دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ | ۰۸:۱۹
آلودگی و خطرات بهداشتی حضور فلزات سنگین در هوا

در پژوهشی با محوریت شهر اهواز بررسی شد

آلودگی و خطرات بهداشتی حضور فلزات سنگین در هوا

در مطالعه‌ای نوین توسط پژوهشگران، با سنجش دقیق آلاینده‌های موجود در هوای شهر اهواز، وضعیت خطر مواجهه شهروندان با انواع ترکیبات فلزی سنگین در مناطق مختلف به صورت موشکافانه مورد بررسی قرار گرفته است.

به گزارش ایسنا، آلودگی هوا یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی در جهان امروز است و در این میان، فلزات سنگین به عنوان یکی از خطرناک‌ترین آلاینده‌ها شناخته می‌شوند. این ترکیبات سمی از طریق فعالیت‌های انسانی نظیر صنایع گوناگون، حمل‌ونقل و تردد خودروها، فعالیت‌های معدنی و سوزاندن سوخت‌های فسیلی وارد هوای تنفسی می‌شوند. پایداری این عناصر در طبیعت موجب می‌شود که اثرات مخرب شدیدی بر تندرستی انسان بگذارند. سازمان‌های بین‌المللی بهداشت، موادی همچون آرسنیک، کادمیوم، کروم و سرب را به عنوان عوامل قطعی سرطان‌زا و نیکل را سرطان‌زای احتمالی معرفی کرده‌اند، چرا که این مواد با تخریب ماده ژنتیکی و مهار سیستم‌های ترمیمی سلول، موجب پیدایش بدخیمی‌ها می‌شوند. افزون بر سرطان، این ذرات می‌توانند به بروز بیماری‌های غیرسرطانی مانند آسیب‌های شدید مغزی و عصبی، کاهش بهره هوشی کودکان، بیماری‌های پارکینسون و آلزایمر، مشکلات ریوی، عروقی، نارسایی‌های کلیوی و کبدی و اختلالات باروری در جامعه دامن بزنند.

برای ارزیابی و رصد این آلاینده‌ها، استفاده از پایشگرهای زیستی مانند گلسنگ‌ها روشی نوین، دقیق و بسیار مقرون‌به‌صرفه محسوب می‌شود. گلسنگ‌ها که ترکیبی از قارچ و جلبک هستند، بدون داشتن ریشه، مواد و آلاینده‌های محیطی را مستقیماً از هوا و بارش‌های جوی جذب می‌کنند. این موجودات به دلیل نداشتن سیستم‌های دفع سریع و داشتن متابولیسم آهسته، آلاینده‌ها را برای مدت طولانی در بافت‌های خود ذخیره می‌کنند و از این رو آینه‌ای تمام‌نما از کیفیت هوای محیط پیرامون به شمار می‌روند. پایش زیستی با گلسنگ‌ها برخلاف ایستگاه‌های سنجش فیزیکی پرهزینه، قابلیت ارزیابی بلندمدت و گسترده را در نقاط مختلف شهری و صنعتی فراهم می‌سازد. در مناطقی که پیش‌تر تحت تأثیر آلودگی شدید بوده‌اند، روشی به نام «فراکاشت گلسنگ» به کار می‌رود. در این رویکرد، گونه‌های سالم گلسنگ را از مناطق پاک و بکر جمع‌آوری کرده و درون کیسه‌های توری در نقاط آلوده شهر نصب می‌کنند تا انباشت ذرات سمی را طی زمان ثبت کنند.

گروهی از پژوهشگران به سرپرستی دکتر غلامرضا گودرزی از گروه مهندسی بهداشت محیط دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز به همراه ۴ همکار دیگر از همین دانشگاه، با مشارکت و همراهی متخصصانی از دانشکده علوم پزشکی بهبهان، سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران و دانشگاه سیِینا از کشور ایتالیا، پژوهشی جامع را در خصوص ارزیابی خطرات ناشی از فلزات سنگین هوای آزاد در مناطق مختلف شهر اهواز به انجام رسانده‌اند.

