به گزارش ایسنا، بخ نقل از شفقنا، ایشان با پیشبینی سلطه حاکمان ستمگر، تضعیف حقوق اقتصادی مردم و از بین رفتن همبستگی اجتماعی، نشان دادند که کنار گذاشتن حق و مشروعیت بخشیدن به زور و فشار، صرفاً به یک جابهجایی سیاسی محدود نمیشود، بلکه میتواند جامعه را در مسیری قرار دهد که سرانجام آن استبداد فراگیر و سلب حقوق عمومی است.
استاد سروش محلاتی همچنین با اشاره به ضرورت شناخت علل و عوامل تحولات اجتماعی و سیاسی، تأکید کرد که آیندهنگری صرفاً پیشگویی حوادث نیست، بلکه شناخت پیامدهای طبیعی تصمیمها و رفتارهای امروز است؛ چراکه جامعهای که آینده را نبیند، زمانی متوجه خطر خواهد شد که فرصت چارهاندیشی را از دست داده است.
متن سخنرانی استاد محمد سروش محلاتی را می خوانید:
بسم الله الرحمن الرحیم
پس از وفات رسول اکرم(ص) در فاصلهای بسیار کوتاه، حضرت فاطمه زهرا(س) به شهادت رسیدند. درباره حوادثی که مقارن با رحلت پیامبر اکرم(ص) اتفاق افتاد، دو پرسش اساسی مطرح است.
طرح دو پرسش:
پرسش نخست درباره ماهیت این حوادث است؛ پس از وفات پیامبر اکرم، چه اتفاقاتی در جامعه اسلامی رخ داد؟ تاریخ به این پرسش پاسخ میدهد و حوادث آن روزگار را گزارش میکند.
پرسش دوم این است که آثار و نتایج آن حوادث چه بود و چه پیامدهایی به دنبال داشت؟ این پرسش، پرسشی دشوار و سنگین است زیرا برای پاسخگویی به آن باید بررسی کرد سنگی که در اقیانوس تاریخ اسلام افتاد، چه امواجی پدید آورد، این امواج تا کجا و تا چه زمانی ادامه یافت و چگونه تاریخ را تحت تأثیر قرار داد؟
نخستین کسی که به این مسئله توجه کرد و دریافت این حوادث به کجا خواهد انجامید، حضرت فاطمه زهرا(س) بود. نگاه غالب مردم در آن روزگار معطوف به این بود که امروز چه اتفاقی افتاده است؛ همین و بس! تنها نگاه حضرت زهرا(س) بود که از امروز عبور میکرد و متوجه این نکته بود که فردا چه حوادثی در پیش خواهد بود.
فاطمه (س) اولین هشدار دهنده نسبت به آینده
بسیاری از افراد، این رخدادها را حوادثی کوچک میشمردند. تصور میکردند نهایت اتفاق این است که علی بن ابیطالب علیهالسلام، با آنکه شایستهترین فرد برای خلافت است، کنار گذاشته شده و شخص دیگری زمام امور جامعه را به دست گرفته است. این مساله، حداکثر چیزی بود که در ذهن یک مسلمانِ طرفدار امیرالمؤمنین میگذشت، اما اینکه این جابهجایی، کنار رفتن گروهی و روی کار آمدن گروهی دیگر، در آینده چه آثاری خواهد داشت و کار جامعه به کجا خواهد رسید، مسئلهای بود که فقط حضرت زهرا(س) آن را تشخیص داد و برای مردم بازگو کرد. ازاینرو، موضوع سخن من در این جلسه، آیندهنگری حضرت زهرا (س) است.
قرآن کریم پیشتر به این احتمال اشاره کرده بود که خلاء رسول اکرم(ص)، ممکن است حوادثی رخ دهد و مردم به گذشته بازگردند: «أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَیٰ أَعْقَابِکُمْ»؛ آیا اگر پیامبر بمیرد یا کشته شود، به گذشته خود بازمیگردید؟ این آیه، هشداری بود و نشان میداد که زمانه ممکن است پس از وفات پیامبر آبستن حوادثی باشد. اما کسی که پرده از این رمز و راز برداشت و برای مردم توضیح داد که آینده آبستن چه حوادثی است و چه رخدادی در پیش است، حضرت زهرا (س) بود.
