سیدرضی موسوی گیلانی در گفتوگو با ایسنا به مناسبت روز جهانی هنر اسلامی، درباره میزان سازگاری میراث هنر اسلامی با سلیقه نسل کنونی اظهار کرد: پیش از هرگونه داوری درباره این موضوع، باید بپذیریم که سنت اسلامی، مانند هر سنت دیگری، دارای فرهنگ و میراثی کهن است، اگر بخواهیم تبارشناسی کنیم، از زمان شکلگیری اسلام تا امروز، مسلمانان اعم از صنعتگران، عارفان، هنرمندان، فیلسوفان و دیگر مسلمانانی که در طول قرنها زیستهاند، در شکلگیری این میراث سهم داشتهاند.
دانشیار دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی افزود: با پذیرش وجود چنین میراثی، پرسش اصلی این است که آیا سلیقه و علایق نسل کنونی در حوزه هنر با این میراث و فرهنگ اسلامی سازگاری دارد یا خیر که این موضوع از نظر جامعهشناختی نیازمند بررسی دقیق است و شاید نتوان برای آن برآورد درصدی دقیقی ارائه کرد، اما با نگاهی به وضعیت هنر در جهان مدرن و بهویژه جامعه خودمان، میتوان نشانههایی از فاصله گرفتن نسل جدید از میراث فرهنگی و هنری خود مشاهده کرد.
موسوی گیلانی ادامه داد: برای بررسی این مسئله، باید وضعیت نسل جوان، بهویژه گروه سنی ۱۵ تا ۲۵ سال و حتی تا ۳۰ سال را در حوزههایی مانند هنرهای تجسمی، موسیقی و هنرهای نمایشی بررسی کنیم و ببینیم علایق آنها تا چه اندازه ریشه در تاریخ و تمدن خودمان دارد و چه میزان تحت تأثیر سنتهای دیگر قرار گرفته است، تصور من این است که بخش زیادی از نسل کنونی، مصرفکننده هنرهایی است که ریشههای غیربومی و غیرخودی دارند و حتی در بسیاری از حوزهها میتوان گفت نسل جوان نهتنها گرایش چندانی به میراث فرهنگی خود ندارد، بلکه تا حدی از آن فاصله گرفته است.
وی با اشاره به تأثیر ارتباطات گسترده رسانهای بر تغییر ذائقه نسل جدید گفت: امروز در دوره رسانه و ارتباطات گسترده زندگی میکنیم و نسل جوان دائما با فرهنگهای دیگر در تعامل است و این نسل ذائقههای متفاوت را میشناسد و افق دید خود را با افق دید دیگران پیوند میدهد. در گذشته، دسترسی به فرهنگ و هنر دیگر جوامع محدودتر بود، اما امروز شبکههای اجتماعی، وبسایتها و امکانات ارتباطی این امکان را فراهم کردهاند که افراد بهسرعت با تازهترین آثار، الگوها و جریانهای فرهنگی در جهان آشنا شوند.
موسوی گیلانی با بیان اینکه برای بررسی میزان گرایش نسل جدید به میراث فرهنگی باید به نمونههای عینی توجه کرد، افزود: برای مثال، در حوزه لباس و منسوجات میتوان بررسی کرد که چه تعداد از دختران ایرانی الگوهای پوشش خود را از سنت ایرانی و اسلامی میگیرند و چه میزان از مدها و الگوهای روزآمد جهانی تأثیر میپذیرند و برای بررسی این موضوع، شهرهای بزرگ میتوانند جامعه آماری مناسبتری باشند؛ چراکه با مراجعه به مراکز خرید و فروشگاههای این شهرها میتوان تا حدودی دریافت که چه میزان از الگوهای پوشش موجود، متأثر از فرهنگ داخلی و چه میزان برگرفته از الگوهای غربی است.
فرهنگ اسلامی باید به یک هژمونی تبدیل شود
وی یکی از دلایل کاهش استقبال نسل جدید از هنرهای سنتی را کمبود نوآوری و تازگی در این آثار دانست و ادامه داد: در کنار تأثیر رسانهها و تغییر ذائقه، یکی از دلایل مهم کاهش اقبال به صنایع دستی و هنرهای سنتی این است که این حوزهها نتوانستهاند ابداع، نوآوری و تازگی متناسب با مطالبات نسل جدید را داشته باشند و نسل جدید به دلیل تفاوت ذائقه، لزوما همان حساسیتی را که نسلهای گذشته نسبت به استفاده از عناصر فرهنگی خود داشتند، ندارند.
