چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ | ۱۰:۵۲
منبع: نمایندگی اصفهان
«جُنگ اصفهان»؛ بازخوانی یک میراث ادبی (۲)

/اصفهان را نیمه خوانند از جهان/

«جُنگ اصفهان»؛ بازخوانی یک میراث ادبی (۲)

اصفهان (ایسنا) - هفته اصفهان، فرصتی برای بازخوانی داشته‌های فرهنگی و ادبی این شهر و مرور جریان‌هایی است که در شکل‌گیری هویت فرهنگی اصفهان و ادبیات معاصر ایران نقشی ماندگار داشته‌اند. در میان این جریان‌ها، «جُنگ اصفهان» به‌عنوان یکی از حلقه‌های مهم و تأثیرگذار ادبی در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی، جایگاهی ویژه دارد؛ جریانی که در تحول ادبیات داستانی، شعر، نقد و ترجمه ایران سهمی چشمگیر ایفا کرد.

به مناسبت هفته اصفهان، ایسنا در دومین بخش از مجموعه بازخوانی جریان ادبی جُنگ اصفهان، به نقش این محفل ادبی در شکل‌گیری و پرورش نسل تازه‌ای از داستان‌نویسان معاصر می‌پردازد؛ جریانی که با همراهی و راهنمایی چهره‌های برجسته ادبیات، فرصتی برای ظهور استعدادهای جوان فراهم کرد و نام برخی از آن‌ها را در تاریخ داستان‌نویسی ایران ماندگار ساخت. این گزارش، روایتی از داستان‌نویسان جُنگ اصفهان و مسیری است که از جلسات ادبی این محفل تا انتشار آثار و شکل‌گیری چهره‌های تأثیرگذار ادبیات معاصر پیمودند.

پیرسربازانِ جوان (حکایت داستان‌نویسان جُنگ اصفهان)

هر محفل ادبی، اگر در انتخاب اعضا و منش گروهی خود درست عمل کند به محملی برای پرورش استعدادهای جوان تبدیل خواهد شد. این امکان البته با گذر زمان یکی از اساسی‌ترین معیارهای سنجش موفقیت یا ناکامی هر گروهی تلقی می‌شود و جُنگ اصفهان نیز از این قضاوت تاریخی مبرا نیست. می‌توان این مسئله را در یک‌یک بخش‌های جُنگ اصفهان به‌صورت جداگانه و مفصل بررسی کرد؛ چرا که در دوران انتشار جُنگ و به سبب گستردگی تخصص اعضا در بخش‌های مختلفی مانند شعر، داستان، ترجمه، نقد و... در هر یک از این قسمت‌ها شاهد رشد و شکوفایی افرادی هستیم که بعدها جز نامداران هنر معاصر به شمار آمدند.

در این میان اما بخش داستان در جُنگ اصفهان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ با توجه به گسترش روزافزون هنر داستان‌نویسی در چند دهۀ اخیر، توجه به عملکرد گذشته می‌تواند راهگشای نسل جدید باشد تا راهی را که پیموده شده تا ادبیات داستانی ایران به جایگاه کنونی خود برسد، مورد بازبینی قرار دهد. این‌که چگونه جمعی چند نفره و محلی به گروهی تبدیل شد که ادبیات ایران را دگرگون کرد و در آیندۀ این هنر تا چند دهه تاثیر گذاشت. در یازده دفتر جُنگ اصفهان، داستان‌های بیش از سیزده نویسندۀ ایرانی به چاپ رسیده است. باید توجه داشت که این یازده شماره در فاصلۀ زمانی حدود ۱۶ سال منتشر شده است و با توجه به این موضوع می‌توان مراحل تغییر و تحول ادبی داستان‌نویسان پرکار جُنگ را به خوبی رصد کرد.

