‌گرفت، تا سال ۱۳۵۷ رساندم و با استفاده از اسناد، روزنامه‌ها، مذاکرات مجلس و منابع مختلف و همچنین تاریخ شفاهی، این کتاب را تدوین کردم.
وی با قدردانی از علی خدایی برای حضور در این نشست افزود: از آقای خدایی تشکر می‌کنم که درباره کتاب «فرازوفرود صنعت نساجی در اصفهان» صحبت کردند. این کتاب متأسفانه از کتاب‌های نایاب است و در کتابخانه‌ها نیز به‌راحتی پیدا نمی‌شود.
از کارگاه‌های دستی تا کارخانه‌های نساجی
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به پیشینه نساجی پیش از شکل‌گیری کارخانه‌ها اظهار کرد: قبل از اینکه کارخانه‌های نساجی وارد دوره جدید شوند، مردم لباس می‌پوشیدند و پارچه تولید می‌کردند، اما این کار با دستگاه‌های دستی انجام می‌شد و همین دستگاه‌ها کار تولید پارچه را انجام می‌دادند.
رجایی افزود: در دوره قاجار، در انگلستان، هندوستان و روسیه کارخانه‌های نساجی تأسیس شد و آن‌ها پارچه‌های کارخانه‌ای خاصی تولید کردند. طبیعی بود که این پارچه‌ها با قیمت ارزان‌تر وارد کشور شوند و وقتی کالایی ارزان‌تر باشد و همان نیاز کالای داخلی را تأمین کند، بازار داخلی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
وی توضیح داد: شرایطی ایجاد شد که در آمار گمرکی دوره قاجار، نساجی یکی از نخستین اقلام وارداتی کشور بود و با فاصله زیادی نسبت به بسیاری از کالاها قرار داشت. بعدها قند در رتبه‌های بالاتر قرار گرفت، چون در آن زمان کارخانه قند نیز در کشور نداشتیم.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: این روند ادامه داشت تا اینکه عطاالملک دهش که در هندوستان درس‌خوانده بود، نگاهی جالب و فراتر از زمان خودش داشت. او از آلمان کارخانه وطن را خرید، آن را به اصفهان آورد و در هفت دست نصب کرد. کارخانه وطن در سال ۱۳۰۴ و به نقلی ۱۳۰۵ شروع به کارکرد.
رجایی تصریح کرد: دهش در ادامه با مشکل کمبود سرمایه مواجه شد و آقای کازرونی را شریک خود کرد. پس از مدتی میان آن‌ها اختلافاتی به وجود آمد و در نهایت کارخانه را به کازرونی واگذار کرد و خودش کنار رفت و کارخانه دیگری ایجاد کرد که در ادامه به آن می‌رسیم.
وی با اشاره به موقعیت کارخانه وطن گفت: کارخانه وطن در اصفهان در محدوده جنوب پل فردوسی قرار داشت. یک آگهی در مورد کارخانه وطن داریم که مربوط به سال ۱۳۰۵ است و در آن توضیح داده شده که کارخانه حاج محمدحسین کاظمی در اصفهان خدمت مهمی انجام داده است. این کارخانه در ابتدا کار خود را با تولید فاستونی آغاز کرد؛ کارخانه‌هایی که پایه تولیدشان بر پشم بود، زیرا ایرانی‌ها از گذشته با پشم آشنایی بیشتری داشتند.
رجایی ادامه داد: در کارخانه‌های نساجی باید میان بخش‌های مختلف تولید تفاوت قائل شویم. بخشی از کارخانه‌ها ریسندگی بودند و نخ تولید می‌کردند و بخش دیگری بافندگی داشتند و نخ را به پارچه تبدیل می‌کردند. برای نمونه، دو یا سه کارخانه از کارخانه‌های رحیم‌زاده در خیابان شاپور فقط بخش ریسندگی داشتند و محصول خود را به بازار می‌دادند؛ سپس کارخانه‌های دیگر یا بافندگان دستی آن را خریداری می‌کردند.
بعضی کارخانه‌ها نیز بافندگی بودند.
وی با اشاره به مستندات تصویری کارگران کارخانه‌های نساجی اصفهان تصریح کرد: حضور زنان و کودکان در محیط‌های کار، از جمله دختران ۱۰ تا ۱۴ساله نشان اشتغال در کارخانه‌ها در این سنین بوده است. با دیدن تصاویری از بخش‌های مختلف کارخانه‌های وطن و صنایع پشم می‌توان به‌وضوح این امر را مشاهده کرد. متأسفانه تصاویر محدودی از فضای داخلی کارخانه‌های تاریخی اصفهان در دسترس است، ارزش این اسناد برای شناخت شرایط کار و زندگی کارگران بسیار مهم است.
این استاد تاریخ به وضعیت برخی بناهای تاریخی نساجی اشاره کرد و گفت: عمارت کارخانه بافتناز (شهناز) همچنان باقی‌مانده، هرچند زمین آن فروخته شده و در حال تغییر کاربری است؛ همچنین سردر کارخانه صنایع پشم در چهارباغ حفظ شده است.