اینکه مردم آن روزگار این مسائل را درک نکردند و سخن فاطمه(س) را نفهمیدند، یک مسئله است؛ اما مسئله مهمتر آن است که حضرت زهرا چگونه این آینده را دید؟ بر اساس چه منطقی توانست چنین آیندهای را تشخیص دهد؟
برای پاسخ به این پرسش، از بیانی استفاده میکنم که حضرت زهرا (س) در دیدار با زنان مهاجر و انصار ایراد کردند.
چنانکه میدانید، از حضرت زهرا (س) دو سخنرانی نسبتاً مفصل نقل شده است؛ یکی خطبهای که در مسجد ایراد کردند و مربوط به روزهای نخست پس از رحلت پیامبر است؛ و دیگری سخنانی که در منزل، در دیدار با زنانی بیان فرمودند که برای عیادت ایشان آمده بودند، این دیدار به روزهای پایانی عمر حضرت مربوط میشود.
خبر از آینده تاریک و سیاه
در آن ملاقات، زنان از حضرت فاطمه(س) پرسیدند: حال شما چگونه است؟ این پرسشی معمول است که در عیادت از هر بیماری مطرح میشود. اما حضرت، بهجای آنکه از وضعیت جسمی خود و حوادثی که بر ایشان گذشته بود سخن بگویند، شروع کردند به بازگو کردن وقایعی که رخ داده بود و پیامدهایی که در پی داشت. سخنان ایشان از رنجها و مصائب شخصی فراتر رفت و به سرنوشت جامعه اسلامی رسید.
حضرت پس از بیان آن حوادث، به آینده اشاره کردند و فرمودند: من شما را بشارت می دهم به شمشیری برّان، سلطه متجاوزی ستمگر، هرجومرجی فراگیر و استبداد ستمگران؛ همان کسانی که سهم و حقوق شما را اندک میگذارند و جمع شما را درو میکنند. پس وای بر شما و چه سرانجامی در انتظار شماست!
أَبْشِرُوا بِسَیْفٍ صارِمٍ وَسَطْوَهِ مُعْتَدٍ غاشِمٍ، وَبِهَرَجٍ شامِلٍ وَاسْتِبْدادٍ مِنَ الظّالِمینَ، یَدَعُ فَیْئَکُمْ زَهیداً وَجَمْعَکُمْ حَصیداً؛ فَیا حَسْرَتا لَکُمْ وَأَنّیٰ بِکُمْ؟
حضرت میخواستند بگویند مسئله صرفاً این نیست که علی بن ابیطالب را کنار زدهاند و شخص دیگری جای او را گرفته است؛ یک نفر رفته و دیگری آمده است. ماهیت مسئله چنین نیست. واقعیت این است که در آینده، دیکتاتوری خونآشام و ستمگر بر جامعه مسلط خواهد شد؛ شمشیر برّان و قدرت متجاوزان بر سر مردم سایه خواهد افکند، خونها ریخته خواهد شد و هرجومرج و ستم، جامعه را فرا خواهد گرفت.
در تاریخ، کسی را سراغ نداریم که در آن روزگار، بلافاصله پس از وفات رسول اکرم، چنین آیندهای را برای امت اسلامی پیشبینی کرده باشد و آن پیشبینیها نیز عیناً در دورههای بعد تحقق یافته باشد.
البته امیرالمؤمنین علی علیهالسلام نیز پیشبینیهایی دارند که در نهجالبلاغه نقل شده است؛ اما بسیاری از آن پیشبینیها مربوط به سالهای بعد و پس از استمرار حوادث است. در طول بیستوپنج سال، خلفای نخست و دوم و سوم روی کار آمدند و انحرافات، یکی پس از دیگری، خود را نشان داد. پس از آن، امیرالمؤمنین قدرت را به دست گرفتند و درباره آینده و پیامدهای آن انحرافات سخن گفتند. این سخنان مهم است؛ اما کسی که در همان آغاز و پیش از گذشت زمان و آشکار شدن لایههای مختلف حوادث، خطر را در نطفه تشخیص داد، حضرت زهرا (س) بود.