موسوی گیلانی تصریح کرد: اگر بخواهیم میراث فرهنگی را بدون هیچ تغییری به این نسل عرضه کنیم، طبیعی است که با استقبال چندانی مواجه نشویم، گره زدن میراث فرهنگی به زندگی نسل امروز، نیازمند نوآوری و توجه به خواستهها و سلیقههای اوست.
وی با اشاره به وضعیت موسیقی سنتی و پاپ بیان کرد: درآمد اجراهای موسیقی پاپ نسبت به سنتی بیشتر است، فارغ از اینکه کدام سبک از نظر محتوایی یا هنری برتری دارد، این آمار نشاندهنده تفاوت میزان استقبال مخاطبان است، در یکی از کنسرتهای موسیقی پاپ که حضور داشتم، برخلاف کنسرت موسیقی سنتی، خواننده تنها محور برنامه نبود؛ بسیاری از جوانان اشعار را حفظ بودند، همخوانی میکردند و حتی از جای خود بلند شده بودند، در حالی که در موسیقی سنتی معمولا خواننده محور اصلی اجراست و مخاطبان بیشتر به شنیدن اثر میپردازند.
موسوی گیلانی اضافه کرد: این تفاوت نشان میدهد که موسیقی سنتی نیز برای حفظ مخاطب خود باید بتواند با تنوع، نوآوری و زیباییشناسی مورد علاقه نسل جدید همراه شود و همین مسئله در حوزه لباس نیز وجود دارد. برای مثال، میتوان با طراحی پرسشنامه و مراجعه به چند دبیرستان در نقاط مختلف یک شهر، بهسادگی دریافت که نوجوانان به چه نوع پوششی علاقه دارند و چه الگوهایی را میپسندند.
وی با اشاره به مفهوم «هژمونی» در علوم اجتماعی گفت: هژمونی به معنای نوعی سلطه است که فرد آن را با رضایت و انتخاب خود میپذیرد، نه اینکه از روی اجبار به آن تن دهد و برای مثال، بستن کمربند ایمنی در خودرو بهتدریج به یک فرهنگ عمومی تبدیل شده است؛ بهگونهای که افراد بدون آنکه به حضور پلیس یا جریمه فکر کنند، به دلیل احساس امنیت خودشان کمربند میبندند، در حوزه پوشش نیز اگر الگوهای ارائهشده متناسب با سلیقه و نیاز جامعه بود، میتوانست به چنین پذیرشی منجر شود.
موسوی گیلانی افزود: به اعتقاد من، در حوزه لباس به اندازه کافی نوآوری و تنوع وجود نداشته و همین مسئله موجب شده است برخی الگوها نهتنها پذیرفته نشوند، بلکه از سوی بخشی از جامعه پس زده شوند، در حالی که در برخی کشورهای اسلامی مانند ترکیه، مالزی، اندونزی و لبنان، زنان مسلمان با مدلهای متنوع پوشش، حجاب خود را با رضایت و احساس تعلق انتخاب میکنند و نسبت به آن احساس سرخوردگی ندارند که این موضوع نشان میدهد، میتوان اصول دینی را حفظ کرد و در عین حال، در شکل و مدل پوشش تنوع داشت.
فرهنگ و عرف جامعه شیوه تبیین اصول دینی را تعیین میکنند
دانشیار دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی با تأکید بر ضرورت توجه به زندگی و تجربه زیسته ایرانیان در تولید آثار سینمایی گفت: من معتقدم فیلمهایی که در ایران ساخته میشوند، باید روایتی از زندگی و تجربه زیسته ایرانی باشند، زمانی که فیلمی از فرهنگ غرب میبینم، ممکن است نتوانم بهراحتی با آن ارتباط برقرار کنم؛ زیرا با روحیه و تجربه زندگی من سازگار نیست اما در مقابل، فیلمهایی مانند «به همین سادگی» و «یه حبه قند» ساخته رضا میرکریمی یا «مهمان مامان» ساخته داریوش مهرجویی، روایتهایی از زندگی و روابط خانوادگی خودمان ارائه میکنند و به همین دلیل برای مخاطب ایرانی قابل لمستر هستند.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم وضعیت میراث هنر اسلامی را در حوزههای مختلف بررسی کنیم، باید ببینیم این میراث تا چه اندازه توانسته است در آثار ادبی، موسیقایی، تجسمی و نمایشی امروز حضور داشته باشد و به نظر میرسد در بسیاری از این حوزهها وضعیت مطلوبی نداریم.
