سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ | ۱۹:۰۰
تاریخ و جامعه بدون اندیشیدن به مبانی فلسفی علوم نمی‌توانند مسیر خود را تعیین کنند

پارسانیا:

تاریخ و جامعه بدون اندیشیدن به مبانی فلسفی علوم نمی‌توانند مسیر خود را تعیین کنند

استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، با تأکید بر ضرورت توجه به فلسفه علوم پایه گفت: تاریخ و جامعه ما نمی‌توانند بدون اندیشیدن در حوزه مبانی فلسفی علوم، مسیر خود را به‌درستی تعیین کنند.

به گزارش ایسنا، حجت‌الاسلام والمسلمین حمید پارسانیا، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در سی‌وسومین جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی و دومین دوره جایزه علامه سیدجعفر شهیدی که در دانشگاه تهران برگزار شد، با اشاره به فعالیت‌های علمی و فلسفی غلامعلی حدادعادل گفت: یکی از ویژگی‌های برجسته ایشان، جامعیت علمی و حضور تأثیرگذار در حوزه‌های مختلف فرهنگ، ادبیات، علوم انسانی، علوم پایه و فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی است. برای بررسی هر یک از این حوزه‌ها می‌توان باب مستقلی گشود، اما من در این فرصت بیشتر به حوزه علم و تأثیرگذاری ایشان در این عرصه می‌پردازم.

پارسانیا با اشاره به نخستین خاطرات خود از حدادعادل گفت: نخستین خاطره‌ای که از ایشان دارم به اوایل دهه ۶۰ بازمی‌گردد. در آن سال‌ها، ایشان در تابستان‌ها به دماوند می‌آمدند و جمعی از طلاب نیز متناسب با شرایط در جلسات آموزشی آنجا شرکت می‌کردند. در آن مدرسه، مباحث مربوط به کانت را نزد آقای حدادعادل دنبال می‌کردند و من نیز در آن جلسات حضور داشتم.

وی افزود: امروز وقتی می‌خواهم درباره ایشان صحبت کنم، احساس می‌کنم در واقع درباره حدود هشت دهه از تاریخ و فرهنگ معاصر ایران سخن می‌گوییم. ایشان در دو دهه نخست زندگی خود در این فرهنگ رشد کردند و از دهه سوم زندگی در جریان‌هایی که تاریخ و فرهنگ معاصر ایران را شکل داده‌اند، حضوری فعال داشتند.

جامعیت علمی و فرهنگی حدادعادل در تاریخ معاصر ایران

این استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران با تأکید بر جامعیت شخصیت حدادعادل خاطرنشان کرد: در تاریخ معاصر ایران چهره‌های تأثیرگذار بسیاری داشته‌ایم، اما جامعیت آقای حدادعادل در حوزه‌های مختلف فرهنگ، ادبیات، فعالیت‌های ادبی، علوم انسانی، علوم پایه و همچنین عرصه‌های اجتماعی و سیاسی، به‌گونه‌ای است که حضور ایشان همواره چشمگیر، تأثیرگذار و سازنده بوده است.

وی ادامه داد: سخن من بیشتر بر حوزه علم متمرکز است و برای توضیح این موضوع، از برخی خاطرات و فعالیت‌های علمی ایشان استفاده می‌کنم.

پارسانیا با اشاره به یکی از خاطرات حدادعادل از دوران تحصیل و فعالیت دانشگاهی گفت: ایشان یک‌بار نقل می‌کردند که در دانشکده ادبیات، به‌عنوان استاد جامعه‌شناسی حضور داشتند و در آن زمان مباحث و دیدگاه‌های مختلفی درباره دین و جریان‌های معرفتی مطرح می‌شد. ایشان در این جلسات وارد گفت‌وگو و پرسش و پاسخ می‌شدند تا اینکه یکی از استادان از ایشان خواست به اتاقش بروند. پس از حضور در اتاق، استاد به ایشان توصیه کرد کتاب‌های فتحعلی آخوندزاده را مطالعه کنند.

وی افزود: این خاطره از این جهت اهمیت دارد که تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه از دوره مشروطه به بعد، با جریان‌های فکری و فرهنگی جدیدی مواجه شده است. من نیز در جریان مطالعه و تألیف کتاب حدیث پیمانه، این موضوعات را دنبال می‌کردم و به برخی از مکتوبات و آثار مرتبط با این جریان‌ها، از جمله نسخه‌های موجود در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، مراجعه کردم.

پارسانیا با اشاره به مواجهه جریان‌های فکری جدید با سنت‌های فرهنگی و دینی جامعه ایران اظهار کرد: در برخی از این نوشته‌ها، مطالبی با لحنی بسیار توهین‌آمیز درباره زائران امام حسین(ع) و افرادی که در مسیر زیارت و مناسک دینی حرکت می‌کردند، دیده می‌شود. مواجهه با چنین آثاری نشان می‌دهد که در چند دهه گذشته، جریان‌های اجتماعی و فکری جدیدی شکل گرفته‌اند که شناخت و بررسی آن‌ها نیازمند توجه جدی به نسبت فرهنگ و تاریخ گذشته با اندیشه‌های واردشده به جامعه است.