هزاران کارگر در کارخانه‌های نساجی اصفهان
رجایی با اشاره به آمار کارگران کارخانه‌های نساجی گفت: در کتابی که درباره اقتصاد اصفهان داشتم، به کارخانه‌های مختلف اشاره شده بود و ارقام جالبی درباره تعداد کارگران و ظرفیت کارخانه‌ها وجود داشت. کارخانه وطن در سال ۱۳۰۴ تأسیس شد و در اسناد، اطلاعاتی درباره سرمایه و تعداد دوک‌های آن وجود دارد؛ برای نمونه، این کارخانه ۹۹۸۰ دوک ریسندگی نخ و ۷۶۲۰ دوک و یک هزار و ۸۰۵ کارگر داشته است. ریسباف نیز یک هزار و ۲۹۰ کارگر داشته و صنایع پشم روبروی آن قرار داشته که یک هزار و ۱۷۲ کارگر داشته است.
این استاد تاریخ دانشگاه اصفهان ادامه داد: وقتی درباره کارگران صحبت می‌کنیم، باید حجم بزرگی را که این کارخانه‌ها ایجاد کرده بودند در نظر بگیریم. یک کارگاه کوچک ممکن است ۱۰ تا ۱۵ کارگر داشته باشد، اما کارخانه‌ای با یک هزار و ۲۹۰ کارگر، به یک هزار و ۲۹۰ خانواده نان می‌داده است. کارخانه پشم‌بافت که عمارت آن در محل کنونی صداوسیما، آن‌سوی پل خواجو قرار دارد، ۷۵۲ کارگر داشته است.
رجایی با اشاره به دیگر کارخانه‌های نساجی اصفهان گفت: کارخانه نور نیز همان کارخانه‌ای است که آقای دهش پس از واگذاری کارخانه وطن، آن را ایجاد کرد؛ چراکه از نظر اقتصادی فرد بسیار فعالی بود و نقش مهمی در ورود صنعت و فناوری جدید به اصفهان داشت. در اسناد و تصاویر، نام کارخانه‌های مختلفی از جمله پروین، نفت زاینده‌رود، سوسن، شهرضا، شهناز، ناهید، بهشت، آذر، نوریز، بهریز، سیمین، شکوه و گاز نیز دیده می‌شود.
کارخانه وطن و افزایش اشتغال زنان
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به یکی از اسناد مربوط به کارخانه وطن گفت: در سال ۱۳۱۳، اطلاعیه‌ای از طرف کارخانه وطن در روزنامه منتشر شده است. در این اطلاعیه آمده که کارخانه وطن برای خدمت بیشتر به جامعه و همشهریان، آمادگی دارد تا یک هزار کارگر زن دیگر، علاوه بر کارگران سابق، استخدام کند. در ادامه این اطلاعیه توضیح داده شده که کارخانه در آن زمان حدود دو هزار کارگر داشته و به دلیل ورود ماشین‌آلات جدید، امکان افزایش نیروی کار نیز فراهم شده است.
سیاست‌های حمایتی و رونق کارخانه‌های نساجی
این استاد تاریخ دانشگاه اصفهان با اشاره به اسناد مربوط به افزایش تولید کارخانه‌های نساجی اظهار کرد: چند موضوع باعث شد کارخانه‌های نساجی اصفهان از مرحله اولیه فعالیت به سمت سوددهی حرکت کنند. یکی از این موارد، سندی مربوط به سال ۱۳۱۰ است. بر اساس مصوبه ریاست وزرای عظام، عموم مستخدمان دولت باید از ابتدای سال ۱۳۱۰ حتماً ملبس به لباس وطنی باشند. این موضوع به حمایت از تولید داخلی و مصرف پارچه تولیدشده در کارخانه‌های ایرانی کمک می‌کرد.
وی ادامه داد: موضوع دیگر، بخشنامه وزارت معارف در سال ۱۳۱۷ بود که به دبیرستان‌ها اعلام می‌کرد بر اساس قراردادی که با کارخانه کازرونی وطن اصفهان بسته شده است، کلیه پارچه‌های مصرفی دانش‌آموزان از پارچه خاکستری تولید داخل تهیه و در اختیار آن‌ها قرار گیرد.
این استاد تاریخ دانشگاه اصفهان خاطرنشان کرد: این بخشنامه باعث شد لباس دانش‌آموزان در مراسم و مناسبت‌ها به‌صورت متحد باشد. به‌این‌ترتیب، کارمندان دولت، دانش‌آموزان، سربازان و کارکنان شهرداری و دیگر گروه‌ها از پارچه تولید کارخانه‌های داخلی استفاده می‌کردند و این موضوع به گسترش بازار پارچه تولید داخل کمک کرد.
رجایی گفت: فکر می‌کنم این دو موضوع از عوامل مهم در سوددهی بیشتر کارخانه‌های نساجی بودند؛ نخست، الزام استفاده از لباس وطنی برای کارکنان دولت و دوم، قرارداد تأمین پارچه مدارس که بازار مشخصی برای تولیدات کارخانه‌ها ایجاد کرد.
کارخانه‌های نساجی در جغرافیای اصفهان
وی با نمایش نقشه‌ای مربوط به سال ۱۳۲۵، موقعیت کارخانه‌های نساجی اصفهان را توضیح داد و گفت: برای شناخت محل کارخانه‌ها، نقشه‌ای مربوط به سال ۱۳۲۵ داریم که موقعیت تعدادی از کارخانه‌های نساجی در آن مشخص شده است. اگر به محور چهارباغ بالا برسیم، کارخانه ریسباف را می‌بینیم و در ادامه، موقعیت کارخانه‌های دیگر نیز روی نقشه مشخص شده است. این نقشه به ما کمک می‌کند تا بدانیم کارخانه‌های نساجی در چه بخش‌هایی از اصفهان مستقر بودند و چگونه بخشی از جغرافیای صنعتی شهر را شکل داده‌اند.