ولی مهم تر آن است که ببینیم حضرت چگونه آینده را پیشبینی کردند؛ و مهمتر از آن، بیاموزیم با چه منطقی میتوان آینده را شناخت. مسئله اصلی، فراگرفتن روش و به دست آوردن معیارهای پیشبینی است. آیا میتوان این معیارها را کشف کرد؟
دو گونه آینده نگری: غیبی و عینی
پیشبینی آینده گونههای مختلفی دارد. گاهی اولیای الهی بر اساس ارتباطی غیبی، از حوادث آینده خبر میدهند. این پیشگوییها حاصل تحلیل اجتماعی و سیاسی حوادث نیست بلکه خبر دادن از وقایعی است که قرار است اتفاق بیفتد. برای مثال، سید رضی در نهجالبلاغه نقل میکند که امیرالمؤمنین علی(ع) هنگام حرکت برای جنگ نهروان فرمودند در این جنگ پیروز میشویم؛ از خوارج ده نفر جان سالم به در نمیبرند و از سپاهیان ما نیز بیش از ده نفر کشته نخواهند شد. حضرت حتی تعداد کشتهها را مشخص کردند. اینگونه اخبار، از سنخ پیشگوییهای غیبی است و از بحث تحلیل و بررسی علل و عوامل اجتماعی جداست. چنین امری به اشخاصی خاص و ارتباطات ویژه آنان مربوط میشود.
نوع دیگر پیشبینی، بر اساس تحلیل علل و عوامل حوادث است. در این روش، علتها و زمینهها بررسی میشود و بر پایه آنها میتوان آینده را پیشبینی کرد. برای نمونه، امیرالمؤمنین علیهالسلام در نهجالبلاغه در موارد متعددی درباره سرنوشت یاران خود در برابر سپاهیان شام و معاویه سخن گفتهاند.
شجاعت و درایت در آینده نگری
بسیاری از خطبههای نهجالبلاغه مربوط به دوران حکومت پنجساله امیرالمؤمنین است. در آن دوره، مهمترین درگیری حضرت با سپاهیان شام و طرفداران معاویه بود. جنگ جمل محدود بود و زود پایان یافت؛ جنگ نهروان نیز چنین بود؛ اما مسئله شام و معاویه تا پایان حکومت حضرت ادامه داشت.
آیا در نهجالبلاغه، درباره جنگ صفین که مدتها طول کشید، جایی میبینید که امیرالمؤمنین به مردم و یاران خود وعده پیروزی داده باشند؟ آیا فرمودهاند مقاومت کنید، ما پیروز میشویم، دشمن را شکست میدهیم و شام را فتح خواهیم کرد؟ چرا حضرت برای گرم کردن دل سپاهیان، افق روشنی از پیروزی قطعی پیش روی آنان قرار نمیدادند؟
اگر برای پیروزی به رهبری آگاه و فرماندهی شایسته نیاز بود، سپاه امیرالمؤمنین چنین رهبری داشت؛ فرمانده آن علی بن ابیطالب بود. اگر پیروزی به حرکت در مسیر حق نیاز داشت، سپاه حضرت در مسیر حق بود و معاویه در مسیر باطل. اگر به شخصیتهای برجستهای مانند عمار یاسر و مالک اشتر و محمد بن ابیبکر نیاز بود، این شخصیتها در سپاه امیرالمؤمنین حضور داشتند. پس چرا حضرت به سپاه خود وعده پیروزی نمیدادند تا دل آنان را گرم کنند و بگویند مقاومت کنید، بهزودی به نتیجه میرسیم؟
نهتنها چنین وعدهای نمیدادند، بلکه برعکس، بارها به یاران خود میفرمودند که شما در معرض شکست هستید. حضرت برای این سخن دلیل میآوردند. نه به این معنا که شما بر حق نیستید یا علی بن ابیطالب بر حق نیست؛ حق با شماست، اما عوامل شکست در سپاه شما وجود دارد و در سپاه معاویه وجود ندارد.