در روند اجرای این مطالعه، پژوهشگران با استفاده از روش کیسه‌ای، گلسنگ‌های سالم را در ارتفاع تقریبی سه متری از سطح زمین در ۲۶ ایستگاه با کاربری‌های مسکونی، صنعتی و ترافیکی در سطح شهر اهواز مستقر ساختند. پس از پایان دوره مواجهه، نمونه‌های گلسنگ جمع‌آوری و مراحل پاک‌سازی، خشک‌کردن، عصاره‌گیری و هضم شیمیایی بر روی آن‌ها انجام گرفت. برای سنجش دقیق غلظت عناصر سنگین شامل آرسنیک، کادمیوم، کروم، نیکل و سرب، از دستگاه بسیار دقیق طیف‌سنجی جرمی استفاده شد. در مرحله بعد، اطلاعات حاصل با نرم‌افزارهای تخصصی تحلیل شد و شاخص‌های خطر بیماری‌های سرطانی و غیرسرطانی برای دو گروه سنی کودکان و بزرگسالان از سه مسیر مختلف شامل تنفس ذرات، بلع ناخواسته گردوغبار و تماس پوستی محاسبه گردید.

یافته‌های به دست آمده مشخص کرد که بیشترین میزان تجمع فلزات سنگین به ترتیب در مناطق با کاربری صنعتی و پس از آن در مناطق ترافیکی شهر اهواز متمرکز بوده است. در بخش‌های صنعتی، بالاترین غلظت به ترتیب مربوط به فلزات نیکل، آرسنیک و کروم بوده است. همچنین در مناطق ترافیکی، فلزات نیکل، کروم و کادمیوم بیشترین فراوانی را به خود اختصاص دادند.

بررسی نتایج سلامت‌محور نشان داد که شاخص خطر غیرسرطانی برای تمامی مناطق و در هر دو گروه سنی کمتر از حد بحرانی بود که نشان‌دهنده عدم وجود خطر فوری و قابل توجه برای بیماری‌های غیرسرطانی است. با این حال، در زمینه خطر بالقوه ابتلا به سرطان، نتایج هشداری جدی به همراه داشت، چرا که فلزات سنگین ناشی از فعالیت‌های صنعتی و ترافیکی دارای پتانسیل سرطان‌زایی شناسایی شدند و کودکان در مناطق صنعتی و پرتردد اهواز بیش از بزرگسالان و عمدتاً از طریق مسیر بلع گردوغبار، در معرض این خطر قرار دارند.

بر اساس اطلاعات تکمیلی پژوهش، دلیل اصلی غلظت بالای عناصر سمی نظیر نیکل و کروم، استقرار صنایع بزرگ آهن و فولاد، صنایع فرآوری فلزات، شهرک‌های صنعتی و صنایع نفت و گاز در حومه و جوار بخش‌های مسکونی اهواز و همچنین تردد بالای وسایل نقلیه و فرسایش لاستیک و لنت خودروها است.

علاوه بر این، عواملی چون فعالیت‌های کارخانجات لوله‌سازی، کربن بلک و بادهای غالب همراه با پدیده گردوغبار در تشدید این آلودگی نقش دارند. خطر بلع ناخواسته ذرات به این دلیل بالاترین سهم مواجهه را دارد که کودکان در طول فعالیت‌های روزمره، دست‌های آلوده به گردوغبار سطوح و خاک را به دهان برده یا ذرات نشسته بر مواد غذایی و منابع آب را مصرف می‌کنند که این امر اهمیت رعایت اصول بهداشتی و کاهش گردوغبار محیطی را دوچندان می‌سازد.

این یافته‌های علمی ارزشمند در قالب یک مقاله پژوهشی در «فصلنامه تحقیقات سلامت در جامعه» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران به چاپ رسیده و در اختیار جامعه علمی و مدیران حوزه سلامت عمومی قرار گرفته است.

انتهای پیام

# علمی‌ و دانشگاهی

آخرین اخبار علمی‌ و دانشگاهی