مرتضی منشادی دوشنبه ۲۵ آبانماه در نشست رونمایی از کتاب جامعه و سیاست در ایران باستان که در کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، با اشاره به اینکه انگیزه اصلی از نگارش این کتاب، بررسی تداوم هویت جمعی و فرهنگ ایرانیان در طول تاریخ طولانی این سرزمین بوده است، اظهار کرد: کشورهایی در منطقه، از نظر پیشینه تاریخی و سابقه تشکیل حکومت، سابقهای کمتر از ایران ندارند و حتی ممکن است پیشینه حکومتی آنها بیشتر باشد؛ اما با تغییر حکومتها، حاکمان جدید در این مناطق به حکومتهای پیشین استناد نمیکردند.
وی ادامه داد: برای مثال، در منطقه بینالنهرین حکومتی که در عراق به قدرت میرسید، خود را به حکومتهای پیشین و تمدنهای گذشته متصل نمیکرد تا استمرار آنها را نشان دهد. در مصر نیز وضعیت مشابهی وجود داشت، اما در ایران چنین اتفاقی رخ نداد. از زمان تشکیل حکومت مادها، هر حکومتی که در این سرزمین به قدرت رسیده، ایرانی و غیرایرانی، خود را به ایران باستان پیوند داده است.
این عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: این سوال که چگونه چنین اتفاقی در ایران رخ داده، اما در سرزمینهای دیگر شاهد آن نبودهایم، دلیل اصلی نگارش کتاب جامعه و سیاست در ایران باستان بوده است. کنشهای سیاسی معنادار هستند؛ زیرا در عرصه سیاست، هر کنشی، از حرکات صورت، چشم، ابرو و دست گرفته تا اقدامات عملی، حامل معناست و بازیگر سیاسی از طریق آن میخواهد مفهومی را منتقل کند. جستوجوی این معنا باعث شد چارچوب نظری تفسیری و تفهمی را برای پژوهش انتخاب کرده و روش تحقیق را نیز جامعهشناسی تاریخی قرار دهم. برای دستیابی به حرف و ایدهای جدید باید چارچوب نظری و روش پژوهش مشخصی داشته باشیم؛ در غیر این صورت، مطالب مطرحشده تکراری خواهند بود.
منشادی با اشاره به عوامل مؤثر بر شکلگیری معنا در ذهن کنشگران سیاسی، خاطرنشان کرد: برای پاسخ به این پرسش که معنا از کجا شکل میگیرد و چه عواملی آن را در ذهن کنشگر ایجاد میکنند، ۶ عامل را در نظر گرفتم که در دو دسته عوامل پایدار و نیمهپایدار قرار میگیرند. عوامل پایدار شامل جغرافیا، تاریخ و فرهنگ هستند و عوامل نیمهپایدار نیز ساختار اجتماعی، ساختار سیاسی و وضعیتهای روانی را در بر میگیرند.
این عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: وضعیتهای روانی، همان چیزی است که در کتاب با عنوان خلقیات مطرح کردهام، یعنی روحیه جمعی که در میان مردم شکل میگیرد. بر اساس این چارچوب، جغرافیای ایران را مورد توجه قرار دادم؛ زیرا ویژگیهای جغرافیایی این سرزمین، از جمله وجود رشتهکوههای طولانی در شمال و غرب، کویر نمک، کویر لوت و تعداد اندک رودخانههای دائمی، شرایط خاصی را در کشور به وجود آورده است.
وی با تشریح تأثیر ویژگیهای جغرافیایی ایران بر شکلگیری ساختار اجتماعی و اقتصادی، افزود: یکی از پیامدهای این شرایط، شکلگیری مراکز جمعیتی پراکنده و دور از یکدیگر بوده است. علاوه بر این، زندگی در دشتها به گسترش شیوه زندگی کشاورزی منجر شد و زندگی در دامنه کوهها نیز زمینه توسعه باغداری و دامداری را فراهم کرد. بنابراین، جامعه ایران از همان ابتدا با نوعی ستیز میان دامداران و یکجانشینان مواجه بوده است.
منشادی در ادامه با اشاره به موقعیت راهبردی جغرافیایی ایران، تأکید کرد: ایران در یکی از شاهراههای اصلی ارتباط شرق آسیا با آفریقا و اروپا قرار دارد و این موقعیت بر زندگی مردم و شیوه حکمرانی در این سرزمین تأثیر گذاشته است. همین موقعیت جغرافیایی موجب شده که کشور ما همواره از سمت شمال شرق، غرب و شمال غرب در معرض هجوم قرار گیرد؛ بهگونهای که با مطالعه تاریخ ایران، بهطور مستمر با حمله اقوام و نیروهایی از یکی از این مرزها و وقوع حوادث ناشی از آن مواجه میشویم.
این عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اینکه ویژگیهای جغرافیایی و تاریخی ایران بر ضرورت شکلگیری ساختار حکومتی خاصی تأثیر گذاشته است، تصریح کرد: هر حکومتی که در ایران روی کار میآمد، باید پراکندگی جمعیت و تأمین امنیت را مدنظر قرار میداد؛ چه در برابر تهاجمات خارجی و چه در مواجهه با تعارضات و اختلافات میان کوچروان و یکجانشینان، ساماندهی این شرایط به ایجاد نوعی دیوانسالاری و بروکراسی خاص نیاز داشت.
وی با اشاره به تجربه حکومت مادها، تشریح کرد: این پدیده را میتوان در حکومت مادها مشاهده کرد. بر اساس آنچه مورخان بیان کردهاند، ۶ قبیله ماد در پهنهای گسترده، از شمال غرب و غرب ایران تا مرکز کشور و منطقه اصفهان، پراکنده بودند. بنابراین، زمانی که حکومت مادها تشکیل شد و قدرت را به دست گرفت، امکان تبدیل این قبایل به قبایل مغلوب وجود نداشت و هر یک از سران قبایل در منطقه خود، جایگاهی شبیه به پادشاه یا فرمانروای اصلی داشتند.
منشادی افزود: حکومت مادها از سوی دیگر ناگزیر بود با دشمنان خارجی، از جمله آشور و لیدی مواجه شود. در چنین شرایطی، ایجاد نهادهای سیاسی جدید ضرورت پیدا کرد. از منظر سیاسی، معنای این تحول آن بود که حکومت باید نظام پاتریارکال قبیلهای را که در آن نهادهای موازی قبیلهای وجود داشت، به نهادهای عمودی حکومتی تبدیل میکرد.
عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در واقع، حکومت از ساختار پاتریارکال نخستین گام را به سمت حکومت پاتریمونیال برداشت. در این ساختار، حکومت مرکزی ناگزیر بود افرادی را در سازمان اداری به کار گیرد که عضو خاندان حاکم نبودند و بهعنوان خدمتگزاران حاکم فعالیت میکردند، اما به خاندان او تعلق نداشتند. حکومت مادها با این شیوه به قدرت رسید، دشمنان خود را شکست داد و در نهایت، با آنچه امروزه میتوان کودتایی داخلی نامید، جای خود را به حکومتی جدید داد.
وی با اشاره به تداوم این الگوی حکمرانی در دوره هخامنشیان، اظهار کرد: حکومت جدید و کوروش نیز تجربهای مشابه مادها داشتند؛ زیرا آنها هم در ابتدا دارای نظامی قبیلهای بودند و پس از به دست گرفتن قدرت، ناگزیر بودند نظام غیرمتمرکز خود را ادامه دهند. کوروش نیز همین شیوه را دنبال کرد و هر سرزمینی را که فتح میکرد، با همین الگو اداره میکرد و اداره امور را به نخبگان محلی میسپرد.
منشادی با اشاره به تفاوت این شیوه با الگوی رایج حکمرانی در جهان آن زمان گفت: در آن دوره، معمولاً قدرت به شکل رابطه غالب و مغلوب اعمال میشد، اما چنین الگویی در اینجا اجرا نشد. این مسئله میتواند تفسیرهای مختلفی داشته باشد، اما مدعای من این است که آنچه کوروش انجام داد، نتیجه همین سیستم اداری بود. بنابراین، اگر منشور کوروش را از این منظر مطالعه کنیم، معنای آن روشنتر میشود.
عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به برخی برداشتها از منشور کوروش، تصریح کرد: گاهی منشور کوروش را با حقوق بشر مقایسه میکنند و آن را همتراز با حقوق بشر یا دستاوردهای انقلاب فرانسه قرار میدهند؛ در حالی که این دو موضوع با یکدیگر برابر نیستند و در هر یک مسائل و مفاهیم متفاوتی مطرح بوده است. کوروش در واقع همان سیستمی را اجرا کرد که برای او شناختهشده و آشنا بود.
وی افزود: معنای این سخن آن است که حکومت پاتریارکال در دوره هخامنشیان تحول پیدا کرد و به حکومت پاتریمونیال تبدیل شد. این ساختار در دوره داریوش به تکامل رسید؛ زیرا داریوش متوجه شد که باید نظام اداری عقلانی ایجاد کند که بتواند مستقل از شخص حاکم، امور کشور را اداره کند. در نتیجه، سرزمینها و جمعیتهای پراکنده در چارچوب یک سیستم بازسازیشده قرار گرفتند و نهادهای سلسلهمراتبی تقویت شدند.
