به گزارش ایسنا، دکتر احد وظیفه امروز در وبینار «خشکسالی و تغییر اقلیم؛ بحران در ایران پایان مییابد؟» با اشاره به روند افزایش دمای زمین و پیامدهای آن برای ایران، با تاکید بر اینکه کره زمین از دوران پیشا صنعتی تاکنون، بهویژه در دهههای اخیر، روند گرمایشی قابل توجهی را تجربه کرده است و ایران نیز به عنوان بخشی از این کره، از این روند مستثنا نیست، افزود: اگر میانگین دمای ثبتشده در ایستگاههای هواشناسی کشور را با حدود ۵ دهه گذشته مقایسه کنیم، متوجه میشویم که میانگین دمای ایران حدود ۲ تا ۲.۵ درجه سانتیگراد افزایش یافته است. این در حالی است که میانگین دمای کره زمین در سال اخیر حدود ۱.۴۳ درجه سانتیگراد نسبت به دوره پیشاصنعتی افزایش داشته و در مناطق خشکی، میزان افزایش دما بهمراتب بیشتر بوده است.
وظیفه با اشاره به گزارشهای سازمان جهانی هواشناسی، اظهار کرد: بر اساس بررسیهای انجامشده، ۱۱ سال اخیر در زمره گرمترین سالهای ثبت شده در تاریخ زمین قرار داشتهاند. همچنین سازمان جهانی هواشناسی در گزارش اخیر خود برای سال ۲۰۲۵، شاخص جدیدی با عنوان «عدم تعادل انرژی زمین» (Energy Imbalance) را مطرح کرده است که اهمیت زیادی در بررسی روند تغییرات اقلیمی دارد.
وی توضیح داد: در شرایط طبیعی، میزان انرژی دریافتی زمین از خورشید با انرژیای که زمین به فضا بازتاب یا منتشر میکند، تقریبا در تعادل قرار دارد، اما افزایش غلظت گازهای گلخانهای در جو موجب برهم خوردن این توازن شده است. در نتیجه، بخشی از انرژیای که باید از سامانه زمین خارج شود، در آن به دام میافتد.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور با بیان اینکه بیش از ۹۰ درصد انرژی اضافی ناشی از این عدم تعادل در اقیانوسها جذب میشود، ادامه داد: اقیانوسها یکی از مهمترین منابع تأمین غذا برای بشر هستند و جذب این حجم از انرژی، پیامدهای گستردهای برای سامانه اقلیمی زمین و شرایط زیستی به همراه دارد.
وی با تأکید بر اینکه افزایش دما چرخه آب را در جو زمین دستخوش تغییر میکند، گفت: بر اساس رابطه شناختهشده کلازیوس ـ کلاپیرون، به ازای هر یک درجه افزایش دما، ظرفیت نگهداری رطوبت در جو حدود ۷ درصد افزایش پیدا میکند. به عبارت دیگر، با افزایش دما، ظرفیت تبخیر نیز بیشتر میشود و این مسئله بر منابع آب، رودخانهها، دریاچهها و سایر اجزای چرخه آب تأثیر میگذارد. اگر افزایش حدود ۲درجهای دمای کشور را در نظر بگیریم، ظرفیت تبخیر بالقوه نیز حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد افزایش مییابد. این افزایش به معنای فشار بیشتر بر منابع آب سطحی و زیرزمینی و افزایش میزان تبخیر از دریاچهها و رودخانهها است. بنابراین، یکی از پیامدهای مهم تغییر اقلیم، افزایش تقاضای تبخیری جو و کاهش میزان آبی است که میتواند در منابع طبیعی باقی بماند.
وظیفه با اشاره به تأثیر تغییر اقلیم بر الگوی بارش کشور با تاکید بر اینکه تغییر اقلیم علاوه بر افزایش دما، رژیم بارش را نیز تغییر میدهد، یکی از مهمترین اثرات آن را جابهجایی مسیر سامانههای بارشی و طوفانهایی دانست که وارد منطقه ما میشوند و افزود: ایران بهطور طبیعی کشوری کمبارش است و میانگین بارش آن حدود یکسوم تا یکچهارم میانگین بارش جهانی است. بنابراین، جابهجایی حتی چند سامانه بارشی مؤثر میتواند تأثیر قابل توجهی بر مجموع بارش سالانه کشور داشته باشد.