توجه حدادعادل به نسبت علوم اجتماعی و فرهنگ تاریخی ایران

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به توجه حدادعادل به مبانی فرهنگی و تاریخی علوم اجتماعی بیان کرد: یکی از ویژگی‌های فعالیت‌های ایشان، توجه به نسبت فرهنگ و تاریخ گذشته ایران با جریان‌های فکری جدیدی است که وارد جامعه شده‌اند. این جریان‌ها نظریاتی را مطرح می‌کنند که در بستر فلسفی و فرهنگی دیگری شکل گرفته‌اند و نمی‌توان بدون شناخت آن بستر، درباره آن‌ها قضاوت کرد.

وی افزود: انسانی که به یک فرهنگ تعلق دارد، در متن همان فرهنگ زندگی می‌کند و اندیشه و نظریات علمی نیز در بستر تاریخی و فرهنگی خاصی شکل می‌گیرند. از این منظر، شناخت جریان‌های فکری جدید و نسبت آن‌ها با فرهنگ و تاریخ جامعه اهمیت بسیاری دارد.

پارسانیا با اشاره به فعالیت‌های حدادعادل در حوزه کتاب و فرهنگ مکتوب گفت: نخستین کتاب‌شناسی پس از انقلاب به قلم ایشان و برای آموزش‌وپرورش نوشته شد که بعدها برخی از دوستان آن را بازنویسی کردند. دغدغه‌های اجتماعی و فرهنگی ایشان در آثار و نوشته‌هایشان نیز قابل مشاهده است.

حرکت از فیزیک به فلسفه علم؛ ویژگی برجسته فعالیت علمی حدادعادل

این استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران در ادامه به تحصیلات و فعالیت‌های علمی حدادعادل در حوزه فیزیک و فلسفه علم اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از حوزه‌های مهم فعالیت ایشان، فیزیک است. ایشان از فیزیک به سمت فلسفه فیزیک حرکت کردند و رساله دکتری خود را نیز با محوریت کانت تدوین کردند.

وی ادامه داد: ایشان طی چند دهه، از حوزه فیزیک به سمت مباحث فلسفی آن حرکت کردند. همان‌طور که می‌دانید، فیزیک جدید و علم جدید، به معنای ساینس، در بستری شکل گرفته‌اند که در آن متافیزیک کنار گذاشته می‌شود و فیزیک به‌عنوان علم مورد توجه قرار می‌گیرد. یکی از مهم‌ترین نقاط عطف این تحول، اندیشه کانت است.

پارسانیا تأکید کرد: اهمیت این مسیر در آن است که ایشان از فیزیک به‌عنوان یکی از علوم پایه، به لایه عمیق‌تری از معرفت، یعنی فلسفه علوم، وارد شدند. در واقع، شناخت فیزیک بدون توجه به فلسفه‌ای که مبانی آن را شکل داده است، امکان‌پذیر نیست.

وی با اشاره به اهمیت این رویکرد در بررسی تحولات علمی امروز کشور اظهار کرد: حتی امروز نیز در مباحث مربوط به علوم داده و تحولات علمی، توجه به مبانی فلسفی و معرفتی اهمیت دارد. این دقت نظر در حرکت از علوم پایه به سوی مباحث فلسفی، موضوعی است که چند دهه پیش نیز در فعالیت‌های علمی آقای حدادعادل مورد توجه قرار داشته است.

گسست فلسفی در شکل‌گیری علوم طبیعی جدید در ایران

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تاریخ فلسفه و علوم طبیعی در ایران گفت: اگر تاریخ گذشته خود را بررسی کنیم، به‌ویژه در حدود ۱۰۰ سال اخیر و در حوزه علوم طبیعی و فیزیک، متوجه می‌شویم که شکل‌گیری و استقرار حکمت متعالیه در فرهنگ علمی ایران فرآیندی طولانی داشته است.

وی افزود: حدود ۲۰۰ سال طول کشید تا حکمت متعالیه در این فرهنگ استقرار پیدا کند. در دوره قاجار، علوم طبیعی ما عمدتاً در حاشیه فلسفه مشاء شکل گرفته بودند و حکمت متعالیه نیز در نسبت با این مباحث، دیدگاه‌های خاص خود را درباره علوم طبیعی مطرح می‌کرد.

پارسانیا خاطرنشان کرد: با ورود فیزیک مدرن، با یک گسست بزرگ مواجه شدیم؛ چراکه فیزیک جدید در حاشیه فلسفه‌های دیگری شکل گرفته بود. این گسست و نسبت میان مبانی فلسفی علوم جدید با سنت فلسفی و فرهنگی ایران، از جمله دغدغه‌های آقای حدادعادل بوده است.

