محمدجواد استادی در میزگرد نقد فیلم ادیسه ساخته کریستوفر نولان که دوشنبه ۲۴ آبانماه در مدرسه هنرهای عالی رضوی برگزار شد، با تأکید بر اینکه سینما را نمیتوان صرفا یک محصول هنری یا سرگرمیساز دانست، تصریح کرد: نگاه مرسوم به فیلم، آن را در جایگاه یک اثر هنری یا محصولی برای سرگرمی مخاطب قرار میدهد، در حالی که سینما کارکردهای دیگری نیز دارد. فیلم و سینما معنا تولید میکنند و به همین دلیل نمیتوان نسبت به این کارکرد بیتفاوت بود یا صرفا از منظر سرگرمی به آنها نگاه کرد.
وی خاطرنشان کرد: سینما به هیچ عنوان صرفا واقعیت را روایت نمیکند، بلکه واقعیت میسازد. این موضوع اهمیت بسیار زیادی دارد. اساسا در جهان، بسیاری از منازعات عرصه قدرت بر سر معنا شکل میگیرند؛ به این معنا که قدرت در اختیار کسی است که بتواند معنا را تولید کند و بسازد. از این منظر، سینما یکی از عرصههای اصلی منازعه بر سر معناست.
سینما؛ سازنده حافظه تاریخی جوامع
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی با اشاره به اهمیت توجه به تجربه کشورهای غربی در مواجهه با سینما گفت: منظور از طرح این موضوع، خوب دانستن غرب نیست؛ بلکه باید به میزان توجهی که در جهان غرب به این پدیده شگفتانگیز وجود دارد، دقت کنیم. جوامع بدون حافظه تاریخی نمیتوانند به حیات خود ادامه دهند و سینما یکی از ابزارهای مهم ساخت این حافظه تاریخی است.
وی با اشاره به پیوند سینما با مناسبات قدرت افزود: فیلم و سینما از مناسبات قدرت جدا نیستند و از آنها تأثیر میپذیرند. از سوی دیگر، برخلاف تصور برخی افراد، سالهاست روشن شده که مخاطبان، مصرفکنندگان منفعل آثار سینمایی نیستند، بلکه مخاطبانی فعال به شمار میروند؛ بنابراین از این منظر نیز باید سینما را در حوزه مطالعات فرهنگی بررسی کرد.
استادی با اشاره به رویکرد خود در بررسی فیلم «ادیسه» ساخته کریستوفر نولان گفت: در مواجهه با این اثر، قصد ندارم درباره کیفیت کارگردانی نولان، عناصر فنی فیلم یا میزان وفاداری او به هومر صحبت کنم. از منظر مطالعات فرهنگی، فیلم را به مثابه یک متن میبینم که در موقعیتی تاریخی ساخته میشود و با حافظه جمعی مخاطبان وارد گفتوگو میشود و میتواند معنایی از قدرت تولید کند.
وی با اشاره به اهمیت دو عنصر جنگ و قهرمانی در فیلم «ادیسه» ادامه داد: پرسش من این نیست که اودیسئوس چگونه به خانه بازمیگردد، بلکه میخواهم از منظر مطالعات فرهنگی بپرسم چرا او به خانه بازمیگردد و اساسا بازگشت او برای من و شما که در سال ۲۰۲۶ زندگی میکنیم، چه اهمیتی دارد؟ چرا این بازگشت برای انسان معاصر همچنان مسئله است؟
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با بیان اینکه «ادیسه» حتی پیش از مکتوب شدن نیز از روایتهای کهن جهان غرب به شمار میرفته است، تصریح کرد: نولان این روایت کهن را برای انسان قرن بیستویکمی بازآفرینی میکند و نمیتوان از فاصله تاریخی میان روایت اصلی و بازآفرینی معاصر آن چشمپوشی کرد. ما در جهانی زندگی میکنیم که جنگ، بحران مشروعیت سیاسی، جابهجایی انسانها و منازعه بر سر روایت تاریخ، از مسائل روزمره آن هستند.
وی با اشاره به اینکه شخصیت اصلی «ادیسه» فرماندهای پیروز در جنگ است که با بار اخلاقی تحمیلشده بر خود مواجه میشود، افزود: در چنین شرایطی دیگر صرفا با یک افسانه باستانی روبهرو نیستیم، بلکه داستانی که نولان در قرن بیستویکم روایت میکند، به آینهای برای طرح پرسشهای جهان معاصر تبدیل میشود. البته منظور این نیست که میتوان تمام جزئیات این اثر را به دنیای امروز تعمیم داد.