ایا بارندگی در کشور افزایش یافته است؟
وی با اشاره به بارندگیهای اخیر خاطر نشان کرد: در هفته گذشته حدود ۱۷ میلیمتر بارندگی در سطح کشور ثبت شد. اگر این میزان بارش را در مساحت ایران ضرب کنیم، معادل حدود ۲۸ میلیارد مترمکعب آب خواهد بود. البته بخشی از این آب در ماههای بعد تبخیر میشود، اما با وجود این، حجم قابل توجهی از آن میتواند وارد حوزههای آبریز شود و تا حدودی به تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کند.
وظیفه با اشاره به تأثیر پدیدههای دورپیوندی بر شرایط اقلیمی ایران، تصریح کرد: سامانههای جوی که بر بارش کشور تأثیر میگذارند، از مجموعه پیچیدهای از عوامل فیزیکی و اقلیمی تأثیر میپذیرند. گرمایش زمین میتواند بر جابهجایی و عملکرد این سامانهها اثر بگذارد و در نتیجه، الگوی بارش مناطق مختلف را تغییر دهد. پدیده النینو نیز امسال از شدت قابل توجهی برخوردار بوده و در برخی مناطق، ناهنجاری دمایی قابل ملاحظهای ایجاد کرده است. در بخشهایی از منطقه، دما حدود ۳ تا ۳.۷ درجه سانتیگراد بالاتر از شرایط نرمال گزارش شده است. چنین ناهنجاریهایی به افزایش تقاضای آب، تبخیر و تعرق و فشار بیشتر بر منابع آبی منجر میشود.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور با بیان اینکه کاهش منابع آب تجدیدپذیر یکی از پیامدهای مهم شرایط اقلیمی کنونی است، گفت: در کنار تغییرات اقلیمی، نباید نقش فعالیتهای انسانی و تغییرات ایجادشده در محیط طبیعی را نادیده گرفت. در واقع، بخشی از مشکلات کنونی ناشی از مداخلات انسانی در طبیعت و توسعه نامتوازن سکونتگاههاست.
سیلابهای اخیر کرج
وی با اشاره به سیلابهای اخیر در کرج اظهار کرد: در کرج شاهد وقوع دو مورد سیلاب بودیم که با وجود اینکه بارندگیها چندان شدید نبودند، به سیلاب منجر شدند. این موضوع نشان میدهد که نحوه توسعه شهری و تغییر کاربری اراضی تا چه اندازه میتواند در تشدید پیامدهای بارندگی مؤثر باشد. این پرسش مطرح است که چرا در مناطقی اقدام به ساختوساز کردهایم که بهطور طبیعی نباید محل توسعه شهری باشند؟ در برخی نقاط، ساختوسازها در شیبهای بالادست و در حریم یا بستر طبیعی مسیرهای عبور آب انجام شده است. مسیرهایی که پیشتر محل عبور آب بودند، اکنون به خیابان و معبر شهری تبدیل شدهاند و آب باران بهجای نفوذ در زمین، با سرعت بیشتری به سمت مناطق پاییندست حرکت میکند.
وظیفه ادامه داد: در واقع، عرصههای طبیعی که باید محل جذب و نفوذ آب باران باشند، با آسفالت و ساختوساز شهری پوشیده شدهاند. این تغییرات موجب کاهش نفوذ آب به زمین و افزایش رواناب سطحی میشود و در نتیجه، حتی بارندگیهای نهچندان شدید نیز میتوانند به آبگرفتگی و سیلاب منجر شوند.
این مقام مسئول با بیان اینکه مداخلات انسانی در بسیاری از مناطق کشور گسترش یافته است، گفت: در حال حاضر کمتر منطقهای در ایران باقی مانده که از تغییرات و مداخلات انسانی مصون مانده باشد. برای نمونه، جنگلهای شمال کشور را در نظر بگیرید که طی چند دهه گذشته، سطح آنها به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. بخشی از این وضعیت به ضعف در حکمرانی سرزمینی و توسعه نامتوازن کشاورزی، صنعت و سکونتگاههای انسانی بازمیگردد. در بسیاری از موارد، توسعه فعالیتهای اقتصادی و افزایش جمعیت در مناطقی صورت گرفته که ظرفیت طبیعی و منابع کافی برای پذیرش چنین توسعهای را نداشتهاند. کلانشهرهایی مانند تهران و مشهد نیز با مشکلات ناشی از همین تمرکز جمعیت و فشار بر منابع طبیعی مواجه هستند.