موسوی گیلانی با اشاره به تجربه هنر در کشورهای بلوک شرق بیان کرد: برای مقایسه میتوان به آثار هنری کشورهای بلوک شرق در دوره رواج اندیشههای کمونیستی اشاره کرد، در رمانها و فیلمهای آن دوره، بهوضوح میتوان تأثیر انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ و اندیشههای مربوط به تقابل طبقه کارگر و سرمایهدار را مشاهده کرد که این میراث فکری در سینما، رمان، نمایشنامه و حتی شیوه زندگی مردم بازتاب داشت و پرسش این است که چرا با وجود پیشینه غنی هنر اسلامی، چنین میزان حضوری از میراث خودمان در آثار هنری امروز دیده نمیشود؟
وی یکی دیگر از دلایل این وضعیت را برداشت نادرست از مفهوم میراث دانست و گفت: گاهی تصور میکنیم میراث به معنای حفظ بیکموکاست آن چیزی است که از گذشته به ما رسیده و نباید هیچ تغییری در آن ایجاد شود؛ در حالی که چنین برداشتی درست نیست، تغییر و ثبات هیچکدام بهتنهایی اصالت ندارند و میراث به معنای تکرار شکلها و الگوهای گذشته نیست، بلکه باید عناصر ماندگار و اصول بنیادین آن را حفظ کرد و متناسب با شرایط زمان و مکان، شکل تازهای به آن بخشید.
موسوی گیلانی با اشاره به تفاوت میان اصول دینی و شکلهای فرهنگی بیان کرد: در میراث اسلامی، برخی مفاهیم مانند عفیف بودن و پوشیدگی، اصولی اخلاقی و دینی هستند، اما مدل و شکل لباس را فرهنگ و عرف جوامع تعیین میکند، ممکن است در یک جامعه پوشش به شکل چادر باشد و در جامعهای دیگر از مدلهای متفاوتی استفاده شود و آنچه اهمیت دارد، حفظ اصل پوشیدگی و ویژگیهای مورد تأکید دین است، نه الزام به یک مدل مشخص و این اصول میتوانند در جوامع مختلف با شکلهای متفاوتی تحقق پیدا کنند.
تفاوتهای نسلی را به رسمیت بشناسیم
وی ادامه داد: زبان فارسی نیز نمونهای از میراثی است که در گذر زمان تغییر کرده، اما هویت خود را از دست نداده است، اگر فیلمهای فارسی مربوط به چند دهه پیش را با آثار امروز مقایسه کنیم، تفاوتهای زیادی در زبان و شیوه گفتوگو مشاهده میکنیم، اما نمیتوان گفت میراث زبان فارسی از بین رفته است و بخش بنیادین و هویت اصلی این زبان همچنان باقی مانده و در عین حال، متناسب با زمان تغییر کرده است، بنابراین، میراث لزوما به معنای تغییرناپذیری نیست.
موسوی گیلانی با اشاره به تجربه هنر اسلامی در بهرهگیری از عناصر فرهنگهای پیشین گفت: هنر اسلامی صرفا تکرار عناصر پیشین نبود، بلکه با تصرف و بازآفرینی آنها، هویت تازهای پیدا کرد، اگر در برابر نوآوری و ابداع بایستیم، نسل جدید به گذشته پشت خواهد کرد؛ زیرا ما فرزندان زمان خودمان هستیم و نمیتوان انتظار داشت نسل امروز دقیقا مانند نسلهای گذشته زندگی کند، حضرت امیرالمومنین(ع) در روایتی توصیه کردند: «لا تقسروا اولادکم علی آدابکم فانهم مخلوقون لزمان غیر زمانکم؛ فرزندانتان را به انجام آداب خودتان واندارید؛ زیرا آنان برای زمانی، غیر از زمان شما آفریده شدهاند.» این توصیه نشان میدهد که باید تفاوتهای نسلی را به رسمیت بشناسیم و در مواجهه با علایق و انتخابهای نسل جدید، صرفا به تحمیل الگوهای گذشته متوسل نشویم.