حضرت در توضیح این مسئله میفرمودند: «اجْتِماعُهُمْ عَلیٰ باطِلِهِمْ وَتَفَرُّقُکُمْ عَنْ حَقِّکُمْ»؛ آنان بر باطل خود متحدند و شما از حق خود پراکندهاید. دشمنان شما متحدند، اما شما گرفتار تفرقهاید. آنان از پیشوای خود اطاعت میکنند، اما شما از امام و پیشوای خود فرمان نمیبرید. آنان در امانتداری استوارند، اما در میان شما خیانت در امانت دیده میشود. حضرت همچنین میفرمایند: «صَلاحُهُمْ فی بِلادِهِمْ وَفَسادُکُمْ فی بِلادِکُمْ»؛ در سرزمین آنان صلاح و سامان برقرار است، اما در سرزمین شما فساد و تباهی وجود دارد.
شجاعت بسیاری میخواهد که حاکمی در رأس حکومت خود بایستد و به مردم اعلام کند جامعهاش گرفتار فساد شده است. شجاعت بیشتری میخواهد که بگوید در شهرهایی که معاویه بر آنها تسلط دارد، از نظر مناسبات اجتماعی و نظم عمومی، وضع مردم بهتر از شهرهای تحت حکومت اوست. امیرالمؤمنین هیچ پردهپوشی و مجاملهای نمیکنند؛ عیب جامعه خود را آشکارا بیان میکنند.
حضرت در جایی از شدت بیاعتمادی و سستی امانتداری در جامعه شکایت میکنند؛ بهگونهای که اگر ظرفی را به یکی از یاران خود به امانت بسپارند، بیم دارند هنگام بازپسگرفتن، بند و بست آن را گشوده باشند. این سخن نشان میدهد که حتی در مناسبات نزدیک و در برابر خود امیرالمؤمنین نیز اعتماد و امانتداری آسیب دیده است.
در چنین فضایی، بهجای آنکه دیگران از سوی معاویه مأمور شوند تا محرمانه گزارش تهیه کنند و کسی از واقعیت جامعه آگاه نباشد، خودِ حاکم جامعه با صراحت از عیبها سخن میگوید. ممکن است گفته شود نباید چنین مطالبی را بیان کرد؛ زیرا دشمن سوءاستفاده میکند و روحیه مردم تضعیف میشود. اما تفاوت امیرالمؤمنین با بسیاری از رجال سیاسی همین است که واقعیت را پنهان نمیکند.
آنچه به بحث ما مربوط میشود، نوع دوم پیشبینی است یعنی تحلیل آینده بر اساس شناخت علل و عوامل.
بدین معنا که بهجای آنکه به سراغ خبرهای غیبی برویم و ادعای دانستن جزئیات آینده را مطرح کنیم، باید بر اساس علتها و زمینهها سخن بگوییم. علوم اجتماعی نیز از همین جهت اهمیت دارد که ما را با علل و عوامل آشنا میکنند.
آینده در نگاه امیرالمؤمنین (ع)
نمونه دیگری از آیندهنگری امیرالمؤمنین را بیان میکنم تا فضای بحث روشنتر شود. در خطبه ۹۸ نهجالبلاغه، حضرت درباره وضعیتی سخن میگویند که در آن حاکمان، حرامها را حلال میکنند و ظلم فراگیر میشود؛ بهگونهای که هیچ خانهای، چه شهری و چه روستایی، از ستم آنان در امان نمیماند. حتی کسانی که در زیر چادر زندگی میکنند نیز گرفتار ظلم میشوند.