روایت اسناد از زندگی، رنج و مطالبات کارگران نساجی اصفهان
وی با اشاره به یکی از مراکز درمانی کارگران در اصفهان اظهار کرد: بیمارستان کارگران در محلی که امروز سه‌راه نظر قرار دارد، متعلق به کارگران بود و بعدها بیمارستانی در محدوده بیمارستان شریعتی فعلی ساخته شد که به‌عنوان بیمارستان مخصوص کارگران در اختیار تأمین اجتماعی قرار گرفت.
این پژوهشگر و استاد تاریخ با اشاره به تصویری از جشن توزیع گواهینامه‌های پایان دوره آموزش کارگران کارخانه ریسباف اصفهان افزود: این عکس در سال ۱۳۱۸ گرفته شده است. علت برگزاری این کلاس‌ها نیز به قانونی بازمی‌گردد که دولت تصویب کرده بود؛ چراکه بسیاری از کارگران بی‌سواد بودند و از روستاها و مناطق مختلف به کارخانه‌ها آمده بودند و لازم بود باسواد شوند. به همین دلیل، خارج از وقت اداری کارخانه‌ها برای کارگران کلاس‌های مخصوص برگزار می‌کردند.
وی با اشاره به حضور زنان در کارخانه‌های نساجی اصفهان گفت: در سال ۱۳۴۹، فردی یک بررسی انجام داده و به کارخانه‌های مختلف مراجعه کرده است. بر اساس این بررسی، از مجموع ۱۸ هزار کارگری که در آن سال در کارخانه‌های نساجی اصفهان مشغول به کار بودند، سه هزار نفر زن بودند.
این پژوهشگر تصریح کرد: ورود این حجم از نیروی کار زن به کارخانه‌ها، به‌نوعی شهر را دگرگون کرد؛ چراکه زنان صاحب درآمد و استقلال مالی شدند و حضور آن‌ها در فضای اقتصادی و اجتماعی شهر افزایش پیدا کرد.
رجایی با نمایش نامه‌ای مربوط به سال ۱۳۳۹ گفت: در این نامه، یکی از کارگران زن کارخانه‌ها به نام کوکب مهیاری، خطاب به هیئت بازرسی کارگران کارخانه‌ها نوشته است: «اینجانب کوکب مهیاری به عرض می‌رسانم مدت ۱۸ سال است که سابقه کار در کارخانه دارم.» این زن در نامه خود نوشته است که سه سال است بدون جهت از کارخانه اخراج شده و هرچه داشته فروخته و خرج معاش کرده و اکنون از وضعیت خود به تنگ آمده است. او همچنین نوشته است که به هر مقامی که باید شکایت کرده، اما به درخواستش رسیدگی نشده است. در ادامه نامه آمده است که پنج ماه حقوق او نیز پرداخت نشده و از مسئولان خواسته است به وضعیتش رسیدگی کنند و با توجه به ۱۸ سال سابقه کار، حق‌الزحمه این مدت را به او بپردازند.
رجایی با اشاره به نام محمدجواد کازرونی در این اسناد توضیح داد: وقتی در نامه گفته می‌شود «کازرونی»، منظور محمدجواد کازرونی، پدر استاد حسن کازرونی، است که حدود ۲۰ و چند سال مدیرعامل کارخانه ریسباف بود و اتفاقاً کارنامه مثبتی نیز داشت.
روایت یک کارگر زن از حادثه کار
وی با اشاره به سند دیگری گفت: نامه دیگری نیز از یک کارگر زن کارخانه صنایع پشم به ریاست مجلس داریم. نام این زن رقیه شهبازی است؛ کارگری که سه فرزند داشته و یکی از فرزندانش چهارماهه بوده است. در این نامه که در سال ۱۳۳۵ نوشته شده، آمده است که دست راست این زن هنگام کار با ماشین دولاسازی آسیب‌دیده و از سه انگشت خود محروم شده و چشم راستش نیز آسیب‌دیده است. او در ادامه نوشته است که شوهرش بیکار است و مدتی نیز به بیماری مبتلا شده و توان کارکردن ندارد.
رجایی افزود: این زن سرپرست خانواده بوده است. او در نامه خود نوشته که به دلیل بچه‌داری و آسیب‌دیدگی دستش نمی‌تواند؛ مانند گذشته کار کند و مجبور است چند روز در هفته غایب باشد. همچنین نوشته است که وسایل زندگی خود را فروخته و دیگر امیدی ندارد.
وی با اشاره به ادامه این نامه گفت: این کارگر نوشته است که موضوع را به‌صورت کتبی و شفاهی به رئیس کارخانه ارائه کرده، اما رسیدگی نشده است. حتی چندین بار درخواست کرده که شوهرش به‌جای او در کارخانه مشغول به کار شود، اما پاسخی دریافت نکرده است.