استادی با پیشنهاد بررسی فیلم در سه سطح بیان کرد: نخست باید به روایت فیلم و تصاویری که میسازد توجه کرد. در سطح دوم باید ایدئولوژی و مناسبات قدرت پنهان در پشت اثر را بررسی کرد؛ چراکه یکی از وظایف مطالعات فرهنگی، کشف و شناسایی همین مناسبات است. در سطح سوم نیز باید نسبت روایت ارائهشده از سوی نولان را با مسائل معاصر جهان سنجید.
وی خاطرنشان کرد: مخاطبان آگاه هنگام مواجهه با یک اثر سینمایی یا هنری، بهویژه اگر از تفکر انتقادی برخوردار باشند، باید برخوردی فعال با آن داشته باشند و صرفا مصرفکننده اثر نباشند. مدعای اصلی من این است که میتوان «ادیسه» را روایتی از شکاف میان چند مفهوم دانست؛ نخست پیروزی نظامی، دوم مشروعیت اخلاقی و سوم امکان بازگشت به زندگی عادی.
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با اشاره به محورهای مورد نظر خود برای تحلیل فیلم گفت: در این بررسی چند محور اساسی وجود دارد؛ نخست مسئله اسطوره و قهرمانانی که در این فضا ساخته میشوند، دوم نسبت میان جنگ و مشروعیت، سوم مسئله حافظه و تروماهایی که ایجاد میشوند، چهارم مفهوم وطن و هویت و پنجم عقل. در نهایت نیز میتوان به دو تناقض موجود در اثر «ادیسه» پرداخت.
غیبت خدایان و انتقال امر الهی به طبیعت
استادی در پاسخ به پرسشی درباره روششناسی تحلیل فیلم و نسبت الهیات یونانی با بازنمایی مدرن آن در اثر نولان اظهار کرد: یکی از نکات مهم در این فیلم، تصویربرداری با دوربینهای آیمکس است که نولان نیز بر استفاده از آن اصرار دارد. این شیوه تصویربرداری، به اعتقاد من، نوعی رتوریک الهیاتی ایجاد میکند؛ چراکه خدایان در فیلم حذف شدهاند و ما در غیاب آنها با جهان اثر مواجه هستیم.
وی افزود: آیمکس به نولان این امکان را داده است که حضور و هیمنه خداوند را در دریا و اقیانوس به تصویر بکشد. موسیقی فیلم نیز در این زمینه عملکرد بسیار تأثیرگذاری دارد. در واقع، در این اثر نوعی انتقال حضور الهی از خدایان به طبیعت اتفاق میافتد؛ مفهومی که میتوان آن را با گذار از «ریلیجیتی» به «نچرال تیولوژی» در الهیات مسیحی مقایسه کرد.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی ادامه داد: در این فیلم، حضور الهی به جای آنکه در قالب خدایان شخصیتوار بازنمایی شود، در طبیعت و عناصر آن نمود پیدا میکند. دریا و گردباد انسان را در کام خود میگیرند و محیطی ایجاد میکنند که انسان در آن متنبه و آماده مواجهه با مراحل بعدی میشود. در اینجا دیگر با خدایانی مواجه نیستیم که به شکل مستقیم خشمگین شوند، بلکه طبیعت خود به بستری برای این مواجهه تبدیل شده است.
استادی با اشاره به یکی از صحنههای مهم اثر تصریح کرد: یکی از زیباترین بخشهایی که میتوان در یک حماسه دید، آواز سیرنهاست؛ موجوداتی که مخاطب را مسحور میکنند، اما نولان این بخش را به سکوت برگزار میکند. به نظر من این یکی از آشکارترین انتخابهای فیلم است. اساسا من این جنبه را کنار میگذارم و آن را به اصطلاح میوت میکنم، چراکه میخواهم بر نعرهها و رنجهایی تمرکز کنم که قهرمان در طول مسیر متحمل میشود.