حضرت از سوءتدبیر فراگیر سخن میگویند و میفرمایند سرانجام جامعه به وضعی میرسد که دو گروه در آن گریاناند. زیرا گروهی برای دنیای خود میگریند و گروهی برای دین خود.
عدهای ناراحتاند که به دنیای خود نرسیدهاند و زندگیشان تباه شده است؛ گروهی دیگر نگراناند که دینشان از دست رفته و دیگر چیزی از دینداری باقی نمانده است. نه دنیا برای اهل دنیا باقی میماند و نه دین برای اهل دین مایه آرامش خواهد بود. در چنین جامعهای، به تعبیر امیرالمؤمنین، همه گریاناند : باک یبکی لدینه و باک یبکی لدنیاه
سپس حضرت میفرمایند کار مردم به جایی میرسد که اگر کسی برای رفع گرفتاری خود به دیگری مراجعه کند و کمک بخواهد، باید بسیار خضوع کند، تملق بگوید و کرنش نشان دهد تا مشکلش حل شود؛ وگرنه کسی به او اعتنا نمیکند. مردم در برابر یکدیگر مانند بردهای در برابر مولا و صاحب خود خواهند بود؛ همانگونه که برده برای به دست آوردن لقمهای نان و سیر کردن شکم خود ناچار به خضوع است : تکون نصره احدکم من احدهم کنصره العبد من سیده
ضرورت آینده نگری
اینها پیشبینیهایی است که امیرالمؤمنین علیهالسلام درباره آینده جامعه بیان کردهاند. اما ممکن است پرسیده شود اساساً چه فایدهای دارد که ما درباره آینده فکر کنیم و آن را بشناسیم؟ ما در زمان حال زندگی میکنیم و باید وضعیت امروز را بشناسیم؛ آیا شناخت آینده وظیفه ماست و تکلیفی برای ما ایجاد میکند؟
پاسخ این است که زمان حال مقدمه آینده است. انسان برای آنکه بتواند زندگی خود را مدیریت کند، باید بداند فردا چه اتفاقی ممکن است رخ دهد. کسانی که در کار تجارت و کسبوکار هستند، این نکته را بهخوبی میدانند. چه کسی در کسبوکار موفق است؟ کسی که بتواند وضعیت آینده بازار را پیشبینی کند. کسی که آینده را نبیند، ممکن است امروز تمام سرمایه خود را از دست بدهد و فردا گرفتار و درمانده شود. محاسبه آینده اهمیت دارد؛ باید فردا را شناخت تا دانست امروز چه باید کرد.
از همین رو، امیرالمؤمنین هنگامی که از وضع نامطلوب جامعه شکایت میکنند، میفرمایند: «إِنّا قَدْ أَصْبَحْنا فی دَهْرٍ عَنُودٍ…» برای روزگار نامطلوب نشانههایی برمیشمارند. یکی از نشانهها این است که از دانستههای خود بهره نمیگیریم؛ علم داریم، اما آن را به کار نمیبندیم. نشانه دیگر آن است که اگر چیزی را نمیدانیم، حاضر نیستیم از کسانی که آگاهی دارند بپرسیم و همچنان جاهلانه عمل میکنیم.
امیرالمؤمنین سپس از جامعهای انتقاد میکنند که دست روی دست میگذارد تا حوادث تلخ از راه برسند، آینده را پیشبینی نمیکنیم تا آنکه حادثه بر سر ما فرود آید : و لا نتخوف قارعه حتی تحل بنا .
جامعهای که آیندهنگر نباشد، حوادث سنگین و ناگوار را زمانی میبیند که دیگر فرصت چارهاندیشی از دست رفته است. مانند بیماریای که نشانههای اولیهاش آشکار شده، اما بهموقع درمان نمیشود؛ امروز و فردا میکنند تا بیماری تمام وجود انسان را فراگیرد و آنگاه تازه به فکر درمان میافتند.
بنابراین، جامعهای که آیندهنگر نباشد، نمیتواند وظیفه امروز خود را بهدرستی تشخیص دهد. آینده است که تکلیف امروز ما را روشن میکند.