این استاد تاریخ دانشگاه اصفهان توضیح داد: او در نهایت عکس فرزندانش را نیز به نامه پیوست کرده و همراه با شرح وضعیت زندگی خود برای مسئول مربوطه فرستاده است. این نامه در سال ۱۳۳۵ نوشته شده و مجلس نیز در پاسخ، موضوع را به وزارت کار ارجاع داده و خواستار رسیدگی شده است.
رجایی با اشاره به پاسخ وزارت کار در سال بعد گفت: وزارت کار در سال ۱۳۳۶ در پاسخ به مجلس اعلام کرده بود که ساختمان شیرخوارگاه کارخانه در دست احداث است و این کارگر نیز دارای طفل شیرخوار بوده و محلی برای نگهداری فرزندش در کارخانه وجود نداشته است.
وی ادامه داد: در این پاسخ آمده بود که برای کمک به این زن و حفظ سلامت فرزند کارگر کارخانه، موافقت شده است تا پایان ساخت شیرخوارگاه در منزل بماند و حقوق و مزایای او مانند کارگران شاغل پرداخت شود و پس از پایان ساختمان، دوباره به کار بازگردد. همچنین از نظر رفاه حال او، پیشنهاد شده بود با همان حقوق و مزایا، مسئولیت سرپرستی شیرخوارگاه را بر عهده بگیرد.
سندی از حادثه کار و شکل‌گیری حمایت‌های بیمه‌ای
این پژوهشگر با نمایش سند دیگری گفت: نامه دیگری از فردی به نام یوسف سلیمانی داریم که در سال ۱۳۳۹ خطاب به استاندار اصفهان نوشته شده است. او کارگر کارخانه سیمین اصفهان بوده و حدود چهار ماه پیش از نوشتن نامه، هنگام کار دست راستش زیر ماشین حلاجی رفته و دستش از ناحیه بازو قطع شده بود.
رجایی افزود: سلیمانی در نامه نوشته است که مدتی در بیمارستان بستری بوده و سازمان بیمه‌های اجتماعی کارگران برای او روزانه ۳۳ ریال مقرری تعیین کرده است. او در تاریخ ۳۰ مرداد ۱۳۳۹ نیز با رئیس اداره کار درباره کم‌بودن مبلغ مقرری صحبت کرده، اما به او گفته شده بود که بیشتر از این امکان پرداخت وجود ندارد.
وی خاطرنشان کرد: این سند نشان می‌دهد که نظام بیمه‌های اجتماعی کارگران نیز در این دوره وارد زندگی کارگران شده بود و از سال‌های میانی دهه ۱۳۲۰، موضوع بیمه و حمایت‌های اجتماعی کارگران در ساختار اداری کشور مطرح شده بود.
این پژوهشگر گفت: این‌ها روایت‌های کارگری است و باید به آن‌ها توجه کنیم. اگر بخواهیم برای این موضوع داستان بنویسیم یا فیلم‌نامه‌ای درباره کارگران تهیه کنیم، چنین اسنادی می‌تواند تصویر بسیار روشنی از زندگی، مشکلات و شرایط کاری آن‌ها به ما بدهد.
قانون کار و وضعیت زنان و کودکان در کارخانه‌ها
رجایی با اشاره به یکی دیگر از اسناد اداره کار اظهار کرد: اداره کار در سال ۱۳۳۹ نامه‌ای به کارخانه‌ها و رؤسای آن‌ها ارسال کرده است. در این نامه آمده که طبق گزارش‌های رسیده، هنوز عده‌ای از کارگران خردسال و زنان در ساعات شب در برخی کارخانه‌ها مشغول به کار هستند.
وی افزود: در این نامه تأکید شده بود که جای تأسف است که تا آن زمان برخی کارفرمایان همچنان به اجرای قانون کار توجه نکرده‌اند و زنان و کودکان را در ساعات شب به کار می‌گیرند.
این استاد تاریخ دانشگاه اصفهان ادامه داد: این موضوع را باید در شرایطی دید که کارخانه‌ها سه‌شیفته فعالیت می‌کردند و تقریباً هیچ‌گاه خاموش نمی‌شدند؛ بنابراین اداره کار نسبت به حضور زنان و کودکان در شیفت شب حساس شده بود و از کارخانه‌ها می‌خواست این رویه را متوقف کنند.
از اسناد کارگری تا شکل‌گیری جنبش کارگری اصفهان
رجایی در ادامه با اشاره به ورود به دوره شکل‌گیری جنبش کارگری اصفهان گفت: در این مقطع، فردی به نام تقی فداکار نیز وارد این روایت می‌شود. فداکار وکیل دادگستری بود و در مجلس چهاردهم نیز به‌عنوان نماینده اصفهان انتخاب شد. در آن دوره اصفهان سه نماینده داشت و فداکار با حمایت حزب توده و اقبال کارگران توانست حدود ۳۰ هزار رأی به دست آورد و همراه با دو نماینده دیگر وارد مجلس چهاردهم شود.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: در اسناد مربوط به سال‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۲۱، حساسیت حکومت نسبت به اندیشه‌های چپ و فعالیت‌های مرتبط با شوروی و جریان کمونیستی دیده می‌شود. حدود یک سال بعد نیز شهربانی اصفهان گزارشی درباره شکل‌گیری و فعالیت حزب توده در اصفهان تهیه کرده است.