وی خاطرنشان کرد: این رنج و مراحلی که قهرمان باید از آنها عبور کند، شباهتهایی با وسوسههایی دارد که حضرت عیسی(ع) در انجیل و در بیابان، در مواجهه با شیطان تجربه میکند. در این برداشت، قهرمان باید از وسوسههای شیطانی عبور کند تا به مقصدی معنوی برسد؛ درحالیکه چنین مفهومی در روایت هومر به این شکل وجود ندارد.
جنگ با پایان نظامی تمام نمیشود
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با اشاره به اهمیت حافظه و تروما در تحلیل فیلم «ادیسه» گفت: مسئله اصلی این است که جنگ تروا در گذشته دفن نمیشود و به پایان نمیرسد. اودیسئوس ظاهرا از میدان نبرد جدا میشود و فاصله میگیرد، اما خاطره آن میدان نبرد همواره همراه اوست. این موضوع از اینکه او در لحظه انجام یک عمل، آن را گناه یا اشتباه بداند یا نداند، اهمیت بیشتری دارد.
استادی با بیان اینکه نولان در این فیلم ساختار روایی مبتنی بر یادآوری ایجاد کرده است، افزود: در این ساختار، گذشته به شکل مداوم تکرار و یادآوری میشود و به نیرویی فعال تبدیل میشود که در زمان حال اثر میگذارد. این موضوع صرفا یک شگرد روایی نیست، بلکه پیامی برای امروز ما دارد و آن اینکه پایان نظامی جنگ به معنای پایان تجربه جنگ نیست.
وی ادامه داد: برای مثال، چرا سینمای دفاع مقدس با وجود پایان جنگ همچنان ادامه دارد؟ دلیل آن این است که پایان نظامی جنگ، به معنای پایان تجربه جنگ نیست. حتی اگر امروز به فرض با آمریکاییها به صلح برسیم، که البته بعید میدانم، باز هم نمیتوان گفت تجربه جنگ تمام شده است؛ زیرا این تجربه همچنان استمرار دارد.
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با تفکیک دو نوع حافظه رسمی و زیسته اظهار کرد: حافظه رسمی و حافظه زیسته همیشه با یکدیگر یکی نیستند. در حافظه رسمی از پیروزیها، فرماندهان، نقاط عطف و اقدامات برجسته صحبت میشود، اما حافظه زیسته به تجربههای فردی انسانها مربوط است؛ تجربههایی مانند کشته یا شهید شدن یک دوست، اضطراب برای فرزند و رنجهایی که افراد در جریان جنگ تحمل کردهاند.
استادی با اشاره به اینکه این دو نوع حافظه لزوما با یکدیگر همپوشانی ندارند، تصریح کرد: در حافظه فردی ممکن است به یاد اضطرابها و رنجهای شخصی بیفتیم؛ برای مثال، برخی افراد با شنیدن ترانههای مرتبط با جنگ و یادآوری آثار و روایتهایی مانند سریال «وضعیت سفید» و شخصیت چاوشی، خاطرات خاصی را به یاد میآورند. این تجربهها با تصویری که در حافظه رسمی از جنگ ارائه میشود، تفاوت دارند.
وی خاطرنشان کرد: در فیلم نولان، یادآوری مکرر مردان ازدسترفته و ویرانیهایی که اتفاق افتاده است، باعث میشود تصویر پیروزمندانه اودیسئوس آرام، یکنواخت و هارمونیک باقی نماند. ما با انسانی مواجه میشویم که برای فهم وضعیت کنونی خود، ناچار است گذشتهاش را روایت کند و به آن بازگردد.
وی با تأکید بر اینکه منظور از مطالعات تروما، ارائه تشخیص بالینی درباره شخصیت افراد نیست، بیان کرد: بحث من در اینجا فرهنگی است. اگر جوامع فقط فاتحان خود را به خاطر بسپارند و رنجدیدگان را فراموش کنند، حافظه به ابزاری برای بازتولید قدرت تبدیل میشود. پایان فیلم نولان نیز با همین مسئله پیوند دارد؛ اینکه فراموش کردن خطاهای تاریخی میتواند زمینه تکرار آنها را فراهم کند.
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با جمعبندی این بخش از بحث خود گفت: همانطور که در اثر «مسافران» مرحوم بیضایی نیز میبینیم، جنگ در میدان نبرد تمام میشود، اما در حافظه فردی و جمعی، روایتهای متعدد آن همچنان ادامه پیدا میکنند. این مسئله نشان میدهد که پایان جنگ در میدان، لزوما به معنای پایان حضور آن در زندگی و حافظه انسانها نیست.