ظلم و خون ریزی، نگرانی اول فاطمه (س)
اشاره کردم که حضرت زهرا هنگامی از آینده سخن گفتند که هنوز مدت زیادی از وفات پیامبر(ص) نگذشته بود. از نظر ظاهری، بسیاری از مردم تصور میکردند اتفاق مهمی رخ نداده است؛ خلیفه اول به حکومت رسیده، مردم نیز به زندگی روزمره خود مشغولاند؛ گویی با دو ماه پیش و در زمان حیات پیامبر، وضع تفاوت چندانی نداشته است. چرا حضرت زهرا اینقدر نگراناند و فریاد میزنند؟ در ظاهر، اتفاقی که اهمیت آنچنان بزرگی داشته باشد، دیده نمیشد؛ اما حضرت نگران آینده بودند.
اگر از یک فرد متدین بپرسیم نگرانی او درباره آینده چیست، ممکن است پاسخ دهد که نگران تضعیف دین است؛ نگران است که در آینده نماز و روزه و حجاب و دیگر ارزشهای دینی کمرنگ شود. فردی که در امور اقتصادی و مالی تخصص دارد، ممکن است از زاویه دیگری به آینده نگاه کند و نگران افزایش فقر و تورم و دشواریهای اقتصادی باشد. هرکسی از منظر دغدغههای خود به آینده مینگرد.
اما دغدغه حضرت فاطمه زهرا(س) چه بود؟ ایشان دختر پیامبر بودند. اگر از آینده سخن میگفتند، میتوانستند نگران وضعیت پیامبر، قرآن، مسجد و دینداری مردم باشند؛ میتوانستند از آسیبهایی سخن بگویند که در آینده متوجه دین خواهد شد. اما در این سخنان، محور اصلی هشدار حضرت این مسائل نیست. حضرت زهرا(س) از آیندهای سخن میگویند که در آن مردم گرفتار استبداد، دیکتاتوری و خونریزی خواهند شد. مسئله اصلی برای ایشان، شکلگیری نظامی فاسد و ستمگر است که بر همه مردم ظلم روا خواهد داشت؛ ظلمی که سرانجام به خونریزی گسترده میانجامد.
آن زمان که زنان برای عیادت حضرت زهرا(س) آمده بودند و فضایی فراهم شده بود تا حضرت سخن بگویند؛ هرچند ممکن بود مخاطبان عمق سخنان ایشان را درک نکنند، حضرت فرمودند: «أَما لَعَمْری لَقَدْ لَقِحَتْ فَنَظِرَهٌ رَیْثَما تُنْتِجُ»؛ به جان خودم سوگند، این بذر و نطفه بسته شده است؛ پس اندکی درنگ کنید تا نتیجه خود را آشکار کند.
حضرت از تعبیری استفاده میکنند که به آبستنی و زایش اشاره دارد. در مراحل نخست آبستنی، نشانهای آشکار نیست و آنچه در درون شکل گرفته، هنوز ظهور و بروز بیرونی ندارد. حضرت میفرمایند اکنون ممکن است تصور کنید اتفاقی نیفتاده است؛ اما این روند آغاز شده و باید اندکی صبر کرد تا نتیجه آن آشکار شود.
سپس میفرمایند: «ثُمَّ احْتَلِبُوا مِلْءَ الْقَعْبِ دَماً عَبیطاً وَذُعافاً مُبیداً»؛ آنگاه بهجای شیر، ظرفها را از خون تازه و زهر کشنده پر خواهید کرد. تعبیر حضرت بسیار تکاندهنده است؛ چنان خونریزی هولناکی در جامعه رخ خواهد داد که گویی ظرفهای بزرگ از خون تازه پر میشوند.
در ادامه میفرمایند: «هُنالِکَ یَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ وَیَعْرِفُ التّالُونَ غِبَّ ما أَسَّسَ الْأَوَّلُونَ»؛ در آن هنگام، اهل باطل زیان خواهند دید و آیندگان پیامد آنچه را پیشینیان بنیان نهادهاند، خواهند شناخت.