منشادی با تشریح اقدامات داریوش در تکمیل ساختار اداری و حکومتی، گفت: برای تداوم اقتدار حاکم، سازمانهای جدیدی نیز به ساختار موجود اضافه شدند؛ از جمله سازمانهای اطلاعاتی و ضد اطلاعاتی که با عنوان چشم و گوش شاه شناخته میشدند. همچنین ارتش دوباره سازماندهی شد و ارتش دائمی سپاه جاویدان شکل گرفت. ایجاد چاپارخانه و راههای شاهی نیز از دیگر اقدامات این دوره بود.
عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: مجموعه این اقدامات نشان میدهد که میتوان ورود حکومت هخامنشیان به مرحله پاتریمونیال را از نظر تاریخی استدلال کرد. این حکومت چنان ساختار قدرتمندی ایجاد کرده بود که پس از هخامنشیان نیز هر گروهی که قدرت را به دست میگرفت، ناگزیر به ادامه همین سیستم بود. این سیستم در دورههای مختلف ادامه پیدا کرد؛ بهگونهای که پس از به قدرت رسیدن اعراب مسلمان و همچنین در دوره چنگیز و تیمور نیز اجرا شد. دلیل این تداوم، توانایی و اقتداری بود که این ساختار برای اداره سرزمینهای پراکنده و اعمال قدرت در چنین جغرافیایی فراهم میکرد.
منشادی با تأکید بر اینکه تداوم دیوانسالاری در ایران با حفظ زبان و فرهنگ ایرانی نیز ارتباط داشته است، اظهار کرد: در اینجا باید به مسئله تداوم زبان و فرهنگ ایران پاسخ دهیم که مدعای اصلی کتاب نیز همین موضوع است. این تداوم از طریق همان دیوانسالاری پاتریمونیالی که به آن اشاره کردم، شکل گرفته است؛ زیرا تودههای مردم زبان، عرف، عادتها و فرهنگ خود را داشتند و از طریق نخبگانی که مورد تایید حکومت مرکزی بودند، به ساختار حکومت متصل میشدند.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: به این ترتیب، فرهنگ و هویت ایرانی در میان جماعتهای پراکنده حفظ شد و زبان و هویت ما استمرار پیدا کرد. بنابراین، نکتهای که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که دیوانسالاری، فرهنگ و گروههای پراکنده جمعیتی، همگی بخشی از هویت ما هستند و باید بتوانیم این هویت را بهدرستی سازماندهی کنیم.
وی با اشاره به برخی جریانهای استقلالطلبانه و جداییخواهانه در دوره معاصر تصریح کرد: در قرون اخیر، مطالبات استقلالخواهانه و جداییطلبانه و موضوعاتی از این دست، بسیار مطرح شدهاند و مسئله زبانهای محلی نیز در این میان برجسته شده است. از نظر من، این دیدگاهها پشتوانه استدلال تاریخی و فرهنگی ندارند و صرفاً منافع سیاسی گروههای خاصی را دنبال میکنند.
منشادی در ادامه خاطرنشان کرد: در هیچ دورهای از تاریخ ایران، حکومت مرکزی زبانها، آداب و عادتهای محلی را نادیده نگرفته است و این گروهها همواره در کنار یکدیگر زندگی کردهاند. بنابراین، برای فهم این مسئله در تاریخ معاصر نیز باید به همین سابقه تاریخی توجه کرد؛ بهعنوان مثال، مشارکت آذربایجانیها در استقلال ایران در کنار حفظ زبان ترکی، نمونهای از این همزیستی تاریخی است.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به روایتی از حضور ستارخان در جریان تحولات مشروطه گفت: تقیزاده نقل میکند زمانی که قرار بود پادشاه قاجار را، به تعبیر درستتر، محمدعلیشاه را تبعید کنند، ستارخان نیز در آنجا حضور داشت. او میگوید که ستارخان فارسی بلد نبود و نمیتوانست به این زبان صحبت کند و به همین دلیل، من با او به زبان ترکی صحبت کردم. این نمونهها را نمیتوان جز با توجه به همان نکتهای که پیشتر به آن اشاره کردم، بهدرستی فهم کرد و گروههای دیگری نیز در تاریخ ایران وجود داشتهاند که چنین وضعیتی داشتهاند.
وی در پایان با تاکید دوباره بر نقش دیوانسالاری و نخبگان محلی در حفظ هویت ایرانی گفت: آنچه در کشور ما استمرار پیدا کرده و همچنان نیز ادامه خواهد داشت، فرهنگ ایرانی است. در تمام این دورههای تاریخی و با وجود همه فراز و نشیبها، این فرهنگ از طریق دیوانسالاری و نخبگان محلی حفظ شده است و امیدوارم در آینده نیز تداوم داشته باشد.
انتهای پیام