محسن ابوالحسنی در گفتوگو با ایسنا در پاسخ به این پرسش که شبکههای اجتماعی چه تأثیری بر شکلگیری هویت، خودباوری و احساس ارزشمندی نوجوانان دارند و آیا این فضا بیشتر به خودشناسی کمک میکند یا زمینهساز سردرگمی هویتی است، اظهار کرد: شبکههای اجتماعی را باید از دو جنبه فرصت و تهدید بررسی کنیم. از جنبه فرصت، نوجوان میتواند با استعدادها، علایق، فرهنگها و دیدگاههای مختلف آشنا شود، مهارتهای جدید یاد بگیرد و حتی تواناییهای خود را به دیگران معرفی کند. این موضوع میتواند به خودشناسی و کشف استعدادهای او کمک کند.
این روانشناس افزود: اما مسئله از جایی شروع میشود که نوجوان به جای شناخت ارزشهای درونی خود، ارزشمندیاش را بر اساس تأیید دیگران تعریف میکند. برای مثال، تعداد دنبالکنندگان، لایکها، بازدیدها و کامنتها ممکن است به معیار ارزشمندی نوجوان تبدیل شود. در این شرایط، او بهتدریج به این باور میرسد که هرچه بیشتر دیده شود، ارزشمندتر است.
ابوالحسنی با اشاره به ارتباط این موضوع با مفهوم «مقایسه اجتماعی» در روانشناسی، بیان کرد: نوجوان دائماً خود را با تصاویر و سبک زندگی دیگران مقایسه میکند؛ درحالیکه آنچه در شبکههای اجتماعی میبیند، لزوماً واقعیت کامل زندگی افراد نیست، بلکه اغلب گزینششدهترین و زیباترین بخش زندگی آنهاست. نتیجه این مقایسه میتواند کاهش رضایت از خود، نارضایتی از ظاهر، احساس ناکافی بودن و حتی اضطراب و افسردگی باشد.
وی با اشاره به نگاه دینی به موضوع ارزشمندی انسان، گفت: از نگاه دینی نیز یک نکته بسیار مهم وجود دارد. قرآن کریم در آیه ۱۳ سوره حجرات میفرماید: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ»؛ یعنی ارزشمندترین انسانها نزد خداوند، باتقواترین آنها هستند. این آیه به ما یادآوری میکند که معیار ارزش انسان، ظاهر، شهرت، ثروت و تأیید دیگران نیست، بلکه ارزشهای درونی، اخلاق، تقوا و کیفیت رفتار انسان اهمیت دارد.
این روانشناس کودک و نوجوان تأکید کرد: باید به نوجوان یاد بدهیم که خود را با معیارهای واقعی ارزیابی کند، نه با معیارهای ظاهری و گاهی غیرواقعی فضای مجازی. لذا به نظرم، یکی از مهمترین وظایف تربیتی ما این است که نوجوان به این باور برسد که «من ارزشمندم، حتی اگر همه من را تأیید نکنند».
نقش خانواده در شکلگیری هویت مستقل و سالم نوجوانان
وی در پاسخ به این پرسش که خانواده چگونه میتواند در شکلگیری هویت مستقل و سالم نوجوانان نقشآفرینی کند و والدین چگونه میتوانند میان نظارت و احترام به استقلال نوجوان تعادل برقرار کنند، اظهار کرد: خانواده مهمترین پایگاه شکلگیری هویت نوجوان است.
ابوالحسنی افزود: نوجوان در این دوره نیاز دارد هم احساس تعلق داشته باشد و هم استقلال را تجربه کند؛ یعنی از یک طرف بداند خانواده پشتیبان اوست و از طرف دیگر احساس کند که به شخصیت، افکار و انتخابهایش احترام گذاشته میشود.
این روانشناس ادامه داد: گاهی والدین تصور میکنند برای محافظت از نوجوان باید تمام رفتارهای او را کنترل کنند؛ از طرف دیگر، بعضی خانوادهها نیز به دلیل احترام به استقلال نوجوان، نظارت را بهطور کامل کنار میگذارند؛ هر دو رویکرد میتواند مشکلساز باشد.