رجایی افزود: در یکی از اسناد آمده است که نسخه‌ای از بیانیه حزب توده که در اصفهان منتشر شده، به پیوست ارسال شده و بر اساس گزارش شهربانی اصفهان، تقی فداکار، از مؤسسان حزب توده در اصفهان، با کارگران کارخانه‌ها ملاقات و در میان آن‌ها فعالیت تبلیغاتی می‌کرده است.
نخستین اعتصاب‌های کارگری
رجایی با اشاره به سند دیگری درباره اعتصاب کارگران گفت: در ادامه اسناد، گزارشی درباره جمعی از کارگران کارخانه شهرزاد داریم که به‌عنوان یکی از نخستین اعتصاب‌های کارگری در اصفهان، دست از کار کشیده بودند و تحت سرپرستی تقی فداکار در یکی از قهوه‌خانه‌ها اجتماع کرده بودند.
وی افزود: بر اساس این سند، مأموران شهربانی محل این افراد را متفرق کردند و موضوع به وزارت کشور گزارش شد. در پی آن، کمیسیونی از طرف وزارت پیشه و هنر برای رسیدگی به وضعیت کارخانه‌ها و کارگران به اصفهان اعزام شد.
این استاد تاریخ دانشگاه اصفهان ادامه داد: این کمیسیون وضعیت کارخانه‌ها و کارگران را بررسی کرد و با حضور مدیران کارخانه‌ها، صورت مجلسی در ۱۱۸ ماده تهیه شد که در آن درباره موضوعاتی مانند ساعت کار و دستمزد کارگران تصمیم‌گیری شده است.به این ترتیب، بخشی از جنبش کارگری اصفهان حول موضوعاتی مانند دستمزد و محدودشدن ساعت کار شکل گرفت و این روند را می‌توان یکی از دستاوردهای مهم پیگیری مطالبات کارگران در آن دوره دانست.
سندی از کشمکش‌های کارگری و سیاسی در اصفهان دهه ۱۳۲۰
وی در ادامه، به سندی از سال‌های دهه ۱۳۲۰ اشاره کرد و گفت: در این سند، نویسنده از وضعیت کارگران کارخانه‌های اصفهان و شکل‌گیری تشکل‌های کارگری سخن گفته است. در این سند، مردم اصفهان افرادی زحمت‌کش و آرام توصیف شده‌اند که به کار و زندگی خود مشغول بودند، اما به روایت نویسنده، مدیران کارخانه‌ها، با کارگران رفتاری تحقیرآمیز داشتند.
رجایی بیان کرد: در بخش دیگری از سند، به ائتلاف برخی مأموران دولتی و انتظامی با گروه‌هایی اشاره شده که به ادعای نویسنده، باهدف برهم‌زدن اتحادیه کارگران فعالیت می‌کردند. در این روایت،از فردی نام‌برده شده که به‌عنوان واسطه به کار گرفته شده و گروهی از افراد شرور و دارای سوابق کیفری را در اصفهان و مناطق اطراف سازمان‌دهی کرده بودند تا با ایجاد مزاحمت برای کارگران در کوچه و خیابان، زمینه درگیری میان آنان را فراهم کنند.
وی توضیح داد: نویسنده سند معتقد است هدف از این اقدامات، کشاندن کارگران به درگیری و فراهم‌کردن زمینه اعلام حکومت‌نظامی از سوی تهران بود تا در نهایت، تشکل‌های کارگری متلاشی و کارگران بار دیگر تحت‌فشار قرار گیرند. او همچنین مدعی شده است که با وجود اطلاع‌رسانی مکرر به مقام‌های دولتی اصفهان، اقدامی برای جلوگیری از این وضعیت انجام نشده است.
این استاد تاریخ در ادامه، به بخش دیگری از همین سند اشاره کرد و گفت: این سند از جایگاه نمایندگی کارگران و توافق آنان با مدیران کارخانه‌ها حکایت دارد. بر اساس متن سند، در تیرماه ۱۳۲۲ قراردادی میان مدیران کارخانه‌ها و نماینده کارگران، با تصویب نمایندگان دولت، تنظیم شده بود. موضوع این قرارداد، از جمله مسائل مربوط به کار، دستمزد، نظم کارخانه‌ها، میزان تولید و رعایت احترام متقابل میان کارگران و مدیران بود.
رجایی تصریح کرد: در این توافق، نماینده اتحادیه کارگران تعهد داده بود که نظم کارگاه‌ها و حداکثر میزان تولید رعایت شود و در مقابل، اختیار برخورد با کارگرانی که مخل نظم کارخانه تشخیص داده می‌شدند، با ابلاغ مدیران کارخانه‌ها در نظر گرفته شده بود. این بخش از سند نشان می‌دهد که اتحادیه کارگران در آن مقطع، به جایگاهی رسیده بود که در مذاکرات مربوط به شرایط کار و دستمزد حضور داشت و با مدیران کارخانه‌ها وارد توافق می‌شد.