وظیفه با اشاره به روند تغییرات شاخص خشکسالی در ایران به اظهارات مطرح شده درباره تأثیر خشکسالی بر فروپاشی تمدنها، خاطر نشان کرد: موضوع زوال تمدنها و از بین رفتن ساختارهای تمدنی در اثر تغییرات اقلیمی، موضوعی نگرانکننده است. بررسی وضعیت ایران نیز نشان میدهد که از دهه ۸۰ به بعد، روند خشکی در کشور ادامهدار بوده است. در دهه ۷۰ شرایط اقلیمی کشور در مجموع وضعیت بهتری داشت؛ بهطوریکه اگر بخشی از مناطق کشور با خشکسالی مواجه بودند، در بخشهای دیگری شرایط ترسالی وجود داشت. اما از دهه ۸۰ به بعد، شرایط تغییر کرد و تقریباً هر سال کشور یا در وضعیت نرمال و یا درگیر خشکسالی بوده است.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور تصریح کرد: اگر مجموعه شرایط دمایی و بارشی کشور را در کنار یکدیگر بررسی کنیم، متوجه میشویم که در سالهای پس از دهه ۷۰، وضعیت مطلوب و پایداری از نظر ترکیب دما و بارش نداشتهایم. روند تغییرات نشان میدهد که شرایط بهتدریج به سمت خشکی بیشتر حرکت کرده و در برخی دورهها با خشکی شدید مواجه بودهایم.
وظیفه با اشاره به روند افزایش دمای ثبتشده در ایستگاههای هواشناسی کشور گفت: دادههای ایستگاهی که بر اساس اندازهگیریهای مستقیم ایستگاههای هواشناسی در حدود پنج دهه گذشته تهیه شدهاند، نشان میدهند که دمای کشور در هر دهه حدود ۰.۴ تا ۰.۴۵ درجه سانتیگراد افزایش یافته است؛ روندی که به حدود نیم درجه در هر دهه نزدیک میشود. البته اگر دمای بیشینه و کمینه را بهصورت جداگانه بررسی کنیم، مشخص میشود که دمای کمینه با سرعت بیشتری افزایش یافته است. به عبارت دیگر، شبهای کشور گرمتر شدهاند و تعداد شبهایی که دمای هوا به محدوده یخبندان و شرایط بسیار سرد میرسد، کاهش یافته است.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور با اشاره به روند کاهشی بارندگیها اظهار کرد: در کنار افزایش دما، بارش کشور نیز روند کاهشی داشته است. میزان کاهش بارش بر اساس دادههای مورد بررسی، حدود ۰.۸ میلیمتر در سال و نزدیک به یک میلیمتر در سال برآورد میشود. میانگین بارش کشور در حدود پنج دهه گذشته نزدیک به ۲۵۰ میلیمتر بوده، اما اکنون این میزان به حدود ۲۱۰ تا ۲۲۰ میلیمتر رسیده است. این کاهش در کنار افزایش دما و بالا رفتن ظرفیت تبخیر، فشار مضاعفی بر منابع آبی کشور وارد میکند.
وظیفه در تشریح علت کاهش بارشها و تغییر الگوی سامانههای جوی گفت: فیزیک سامانههای بارشی بهخوبی نشان میدهد که گرمایش زمین چگونه میتواند مسیر حرکت سامانههای جوی را تغییر دهد. سامانههای چرخندی که ایران را تحت تأثیر قرار میدهند، عمدتاً از منطقه مدیترانه وارد میشوند و تعامل آنها با رشتهکوه زاگرس، بهویژه در فصل سرد سال، نقش مهمی در تأمین بارش کشور دارد. بخش قابل توجهی از بارشهای فصل سرد ابتدا در دامنهها و ارتفاعات زاگرس رخ میدهد. سپس این سامانهها به سمت فلات مرکزی ایران حرکت میکنند؛ منطقهای که به دلیل شرایط جغرافیایی و اقلیمی، ماهیت خشک و بارش اندکی دارد. در ادامه نیز بخشهایی از شرق کشور تحت تأثیر این سامانهها قرار میگیرند.