وی با تأکید بر ضرورت تمایز میان نظارت، کنترل و اعتماد، بیان کرد: نظارت به این معناست که والدین از فضای ارتباطی و فعالیتهای مجازی فرزندشان آگاهی داشته باشند. کنترل افراطی یعنی بدون توجه به نیازهای رشدی نوجوان، دائماً در انتخابها و حریم شخصی او مداخله کنند و اعتماد نیز به این معناست که به او فرصت بدهند مسئولیت انتخابهایش را بهتدریج بر عهده بگیرد.
ابوالحسنی در ادامه، چند پیشنهاد برای والدین مطرح کرد و گفت: نخست اینکه والدین باید با نوجوان گفتوگوی بدون قضاوت داشته باشند. به جای اینکه دائماً بپرسند چرا این صفحه را دنبال میکنی یا چرا این محتوا را میبینی، بهتر است درباره علایق و دلیل انتخابهای او صحبت کنند.
این روانشناس افزود: دوم اینکه قوانین استفاده از فضای مجازی باید به شکل توافقی و متناسب با سن نوجوان تنظیم شود. سوم اینکه والدین باید خودشان الگوی مناسبی در استفاده از تلفن همراه باشند؛ زیرا نمیتوانیم از نوجوان انتظار داشته باشیم هنگام گفتوگو گوشی را کنار بگذارد، اما خودمان دائماً مشغول تلفن همراه باشیم.
ابوالحسنی ادامه داد: چهارمین نکته این است که باید برای نوجوان فرصت تجربه استقلال فراهم شود؛ برای مثال، اجازه بدهیم در بعضی تصمیمهای خانوادگی نظر بدهد، مسئولیتهایی را بپذیرد و نتیجه انتخابهایش را تجربه کند.
وی با اشاره به مسئولیت خانواده در تربیت دینی فرزندان، اظهار کرد: از منظر دینی، قرآن کریم در آیه ۶ سوره تحریم میفرماید: «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا». این آیه مسئولیت خانواده در قبال تربیت و مراقبت از اعضای خود را یادآوری میکند. مراقبت تربیتی صرفاً به معنای محدود کردن نیست، بلکه به معنای توانمندسازی است. ما باید فرزندی تربیت کنیم که حتی در نبود نظارت والدین، قدرت تشخیص درست از نادرست را داشته باشد.
ابوالحسنی بیان کرد: به تعبیر دیگر، هدف تربیت دینی و روانشناختی، ساختن نوجوانی مطیع و وابسته نیست، بلکه پرورش انسانی آگاه، مسئولیتپذیر و دارای قدرت انتخاب است.
مسئولیت مدرسه و مشاوران در تقویت هویت فردی و اجتماعی نوجوانان
وی در پاسخ به این پرسش که مدرسه و مشاوران چه مسئولیتی در تقویت هویت فردی و اجتماعی نوجوانان دارند و چگونه میتوان سواد رسانهای و تفکر انتقادی را تقویت کرد، اظهار کرد: اگر خانواده را نخستین محیط شکلگیری هویت بدانیم، مدرسه یکی از مهمترین محیطهای اجتماعی برای تثبیت و تکمیل آن است.
این روانشناس افزود: نوجوان در مدرسه فقط درس یاد نمیگیرد، بلکه یاد میگیرد چگونه با دیگران ارتباط برقرار کند، چگونه تفاوتها را بپذیرد، چگونه مسئولیت اجتماعی داشته باشد و چگونه تواناییهای خود را بشناسد. مدرسه باید از یک محیط صرفاً آموزشی به محیطی برای رشد همهجانبه شخصیت دانشآموز تبدیل شود.
ابوالحسنی با اشاره به نقش مشاوران مدارس در این زمینه، بیان کرد: مشاوران مدارس نقش بسیار مهمی دارند و باید به نوجوان کمک کنند تا استعدادها، علایق، ارزشها و نقاط قوت خود را بشناسد و صرفاً بر اساس نظر دوستان یا الگوهای فضای مجازی درباره خود قضاوت نکند.