خانه فراتر از یک جغرافیاست
استادی با اشاره به محور چهارم تحلیل خود، یعنی مفهوم وطن و هویت، اظهار کرد: در ظاهر، داستان «ادیسه» روایت بازگشت اودیسئوس به ایتاکاست، اما معنای خانه در این اثر فراتر از یک موقعیت جغرافیایی است. نمیتوان خانه را صرفا معادل یک سرزمین یا جزیره دانست؛ خانه جایی است که انسان با خانواده، گذشته، زبان و موقعیت اجتماعی خود پیوند دارد.
وی افزود: اودیسئوس تنها به دنبال رسیدن به یک جزیره نیست، بلکه میخواهد روابط و پیوندهای ازدسترفته زندگی خود را احیا کند. بااینحال، باید پرسید آیا بازگشت فیزیکی و جسمی به خانه به معنای بازیابی همان هویت قبلی است؟ آیا انسانی که از جنگ بازمیگردد، همچنان همان فردی است که پیش از جنگ خانه خود را ترک کرده بود؟
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با تأکید بر اینکه هویت مفهومی ثابت و بسته نیست، تصریح کرد: از منظر مطالعات فرهنگی، هویت چیزی نیست که برای همیشه بسته و تغییرناپذیر باقی بماند. تحولات جامعه ایرانی نیز نشان میدهد که هویت در حال تغییر است. عقل ابزاری نیز میتواند در توضیح این مسئله مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه هویت در طول تاریخ و بر اساس تجربه شکل میگیرد.
استادی با اشاره به تحولات اجتماعی ایران ادامه داد: اگر به تغییراتی که امروز در جامعه ایرانی اتفاق میافتد توجه نشود و این تحولات نادیده گرفته شوند، نمیتوان واقعیتهای اجتماعی را بهدرستی درک کرد. من در اینجا قصد ارزشگذاری ندارم و نمیخواهم بگویم کدام رفتار درست یا نادرست است، اما آنچه امروز در جامعه مشاهده میکنیم، نتیجه سالها بیتوجهی به تغییراتی است که کسی نخواسته آنها را ببیند و مورد توجه قرار دهد.
وی با بازگشت به شخصیت اصلی فیلم «ادیسه» خاطرنشان کرد: این مسئله درباره خود اودیسئوس نیز روشن است. او شخصیتی است که از جنگ بازمیگردد، اما آیا همان فرماندهای است که روزی برای حضور در جنگ، خانه خود را ترک کرد یا با انسانی متفاوت مواجه هستیم؟ پرسش اصلی این نیست که اودیسئوس بازمیگردد یا خیر، بلکه باید پرسید چه کسی بازمیگردد و آیا آن فردی که بازگشته، همچنان همان اودیسئوس سابق است؟
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با اشاره به پایان متفاوت فیلم نولان بیان کرد: پس از بازپسگیری موقعیت خانوادگی و سیاسی خود، اودیسئوس فرمانروایی را واگذار میکند و راهی سفری دیگر میشود. باید پرسید آیا این انتخاب به معنای فاصله گرفتن او از تصور سلطنت است یا میتوان آن را بخشی از مسیر طبیعی قهرمانی دانست که در فیلم به تصویر کشیده شده است؟
استادی با تأکید بر تفاوت میان تعلق به وطن و میل به تملک قدرت گفت: نمیخواهم بگویم این فیلم الگویی کامل از وطنپرستی و وطندوستی ارائه میدهد، اما نکته مهم این است که میان تعلق به وطن و میل به تملک قدرت تفاوت وجود دارد. این تمایز یکی از نکات مهمی است که در تحلیل اثر باید مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: بازگشت به سرزمین ممکن است، اما پرسش این است که آیا بازگشت به انسانی که پیش از جنگ بودیم نیز امکانپذیر است؟ تمام بحث من این است که باید پرسشهای درست را مطرح کنیم؛ پرسشهایی که ذهن مخاطب را فعال میکنند و او را به تفکر وامیدارند. در غیر این صورت، مخاطب به مصرفکنندهای منفعل تبدیل میشود که صرفا اثر را تماشا میکند، بدون آنکه با آن وارد گفتوگو شود.
انتهای پیام