این مقام مسئول تصریح کرد: گرمایش زمین موجب تغییر در موقعیت و الگوی جتاستریمها یا جریانهای سریع و قدرتمند جوی شده است؛ جریانهایی که نقش مهمی در هدایت سامانههای بارشی از غرب به شرق دارند. تغییر موقعیت این جریانها میتواند مسیر عبور سامانههای بارشی را جابهجا کند و در نتیجه، میزان بارش مناطق مختلف را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به مطالعات انجامشده درباره مسیرهای جتاستریم در منطقه اطلس و مدیترانه گفت: در این مطالعات چند مسیر مشخص برای حرکت جریانهای جوی شناسایی شده است. برخی از این مسیرها در عرضهای جغرافیایی شمالیتر قرار دارند و برخی دیگر به سمت جنوب امتداد پیدا میکنند. موقعیت این مسیرها در تعیین میزان بارش شرق مدیترانه و مناطق پیرامونی آن اهمیت زیادی دارد. زمانی که مسیر جتاستریم بیش از اندازه به سمت شمال جابهجا میشود، شرایط بارشی در شرق مدیترانه و مناطق مرتبط با آن میتواند نامطلوبتر شود و بارشها به سطح مورد انتظار نرسند. در مقابل، برخی مسیرهای میانی شرایط مناسبتری برای عبور سامانههای بارشی و افزایش بارش در شرق مدیترانه فراهم میکنند. گرمایش زمین و تغییرات ناشی از آن در موقعیت جتاستریمها میتواند مسیر عبور سامانههای چرخندی را بهطور اساسی تغییر دهد. از این طریق میتوان درک کرد که چگونه افزایش دمای زمین، علاوه بر تأثیر مستقیم بر تبخیر، بر مسیر حرکت سامانههای بارشی و در نهایت بر کاهش بارش در کشور نیز اثر میگذارد.
رابطه تغییر اقلیم و نوسانات طبیعی
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور با اشاره به ارتباط تغییرات اقلیمی کنونی با نوسانات طبیعی اقلیم گفت: در دورههای تاریخی نیز ممکن است شرایط مشابهی در اثر تغییرات دورپیوندی اقلیم رخ داده باشد. پدیدههایی مانند النینو و لانینا از جمله عوامل طبیعی هستند که بهصورت دورهای بر شرایط اقلیمی مناطق مختلف جهان تأثیر میگذارند. با این حال، آنچه امروز با آن مواجه هستیم، صرفاً یک نوسان طبیعی و دورهای اقلیم نیست. وقتی روند تغییرات دما و بارش را در یک بازه حدوداً پنجاهساله بررسی میکنیم، مشاهده میشود که افزایش دما و تغییرات تخریبی بهصورت مستمر ادامه داشته است. بنابراین نباید روند بلندمدت گرمایش زمین و تشدید خشکی را با نوسانات طبیعی و کوتاهمدت اقلیم اشتباه بگیریم. نوسانات اقلیمی ممکن است در برخی سالها موجب افزایش یا کاهش بارش شوند، اما روند بلندمدت دادهها نشاندهنده تغییرات ساختاری در شرایط اقلیمی کشور است.
وی در ادامه با اشاره به پیامدهای افزایش دما بر منابع آب و فعالیتهای انسانی، گفت: افزایش دما موجب بالا رفتن تبخیر و تعرق و در نتیجه افزایش تنش آبی میشود. این شرایط هم در طبیعت و هم در جوامع انسانی، نیاز به آب را افزایش میدهد و فشار بیشتری بر منابع موجود وارد میکند.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور افزود: یکی از شاخصهای مهم در این زمینه، افزایش تبخیر بالقوه است. بر اساس دادههای مورد بررسی، میزان تبخیر بالقوه که در گذشته حدود ۱۱۰۰ میلیمتر بوده، اکنون به حدود ۱۴۰۰ میلیمتر رسیده است. به این ترتیب، ظرفیت تبخیر بالقوه حدود ۳۰۰ میلیمتر افزایش یافته و از میزان بارندگی سالانه کشور نیز بیشتر شده است. این موضوع نشان میدهد که با افزایش دما، تقاضای تبخیری جو بهشدت افزایش یافته و منابع آب موجود با فشار بیشتری مواجه شدهاند. از سوی دیگر، رابطه افزایش دما و تبخیر نیز کاملاً ساده و خطی نیست و تغییرات دما میتواند پیامدهای پیچیدهتری در چرخه آب ایجاد کند.
وظیفه با اشاره به پیامدهای گسترده این شرایط بر محیط زیست و فعالیتهای اقتصادی گفت: افزایش دما و تبخیر در کنار سایر عوامل، موجب گسترش پهنههای آسیبپذیر در کشور شده است. موضوعاتی مانند فشار بر کشاورزی، تخریب خاک و فروش و از دست رفتن سرمایه طبیعی سرزمین، همگی میتوانند با این شرایط ارتباط داشته باشند. البته همه این مشکلات را نمیتوان صرفاً به تغییر اقلیم نسبت داد. بخشی از آن ناشی از تغییر اقلیم است، اما بخش مهم دیگری به ضعف در حکمرانی سرزمینی، توسعه نامتوازن و مداخلات انسانی بازمیگردد. دستاندازی به منابع طبیعی و تغییراتی که انسان در ساختار طبیعی سرزمین ایجاد کرده است، موجب شده میان منابع و ظرفیتهای موجود با میزان نیاز و مصرف، ناترازی به وجود بیاید.
انتهای پیام