از منچستر ایران تا کارخانه‌های گرفتار در بحران؛ روایت افول نساجی اصفهان
وی در پاسخ به پرسش علی خدایی درباره تأثیر درگیری‌های کارگری بر وضعیت اجتماعی اصفهان و فعالیت کارخانه‌ها، اظهار کرد: با پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۴، تنش‌ها در کارخانه‌ها همچنان ادامه داشت و در مقاطعی، کنترل واحدهای صنعتی عملاً از دست مدیران خارج می‌شد. کارگران گاه در گروه‌های ۵۰ تا ۲۰۰ نفره گرد هم می‌آمدند، با سوت کارخانه یکدیگر را فرامی‌خواندند و برای راهپیمایی یا اعتصاب از محیط کار خارج می‌شدند. در برخی موارد نیز کار به توقف تولید و حتی آسیب‌رساندن به دستگاه‌ها می‌کشید؛ موضوعی که در نامه‌های مدیران کارخانه‌ها به نهادهای دولتی نیز بازتاب یافته است.
این استاد تاریخ با اشاره به تغییر فضای عمومی شهر در آن سال‌ها، به گزارشی از شهربانی اصفهان خطاب به وزیر کشور اشاره کرد و گفت: در این گزارش آمده است که حسین دایی جواد، از بازرگانان شناخته‌شده اصفهان، شبانه هدف حمله چند فرد ناشناس قرار گرفت و پس از آن، گروهی از طرفداران او با یکدیگر درگیر شدند. در پی این اتفاق، استاندار، رئیس ستاد لشکر و نیروهای نظامی برای کنترل اوضاع وارد عمل شدند و سربازان در نقاط مختلف شهر مستقر شدند.
رجایی افزود: بر اساس همین گزارش، صبح روز بعد بخشی از شهر و مغازه‌ها تعطیل شد و حدود ۵۰۰ نفر با مراجعه به استانداری، خواستار رسیدگی به واقعه و تأمین امنیت عمومی شدند. این سند نشان می‌دهد که تنش‌های آن دوره تنها به فضای کارخانه‌ها محدود نمانده بود و به خیابان‌ها و زندگی روزمره مردم نیز کشیده می‌شد.
وی سپس به پیامی از اتحادیه کارگران اصفهان خطاب به نخست‌وزیر اشاره کرد که رونوشت آن برای مجلس شورای ملی، تقی فداکار و روزنامه «رهبر مردم» ارسال شده بود. به گفته او، اتحادیه، گروه‌هایی را متهم کرده بود که با ایجاد آشوب و تحریک کارگران در پی اجرای نقشه‌ای برای متلاشی کردن تشکل‌های کارگری دارند. این اسناد در کنار یکدیگر، تصویری از فضای ملتهب اصفهان در سال‌های پایانی دهه ۱۳۲۰ ارائه می‌کنند؛ فضایی که در آن، اختلاف‌های سیاسی، منازعات کارگری و درگیری‌های خیابانی به یکدیگر گره‌خورده بودند.
چرا اصفهان «منچستر ایران» نام گرفت؟
رجایی در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه صنعت نساجی اصفهان و دلایل افول آن، با اشاره به شکل‌گیری قطب صنعتی این شهر گفت: اصطلاح «منچستر شرق» در دوره‌ای به کار رفت که کارخانه‌های نساجی یکی پس از دیگری در اصفهان راه‌اندازی می‌شدند. در آن مقطع، حدود ۱۴ کارخانه نساجی در شهر فعالیت داشتند و واحدهایی مانند زاینده‌رود و صنایع پشم نیز به این مجموعه اضافه شدند. در مقایسه با شهرهایی مانند شیراز و تهران که شمار کارخانه‌های نساجی در آن‌ها محدودتر بود، اصفهان به مرکز مهمی در این صنعت تبدیل شده بود.
وی با بیان اینکه اسناد، تغییر شرایط کارخانه‌ها پس از شهریور ۱۳۲۰ را نشان می‌دهند، افزود: پس از این دوره، حمایت‌های دولتی از کارخانه‌ها اهمیت بیشتری پیدا کرد و بسیاری از واحدها برای ادامه فعالیت به وام و پشتیبانی دولت وابسته شدند. در دهه ۱۳۴۰ نیز هم‌زمان با رشد اقتصادی کشور، صنعت نساجی اصفهان بار دیگر رونق گرفت؛ با این حال، مشکلات ساختاری و مالی کارخانه‌ها در سال‌های بعد ادامه یافت.
این استاد تاریخ توضیح داد: برخی کارخانه‌ها برای پرداخت بدهی‌های گذشته و تأمین هزینه‌های جاری وام می‌گرفتند، اما پس از چند ماه دوباره با زیان روبرو می‌شدند. بخشی از تسهیلات دریافتی نیز صرف تسویه بدهی‌های قبلی می‌شد و در نهایت، کارخانه‌ها توان بازپرداخت وام‌ها را نداشتند. از آنجا که خود کارخانه‌ها وثیقه تسهیلات بودند، با ناتوانی در بازپرداخت، بانک‌ها آن‌ها را در اختیار می‌گرفتند.
رجایی ادامه داد: در اسناد آن دوره، از کارخانه‌هایی نام‌برده شده که زیر نظر بانک ملی یا بانک تهران اداره می‌شدند. بانک‌ها نیز الزاماً تخصص و تجربه مدیریت صنعتی نداشتند و این وضعیت، مشکلات واحدهای نساجی را پیچیده‌تر می‌کرد. برخی صاحبان کارخانه‌ها نیز برای جبران بدهی‌ها به فروش زمین و انتقال فعالیت کارخانه به مناطق اطراف شهر، از جمله محمودآباد در محدوده شاهین‌شهر، روی آوردند.