وی آموزش سواد رسانهای را یکی از اقدامات مهم در این زمینه دانست و گفت: سواد رسانهای یعنی نوجوان یاد بگیرد هر چیزی را که در فضای مجازی میبیند، بدون بررسی نپذیرد. برای مثال، نوجوان باید بتواند به این پرسشها پاسخ دهد که آیا این تصویر یا محتوا واقعی است یا ویرایش شده است؟ چه کسی این محتوا را تولید کرده و با چه هدفی آن را منتشر کرده است؟ آیا این سبک زندگی واقعاً قابل تعمیم به زندگی همه افراد است؟ آیا این محتوا با ارزشها و سلامت روان من سازگار است؟ آیا من دارم آگاهانه انتخاب میکنم یا صرفاً تحت تأثیر دیگران قرار گرفتهام؟
ابوالحسنی در ادامه تأکید کرد: این همان تقویت تفکر انتقادی است. همچنین پیشنهاد میکنم مدارس برنامههایی برای کشف استعدادها، فعالیتهای گروهی، مسئولیتپذیری اجتماعی، هنر، ورزش و فعالیتهای داوطلبانه داشته باشند؛ زیرا هویت فقط با حرف زدن درباره خودشناسی شکل نمیگیرد، بلکه نوجوان باید فرصت تجربه کردن داشته باشد.
وی با اشاره به تأکید آموزههای دینی بر تفکر و تعقل، اظهار کرد: از منظر دینی نیز ما بر تفکر، تعقل و انتخاب آگاهانه تأکید داریم. قرآن کریم بارها انسان را به اندیشیدن و تعقل دعوت میکند. در واقع، تربیت دینی قرار نیست قدرت فکر کردن را از نوجوان بگیرد، بلکه باید قدرت تشخیص و انتخاب درست را در او تقویت کند.
این روانشناس کودک و نوجوان بیان کرد: به نظر من، مدرسه موفق، مدرسهای نیست که فقط دانشآموزان منضبط و نمرههای بالا تربیت کند، بلکه مدرسهای است که انسانهایی با هویت سالم، قدرت تفکر، مسئولیتپذیری و توانایی انتخاب پرورش دهد.
نشانههای تأثیر منفی شبکههای اجتماعی بر سلامت روان و هویت نوجوانان
وی در پاسخ به این پرسش که والدین و مربیان از کجا تشخیص دهند استفاده نوجوان از شبکههای اجتماعی از حالت عادی خارج شده و بر سلامت روان یا هویت او تأثیر منفی گذاشته است و راهکارهای پیشگیری و مداخله چیست، اظهار کرد: نکته مهم این است که صرفاً زیاد بودن زمان استفاده از شبکههای اجتماعی، بهتنهایی به معنای اعتیاد یا اختلال نیست. ما باید میزان اختلال در عملکرد روزمره نوجوان را بررسی کنیم.
این روانشناس با اشاره به برخی نشانههای هشداردهنده در این زمینه، افزود: نخست اینکه نوجوان بهتدریج از فعالیتهای مورد علاقه قبلی، روابط خانوادگی، دوستان واقعی و مسئولیتهای تحصیلی فاصله میگیرد. دوم اینکه هنگام محدود شدن دسترسی به تلفن همراه، واکنشهای هیجانی شدید، پرخاشگری یا اضطراب نشان میدهد.
وی با اشاره به اختلال خواب بهعنوان یکی دیگر از نشانههای هشداردهنده، بیان کرد: سوم اینکه خواب نوجوان مختل میشود؛ برای مثال، تا نیمهشب در شبکههای اجتماعی فعال است و صبح با خستگی و بیحوصلگی از خواب بیدار میشود.
این روانشناس افزود: چهارمین نشانه این است که نوجوان دائماً خود را با دیگران مقایسه میکند و از ظاهر، تواناییها یا شرایط زندگی خود ناراضی است. پنجم اینکه احساس ارزشمندی او به میزان توجه و تأیید دیگران در فضای مجازی وابسته میشود. همچنین باید به نشانههایی مانند افت تحصیلی، انزوای اجتماعی، اضطراب، خلق پایین و پنهانکاری غیرمعمول توجه کنیم.
انتهای پیام