در شماره‌های ابتدایی جُنگ داستان‌ها اکثراً از اعضای اصلی است اما رفته‌رفته و با تداوم انتشار مجله، سروکلۀ نویسندگان نامدار از دیگر نقاط ایران پیدا می‌شود و شاهد چاپ داستان‌های آن‌ها در جُنگ اصفهان هستیم. برای نمونه در شماره‌های اول تا سوم تنها از هوشنگ گلشیری، محمد کلباسی و بهرام صادقی داستان منتشر شده ولی از شماره چهارم به بعد داستان‌هایی از تقی مدرسی، ابراهیم گلستان و شاپور قریب به چاپ می‌رسد که این نکته خود نشانی از مورد توجه قرار گرفتن جُنگ در سطح کشور است. اوج این مشارکت داستان‌نویسان غیراصفهانی در دفترهای هفتم و نهم جُنگ رخ می‌دهد و نویسندگانی مانند ناصر تقوایی، مهین بهرامی، شهرنوش پارسی‌پور، غلامحسین ساعدی و اسماعیل فصیح آثاری از خود در جُنگ منتشر می‌کنند. البته شایان ذکر است که آن برهۀ زمانی مصادف با دوران طلایی مجلات ادبی و هنری مانند «آرش»، «لوح»، «اندیشه و هنر»، «دفترهای زمانه»، «جهان نو»، «کتاب هفته» و... بوده و به همین دلیل پاگیری مجله‌ای جدید در اصفهان مورد توجه علاقه‌مندان ادبیات در سراسر ایران قرار می‌گیرد.

از سوی دیگر مهم‌ترین اتفاق داستانی که در کنار چاپ آثار اعضای اصلی جُنگ روی می‌دهد، شکل‌گیری و معرفی نسل جدیدتری از داستان‌نویسان است. از دفتر پنجم به بعد است که رفته‌رفته جوان‌ترهای جُنگ موفق می‌شوند تا داستان‌های خود را از فیلتر جلسات عبور دهند و در مجله به چاپ برسانند. در همان دفتر پنجم اولین داستان رضا فرخفال منتشر می‌شود و این خود سرآغازی است بر انتشار داستان دیگر اعضای جوان جُنگ. به راستی دهه‌ها بعد که دفترهای جُنگ اصفهان را ورق می‌زنیم، می‌بینیم که چطور با انتخاب دقیق اعضا و راهنمایی‌های سختگیرانۀ بزرگان جُنگ، پشتوانه‌ای چنین عظیم برای فردای داستان نه‌تنها اصفهان که ایران تدارک دیده می‌شود. به همین ترتیب در دفترهای بعدی به مرور و تا سال ۶۰ داستان‌هایی از یونس تراکمه، برهان‌الدین حسینی، رضا فرخفال و هرمز شهدادی به چاپ می‌رسد.

خوانش مدام داستان اعضا و حک و اصلاحشان در جلسات جُنگ، نه‌تنها به چاپ آن‌ها در مجله منتج می‌شود که بعد از چندی راه را برای انتشار اولین کتاب‌های داستانی اعضای جُنگ فراهم می‌کند. همان داستان‌هایی که با گذشت زمان در هر دفتر از جُنگ چاپ شده است در اواخر دهه ۴۰ شمسی به صورت اولین مجموعه داستان‌ها و رمان‌های اعضای جُنگ منتشر می‌شود. برای مثال از دفتر هفتم در زمستان ۱۳۴۷ است که می‌توان تبلیغ چاپ کتاب‌های هوشنگ گلشیری در جُنگ را مشاهده کرد.

در تمامی دفترهای جُنگ اصفهان بیش از ۳۰  داستان فارسی به چاپ رسیده است که از نظر پراکندگی، نویسندگان اصلی جُنگ مانند هوشنگ گلشیری با ۸ و محمد کلباسی با ۵ داستان، بیشترین تعداد داستان منتشر شده را دارند. جالب آنجاست که یکی از جوان‌ترهای جُنگ یعنی رضا فرخفال نیز با ۵ داستان در این جمع حضور دارد. در رده‌های بعدی نویسندگان باتجربه‌تری مانند تقی مدرسی با ۳ و بهرام صادقی با ۲ داستان ایستاده‌اند و البته از جوانانی مانند برهان‌الدین حسینی و یونس تراکمه نیز ۲ داستان چاپ شده است.

در ادامه و در سه بخش جداگانه به بررسی اجمالی داستان‌ها و عملکرد سه نفری می‌پردازیم که بیشترین تعداد داستان را در جُنگ به چاپ رسانده‌اند. این بررسی عملکرد از آن جهت مفید است که می‌توان خط سیر داستان‌نویسی هر یک را در جُنگ اصفهان و سال‌های پس از تعطیلی آن بررسی کرد و به تاثیری پرداخت که هر کدام از این فرزندان راستین داستان اصفهان بر جهان داستان ایرانی گذارده‌اند.