وی، به تغییر جایگاه اجتماعی و حقوقی کارگران در فاصله دوره رضاشاه تا سال‌های پس از آن پرداخت و گفت: در گذشته، در ادبیات رسمی و اداری، از کارگران با عنوان‌هایی مانند «عمله» و «مزدور» یاد می‌شد و حقوق و مطالبات آنان جایگاه مشخصی نداشت. اما با تغییر شرایط سیاسی پس از شهریور ۱۳۲۰، موضوع تعیین ساعات کار، دستمزد و حقوق کارگران بیش از گذشته موردتوجه قرار گرفت.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به قراردادی که در ۱۵ شهریور ۱۳۲۱ درباره ساعات کار کارخانه‌ها تنظیم شد، اظهار کرد: بر اساس این توافق، مدت کار روزانه که پیش از آن معمولاً ۱۰ ساعت بود، به هشت ساعت کاهش یافت. برای کارگران شب‌کار نیز دست‌کم ۲۰ درصد دستمزد بیشتر در نظر گرفته شد. همچنین مقرر شد زمان صرف غذا و استراحت جزو ساعات کار محاسبه نشود.
رجایی افزود: در این توافق، برای بخش‌های مختلف کارخانه از جمله حلاجی، کاردینگ، فلایر و کمپ، با توجه به‌دشواری و شرایط کار، دستمزدهایی تعیین شد. همچنین حداقل‌هایی برای دستمزد کارگران زن در بخش‌هایی مانند پاک‌کنی و بافندگی در نظر گرفته شد. این تغییرات از جمله دستاوردهایی بود که در نتیجه شکل‌گیری مطالبات و تشکل‌های کارگری در آن دوره به وجود آمد.
وقتی کارگران از کارخانه تا کلانتری پیش می‌رفتند
وی برای نشان‌دادن ابعاد اجتماعی این تحولات، به گزارش دیگری از شهربانی درباره درگیری تعدادی از کارگران کارخانه شهرضا در رستوران حقیقت اصفهان اشاره کرد و گفت: طبق این گزارش، چند کارگر پس از صرف غذا و نوشیدنی، هنگام پرداخت صورت‌حساب با مسئول رستوران درگیر شدند و پس از مراجعه مأموران و انتقال موضوع به کلانتری، دامنه ماجرا گسترش یافت.
این استاد تاریخ ادامه داد: در جریان این اتفاق، حسین صرافیان، از نمایندگان کارگران، محمود بانکی و چند نفر دیگر به کلانتری مراجعه کردند و بنا بر گزارش شهربانی، با مأموران درگیر شدند. همچنین تعدادی از کارگران که بیرون کلانتری حضور داشتند، به دعوت آنان برای تعطیلی کارخانه‌ها و پیوستن به جمع معترضان فراخوانده شدند.
رجایی خاطرنشان کرد: در گزارش شهربانی آمده است که مأموران پس از درگیری، موضوع را صورت‌جلسه کردند و هشت نفر را بازداشت کردند. این سند ازآن‌جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد تشکل‌ها و شبکه‌های ارتباطی کارگران در آن دوره تا چه اندازه در محیط کارخانه و بیرون از آن قدرت بسیج و اثرگذاری پیدا کرده بودند. گاهی یک درگیری محدود می‌توانست به مطالبه‌ای جمعی تبدیل شود و پای چندین کارخانه و نهاد انتظامی را به ماجرا باز کند.
کارخانه‌ها چگونه چهره اجتماعی و اقتصادی اصفهان را تغییر دادند؟
وی در پاسخ به پرسشی درباره پیامدهای اجتماعی و فرهنگی گسترش کارخانه‌های نساجی و شکل‌گیری جریان‌های سیاسی در میان کارگران، اظهار کرد: مهم‌ترین اتفاقی که با توسعه صنعت نساجی در اصفهان رخ داد، شکل‌گیری یک‌طبقه جدید اجتماعی به نام «کارگر صنعتی» بود؛ طبقه‌ای که از نظر سبک زندگی، نظم کاری، نوع تفکر و روابط اجتماعی با کارگران سنتی تفاوت داشت.
این پژوهشگر برای توضیح این تغییر گفت: پیش از گسترش کارخانه‌ها، کارگران عمدتاً در بازار و کارگاه‌های سنتی فعالیت می‌کردند و نظم کاری آن‌ها با شرایط کارخانه متفاوت بود؛ اما کارگر صنعتی باید در ساعت مشخصی در محل کار حاضر می‌شد، از نظم و انضباط معینی پیروی می‌کرد و با لباس و شرایط کاری یکسان در کنار دیگر کارگران فعالیت می‌کرد. این وضعیت، تصویری شبیه آنچه در فیلم «عصر جدید» چارلی‌چاپلین می‌بینیم، از شکل تازه زندگی و کار در جهان صنعتی به وجود آورد.
رجایی افزود: شکل‌گیری این طبقه فقط به محیط کارخانه محدود نماند، بلکه بر ابعاد مختلف زندگی افراد تأثیر گذاشت؛ از نوع تفکر و سبک گذران اوقات فراغت و سفر رفتن تا ازدواج و روابط خانوادگی. به‌این‌ترتیب، کارگر صنعتی به‌تدریج به بخشی از هویت اجتماعی جدید اصفهان تبدیل شد.