یعنی نسلهای آینده خواهند فهمید آنچه امروز پایهگذاری میشود، چه عاقبتی دارد. تأسفبار آن است که در آن روز، سخن حضرت زهرا مخاطبانی نداشت که عمق آن را دریابند و بفهمند چه آیندهای در انتظار جامعه است.
حضرت سپس میفرمایند: «وَأَبْشِرُوا بِسَیْفٍ صارِمٍ وَسَطْوَهِ مُعْتَدٍ غاشِمٍ، وَبِهَرَجٍ شامِلٍ وَاسْتِبْدادٍ مِنَ الظّالِمینَ، یَدَعُ فَیْئَکُمْ زَهیداً وَجَمْعَکُمْ حَصیداً.» حضرت هشدار میدهند که ستمگران با شمشیر برّان و قدرت تجاوزگرانه خود بر جامعه مسلط خواهند شد؛ هرجومرجی فراگیر و استبدادی از سوی ظالمان پدید خواهد آمد. آنان سهم مردم از حقوق و اموالشان را اندک میگذارند و اجتماع و همبستگی آنان را از میان میبرند.
تعبیر «اسْتِبْدادٍ مِنَ الظّالِمینَ» در این سخن بسیار قابل توجه است. واژه استبداد بعدها در فرهنگ سیاسی و زبان فارسی رواج گستردهای پیدا کرد؛ اما در اینجا نیز در کلام منسوب به حضرت زهرا به کار رفته است. مقصود، به قدرت رسیدن کسانی است که خود رأی و بدون اعتنا به حقوق مردم حکومت میکنند.
این حاکمان، نخست آنکه سهم مردم از بیتالمال و حقوقشان را بسیار اندک میدهند؛ نه آنقدر که مردم از زندگی محروم و از گرسنگی نابود شوند و نه آنقدر که بتوانند زندگی شایستهای داشته باشند. حداقلی در اختیار آنان میگذارند تا در مرز میان مرگ و زندگی باقی بمانند و نیازمند و وابسته باشند. درحالیکه این اموال، حقوق خود مردم است و از آنِ حاکمان نیست.
تعبیر دیگر حضرت این است: «یَدَعُ فَیْئَکُمْ زَهیداً»؛ سهم و حق شما را اندک باقی میگذارند. سپس میفرمایند: «وَجَمْعَکُمْ حَصیداً»؛ اجتماع شما را درو میکنند. یعنی اگر گروهی از مردم با یکدیگر ارتباط و همبستگی داشته باشند، این پیوندها را از میان میبرند. اجازه نمیدهند مردم در کنار یکدیگر بمانند و نیروی جمعی پیدا کنند؛ هر نوع اجتماع و ارتباطی که بتواند به همبستگی اجتماعی بینجامد، سرکوب خواهد شد.
اگر این عبارات در منابع حدیثی و تاریخی، از قرنهای نخست، از زبان حضرت زهرا نقل نشده بود، شاید باورکردن اینکه زنی در آن شرایط و در روزگاری که هنوز چنین حوادثی رخ نداده بود، اینگونه درباره آینده جامعه اسلامی سخن بگوید، دشوار مینمود. در آن زمان، حداکثر رخدادهایی که در برابر چشم مردم بود، فشار برای گرفتن بیعت از علی بن ابیطالب ومظلومیت فاطمه و ماجرای فدک بود؛ اما حضرت از آیندهای سخن میگفتند که در آن یک نظام فاسد بر جامعه حاکم میشود و مردم با ظلم، خونریزی و استبداد روبهرو خواهند شد.
نگرانی اصلی حضرت این نبود که چون علی بن ابیطالب در جایگاه حکومت قرار نگرفته، دین شما آسیب میبیند؛ یا اینکه وضع اقتصادی شما دشوار میشود. هشدار اصلی ایشان درباره شکلگیری نظامی ستمگر بود که همه مردم را گرفتار ظلم میکند و این ظلم تا مرز خونریزی و سرکوب پیش میرود.