وی افزود: برای مثال، ممکن است نسل جدید به نوعی از پوشش یا سبک ظاهری علاقهمند باشد که نسلهای گذشته آن را نمیپسندیدند و اکنون درباره خوب یا بد بودن این انتخابها صحبت نمیکنیم، بلکه تأکید بر این است که باید تغییر ذائقه و تفاوت نسلها را درک کنیم و نمیتوان صرفا به این دلیل که خودمان از نوع خاصی از لباس استفاده نمیکنیم، فرزندانمان را نیز از انتخاب آن منع کنیم، شرایط زندگی در شهرها و جوامع مختلف نیز متفاوت است و نمیتوان برای همه آنها یک الگوی ثابت در نظر گرفت.
موسوی گیلانی با اشاره به نمونههایی از معماری و هنرهای شهری گفت: برخی شهرها و کشورهای جهان توانستهاند با وجود توسعه و مدرن شدن، بخشهایی از بافت سنتی خود را حفظ کنند و برای مثال، در شهرهایی مانند رم و میلان، برخی از عناصر قدیمی بافت شهری همچنان حفظ شدهاند، همچنین در بخشهایی از استانبول نیز محدودیتهایی برای ارتفاع ساختمانها در مجاورت بناهای تاریخی وجود دارد تا هویت بصری و معماری سنتی شهر از بین نرود. در ایران نیز نمونههایی مانند بافت تاریخی یزد و بازار قدیمی قم وجود دارد که حفظ آنها اهمیت زیادی دارد که این فضاها نشان میدهند که سنت و زندگی امروز الزاما در تقابل با یکدیگر نیستند.
نوآوری در هنر با اصول بنیادین دینی در تضاد نیست
وی ادامه داد: سنت به معنای بازگشت به اصول ماندگار و فرازمان و فرامکان است؛ اصولی که از هویت یک جامعه سرچشمه میگیرند و برای مثال، در معماری اسلامی، رعایت حریم خصوصی و توجه به مفهوم محرم و نامحرم از اصول مهم به شمار میرود که در گذشته، خانهها با عناصری مانند اندرونی، بیرونی و هشتی طراحی میشدند تا حریم خصوصی خانواده حفظ شود و امروز نیز میتوان با الگوهای معماری متفاوت، همین اصل را رعایت کرد، بنابراین آنچه باید حفظ شود اصل و هویت معماری است، نه الزاما شکل و فرم مشخصی که در گذشته وجود داشته است.
موسوی گیلانی بیان کرد: هنر از نظر فرم و شکل، ظرفیت بسیار زیادی برای تنوع دارد و میتوان با الگوهای مختلف، اصول بنیادین را حفظ کرد. ذائقه نسلهای مختلف حتی در فاصلههای سنی کوتاه نیز متفاوت است، گاهی تصور میکنیم تفاوت نسلی فقط میان پدربزرگ و نوه وجود دارد، در حالی که حتی دو فرزند یک خانواده با چند سال فاصله سنی نیز ممکن است جهان ذهنی و علایق متفاوتی داشته باشند.
دانشیار دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی یادآور شد: در گذشته، به دلیل شباهت بیشتر شرایط زندگی و شغل؛ سبک زیست نسلهای مختلف به یکدیگر نزدیک بود، اما امروز این شرایط تغییر کرده است و بنابراین، برای حفظ میراث فرهنگی باید هم اصول ماندگار آن را بشناسیم و هم شرایط و نیازهای نسلهای جدید را در نظر بگیریم.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: در مجموع، میراث فرهنگی زمانی میتواند در زندگی نسل امروز حضور مؤثر داشته باشد که از یک سو اصول هویتی و ماندگار خود را حفظ کند و از سوی دیگر، در شکل و شیوه ارائه، پذیرای تغییر، تنوع و نوآوری باشد. اگر میان این دو وجه تعادل برقرار نکنیم، نهتنها نسل جدید از میراث گذشته فاصله میگیرد، بلکه بخشهایی از همان میراث نیز بهتدریج مخاطبان و جایگاه اجتماعی خود را از دست خواهند داد.
انتهای پیام