وی با اشاره به تأثیر اقتصادی کارخانه‌ها بر شهر خاطرنشان کرد: فعالیت این واحدها حجم قابل‌توجهی پول و درآمد وارد اقتصاد اصفهان کرد. تمام درآمد حاصل از فروش محصولات در اختیار مدیران کارخانه‌ها باقی نمی‌ماند، بلکه دستمزد کارگران و گردش مالی ناشی از فعالیت واحدهای صنعتی، در بخش‌های مختلف شهر جریان پیدا می‌کرد و به رونق اقتصادی آن کمک می‌کرد.
این استاد تاریخ یکی از نمونه‌های این تأثیر را درآمد شهرداری از محل عوارض کارخانه‌ها دانست و گفت: اسنادی درباره درآمدهای شهری وجود دارد که نشان می‌دهد با گسترش کارخانه‌ها، میزان عوارض دریافتی شهرداری در سال‌های ۱۳۱۳، ۱۳۱۴ و ۱۳۱۵ رشد چشمگیری داشته است. بخشی از هزینه پروژه‌هایی مانند آسفالت خیابان‌ها در دوره رضاشاه از همین محل تأمین می‌شد.
رجایی توضیح داد: اجرای پروژه‌های شهری، از جمله خیابان‌کشی و توسعه معابر، به منابع مالی نیاز داشت. شهرداری برای آزادسازی مسیرها باید زمین و خانه‌های واقع در مسیر را خریداری می‌کرد و بدون منابع مالی امکان انجام چنین پروژه‌هایی وجود نداشت؛ بنابراین، درآمد حاصل از فعالیت کارخانه‌ها نه‌تنها به اقتصاد خانوارها، بلکه به توسعه زیرساخت‌های شهری نیز کمک می‌کرد.
وی گسترش بیمه، افزایش سطح سواد و ایجاد محله‌های مسکونی ویژه کارگران را از دیگر پیامدهای توسعه صنعت نساجی برشمرد و افزود: با گسترش کارخانه‌ها، موضوع بیمه و آموزش کارگران اهمیت بیشتری پیدا کرد و زمینه برای افزایش سطح سواد بخشی از جامعه فراهم شد. همچنین محله‌هایی برای سکونت کارگران شکل گرفت که از جمله آن‌ها می‌توان به کوی کارگران در اصفهان اشاره کرد؛ محله‌ای که در گذشته با سکونت کارگران نساجی شناخته می‌شد، اما امروز نشانه‌های چندانی از هویت اولیه آن باقی نمانده است.
این پژوهشگر با اشاره به تغییر تدریجی بافت اجتماعی این محله گفت: در گذر زمان، افراد دیگری در این محدوده ساکن شدند و هویت کارگری آن کم‌رنگ شد؛ به‌گونه‌ای که امروز دیگر نمی‌توان آن را به‌سادگی با گذشته‌اش شناخت. این اتفاق را می‌توان با نمونه‌هایی مانند بلوار کشاورز تهران مقایسه کرد که نام و هویت تاریخی آن با ترکیب جمعیتی امروز محدوده تفاوت پیدا کرده است.
رجایی در ادامه، به تأثیر تحولات سیاسی بر سرنوشت جنبش کارگری اشاره کرد و گفت: جریان‌های سیاسی چپ و اندیشه‌های مرتبط با مطالبات کارگری در آن دوره در بسیاری از نقاط جهان‌گسترش‌یافته بودند و اصفهان نیز از این تحولات تأثیر می‌گرفت. با این حال، پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، فضای فعالیت این جریان‌ها تغییر کرد و جنبش کارگری نیز به‌تدریج از شرایط پیشین فاصله گرفت.
وی با بیان اینکه روابط میان کارگران و مدیران کارخانه‌ها همواره با حمایت صاحبان صنایع از مطالبات کارگری همراه نبود، افزود: مدیران کارخانه‌ها در بسیاری از موارد زمانی به افزایش دستمزد یا پذیرش بخشی از مطالبات تن می‌دادند که فشار اعتصاب و اعتراض کارگران آن‌ها را ناگزیر می‌کرد. از سوی دیگر، تعداد زیاد کارگران و شرایط دشوار اقتصادی، امکان پاسخگویی به همه مطالبات را برای مدیران محدود می‌کرد؛ به‌ویژه زمانی که یک کارخانه با بحران مالی و مشکلات تولید روبه‌رو بود.
این پژوهشگر تاریخ تأکید کرد: بررسی اسناد کارگری نشان می‌دهد که نمی‌توان تاریخ صنعت نساجی اصفهان را فقط با نام کارخانه‌ها و صاحبان آن‌ها روایت کرد؛ شکل‌گیری طبقه کارگر صنعتی، تغییر سبک زندگی مردم، گسترش خدمات شهری و تحولات فرهنگی و سیاسی نیز بخش مهمی از این تاریخ را تشکیل می‌دهد.
رجایی در پایان با اشاره به محدوده زمانی این پژوهش اظهار کرد: بررسی‌ها و مستندات ارائه‌شده در این نشست تا سال ۱۳۴۳ را در بر می‌گیرد و ادامه تحلیل‌ها و واکاوی ابعاد مختلف تاریخ نساجی اصفهان به فرصتی دیگر موکول شده است.
انتهای پیام