وی با اشاره به ارتباط فعالیت‌های علمی حدادعادل با سنت فلسفه اسلامی و اندیشه‌های فلسفی جدید گفت: ایشان در محضر شهید مطهری، درس‌های منظومه و مباحث فلسفه اسلامی را دنبال کردند و در کنار آن، به‌صورت مستمر فلسفه کانت و تحولات فلسفه جدید را نیز مورد توجه قرار دادند.

این استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران تأکید کرد: مسئله اصلی در این مباحث، توجه به نقطه عطفی است که در فلسفه مدرن با کنار گذاشتن متافیزیک و تغییر مفهوم علم شکل گرفت؛ تحولی که موجب شد مفهوم علم از معنای تاریخی و قرآنی خود به سمت معنای جدید و محدودتر علوم تجربی حرکت کند. توجه به این تحول و نسبت آن با فرهنگ و تاریخ فکری جامعه، از جمله دغدغه‌های مهم علمی و فلسفی است.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در ادامه سخنان خود با اشاره به ضرورت گفت‌وگو میان دو سنت تمدنی و فلسفی گفت: این دغدغه، در واقع دغدغه مواجهه دو تمدن و توجه به جایگاه انسان در هر یک از آن‌هاست؛ مسئله‌ای که از طریق تأمل، مطالعه، ترجمه و بررسی نسبت اندیشه‌های فلسفی با علوم طبیعی و علوم ریاضی قابل پیگیری است.

وی با اشاره به اهمیت فلسفه علوم پایه و ضرورت گسترش این حوزه در دانشگاه‌ها اظهار کرد: رساله دکتری آقای حدادعادل درباره فلسفه ریاضی و بررسی ریاضیات از منظر کانت، از جمله آثاری است که می‌تواند در این زمینه افق تازه‌ای بگشاید. جای چنین مباحثی در دانشکده علوم دانشگاه تهران خالی است و ما بسیار تلاش کرده‌ایم که فلسفه علوم پایه و فلسفه علوم مختلف در دانشگاه‌ها راه‌اندازی و تدریس شود، اما تاکنون این اتفاق به‌درستی محقق نشده است.

پارسانیا افزود: این رساله می‌تواند با راهنمایی‌های علمی استادان، افق گسترده‌ای برای پرداختن به این مسئله ایجاد کند. تاریخ و جامعه ما نمی‌توانند بدون اندیشیدن در این حوزه‌ها مسیر خود را به‌درستی تعیین کنند. برای این منظور، باید اندیشمندانی با فرصت و فراغت علمی به مطالعه، تأمل و گفت‌وگو بپردازند و تعاملی فعال میان جریان‌های فکری و تاریخی شکل بگیرد.

مقایسه اندیشه کانت و ملاصدرا؛ زمینه‌ای برای گفت‌وگوی دو سنت فلسفی

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با اشاره به دیدگاه‌های حدادعادل درباره نسبت فلسفه اسلامی و فلسفه مدرن گفت: جریان‌های تاریخی و فرهنگی مختلف باید با یکدیگر وارد گفت‌وگو شوند. آقای حدادعادل در نشستی در قم، به مناسبت ترجمه و انتشار اثری به زبان ترکی در ترکیه، مقایسه‌ای میان اندیشه کانت و ملاصدرا ارائه کردند.

وی با اشاره به یکی از محورهای این مقایسه ادامه داد: یکی از مباحث مهم در این زمینه، نسبت عقل و عقلانیت است؛ اینکه چگونه ممکن است عقل کنار گذاشته شود و عقلانیت به‌عنوان امری صرفاً بشری جای آن بنشیند، بدون آنکه شهود عقلی پشتوانه آن باشد.

پارسانیا خاطرنشان کرد: یکی از عمیق‌ترین اشکالاتی که می‌توان به اندیشه کانت وارد کرد، محدود کردن جریان شناخت حسی است؛ این مسئله از جهات مختلف شگفت‌انگیز و قابل تأمل است. پرداختن به چنین موضوعاتی می‌تواند زمینه طرح دوباره مسائل میان دو سنت فلسفی تاریخی ما و فلسفه مدرن را فراهم کند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان با اشاره به ظرفیت‌های دیگر فعالیت‌های علمی و فرهنگی حدادعادل گفت: آنچه مطرح کردم تنها بخشی از حوزه فعالیت‌های ایشان در عرصه علم و فلسفه است. دوستانی که در قلمرو ادب و ادبیات فعالیت می‌کنند یا کنش‌های سیاسی ایشان را دنبال می‌کنند، حتماً می‌توانند ابعاد و افق‌های بیشتری از فعالیت‌های ایشان را معرفی کنند.

انتهای پیام

# علمی‌ و دانشگاهی

آخرین اخبار علمی‌ و دانشگاهی