حضرت در پایان میفرمایند: «فَیا حَسْرَتا لَکُمْ وَأَنّیٰ بِکُمْ وَقَدْ عُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ»؛ دریغ و افسوس بر شما! چه میتوان کرد، درحالیکه حقیقت بر شما پوشیده شده است؟ حضرت از اینکه مردم نمیبینند، نمیشنوند و عمق ماجرا را درک نمیکنند، اظهار تأسف میکنند.
حضرت زهرا (س) این آینده را از کجا تشخیص دادند؟ بعدها بسیاری از همین حوادث رخ داد؛ خونریزیها، ستمها و رفتارهایی از جنس آنچه در دوره حجاج بن یوسف ثقفی دیده شد. اما حضرت، سالها پیش از آن حوادث، با چنین اطمینانی از آینده سخن میگفتند. آیا نشانههایی وجود داشت؟ اگر این نشانهها وجود داشت، چرا دیگران آنها را نمیدیدند و تنها حضرت زهرا (س) چنین آیندهای را تشخیص داده بودند؟
چرایی منفی نگری فاطمه (س)
در اینباره چند دیدگاه مطرح شده است. یک دیدگاه از مرحوم دکتر سیدجعفر شهیدی است. ایشان در کتاب «زندگانی فاطمه زهرا سلاماللهعلیها»، پس از نقل این سخنان، مینویسند که دیری نگذشت آنچه دختر پیامبر در بستر بیماری و نیز در روزهای پیش از آن، در جمع مسلمانان از آن خبر داده و مردم را از فرجامش بیمناک ساخته بود، تحقق یافت. برداشت ایشان این است که حضرت زهرا (س) با توجه به حوادث پیش از اسلام و مناسبات و رقابتهای قبایل، تشخیص دادند که با کنار گذاشته شدن علی بن ابیطالب، همان نزاعهای پیشین بر سر قدرت تکرار خواهد شد. این یک دیدگاه است و در این فرصت مجال تحلیل و نقد آن را ندارم.
دیدگاه دوم آن است که حضرت از نقش منافقان سخن گفتهاند. در بخشی از سخنان ایشان تعبیر «ظَهَرَ فیکُمْ حَسیکَهُ النِّفاقِ» آمده است؛ یعنی خار و نشانه نفاق در میان شما آشکار شده است. بر اساس این احتمال، منافقان به قدرت میرسند و پیامدهای حضور آنان در قدرت، چنین حوادثی خواهد بود. البته این دیدگاه نیز نیازمند بررسی است و نمیتوان بدون تحلیل بیشتر، نفاق را بهتنهایی منشأ همه این حوادث دانست.
احتمال دیگر آن است که این روند انحرافی با زور و فشار آغاز شد. هنگامی که در جامعهای استفاده از زور و فشار مشروعیت پیدا کند، این روش متوقف نمیشود. اگر کار به جایی برسد که برای گرفتن بیعت، علی بن ابیطالب را به اجبار به مسجد ببرند و به حضرت فاطمه زهرا (س) نیز ستم و تعرض شود، در حقیقت مسیری گشوده شده است که در آن اعمال قدرت و زورگویی به امری پذیرفتهشده تبدیل میشود.
وقتی ریل جامعه بر پایه زور و استبداد گذاشته شد، این حرکت متوقف نمیماند؛ همانند ماشینی که در سراشیبی قرار گرفته و هرچه پیشتر میرود، سرعت بیشتری میگیرد. ممکن است در آغاز، دامنه زور و فشار محدود به گروهی خاص باشد، اما بهتدریج گسترش مییابد و سرانجام همه جامعه را دربرمیگیرد. شاید یکی از راههای فهم آیندهنگری حضرت زهرا (س) همین توجه به پیامدهای طبیعی و اجتماعیِ مشروعیت یافتن زور و ستم باشد. باید در فرصتی دیگر در باره این عوامل و عوامل احتمال دیگر به بررسی پرداخت و اینک وقت بپایان رسیده است.
انتهای پیام