هوشنگ گلشیری:

هر کدام از برادران گلشیری به سهم خود و در حیطۀ تخصیصی‌یشان تاثیر بسزایی در شکل‌گیری، دوام و پیشرفت جُنگ اصفهان داشته‌اند. اما هوشنگ گلشیری علاوه بر زمینۀ داستان‌نویسی به خاطر خصایل اخلاقی که داشته همواره عنصری موثر در گرد هم آوردن آن جمع بوده است تا جایی که ابوالحسن نجفی در مصاحبه‌ای به این نکته اشاره می‌کند و می‌گوید «باید اعتراف کنم که در وهله اول گلشیری بود که ما را دور هم جمع می‌کرد. او حتی آن‌هایی را که با انگیزه‌های سیاسی چپی کوشش می‌کردند که جمع ما را بر هم بزنند با صحبت و روی خوش سعی می‌کرد نگه دارد و ما را دور هم نگه می‌داشت».

از هوشنگ گلشیری داستان‌های «دهلیز»، «شب شک»، «مثل همیشه»، «دخمه‌ای برای سمور آبی»، «مردی با کراوات سرخ»، «معصوم اول»، «معصوم دوم» و «هر دو روی یک سکه» در دفترهای اول، چهارم، پنجم، ششم، هفتم، هشتم و نهم به چاپ رسیده است و نکتۀ جالب چاپ دو معصوم به همراه هم در دفتر هشتم است. از این داستان‌ها «شب شک»، «مثل همیشه»، «دخمه‌ای برای سمور آبی» و «مردی با کراوات سرخ» در اولین مجموعه داستان گلشیری با عنوان «مثل همیشه»، به همت خودش در سال ۱۳۴۷ و توسط انتشارات پیام در اصفهان به چاپ می‌رسد که بعدها تا قبل از انقلاب دو بار هم در کتاب زمان تجدید چاپ می‌شود. سه داستان «معصوم اول»، «معصوم دوم» و «هر دو روی یک سکه» نیز در مجموعه داستان دوم وی «نمازخانه کوچک من» قرار دارد که دو بار در سال  ۱۳۵۴ توسط انتشارت زمان منتشر می‌شود. بعداً دچار سانسور شده و بالاخره دوبار دیگر در سال‌های ۵۶ و ۶۴ تجدید چاپ می‌شود. در این میان تنها داستان «دهلیز» است که در هیچ کدام از مجموعه داستان‌های گلشیری نمی‌آید و تنها در جلد اول مجموعه آثار گلشیری «نیمه تاریک ماه» حضور دارد.

داستان‌های دورانِ جُنگ گلشیری را می‌توان روایت‌های جست‌وجو و مقابله دانست؛ از ابتدایی‌ترین آثار وی ردپای ذهنی هوشیار و کاونده حضور دارد که درپی یافتن راه‌های جدیدی برای عرضۀ داستان است. تفاوت‌های فرمی و وارد کردن مضمون‌های بکری مانند «شک» در داستان «شب شک» از بارزترین مولفه‌های داستان‌نویسی او در این برهه به شمار می‌آید. از سوی دیگر او به‌عنوان نویسنده که ذهن هوشیار جامعه است با دو برداشت رویارویی می‌کند؛ یکی با فشار اختناقی که بر جامعه وارد می‌شود برای مثال در داستان «مردی با کراوات سرخ» و از سوی دیگر تلاش می‌کند تا نقاب گروه‌های چپی را رسوا کند که خود تجربه رویارویی با چهرۀ واقعیشان را در دوران شش ماهۀ زندان داشت «گرچه شناخت درونی آن نوع آدم پشتوانۀ من شد در رهایی از دام قبیله». به غیر از این دو مجموعه داستان، رمان «شازده احتجاب» نیز حاصل همین جلسات جُنگ اصفهان است. رمانی که گویا در ابتدا داستانی کوتاه بوده است اما رفته‌رفته گسترش می‌یابد.

محمد کلباسی:

کلباسی از اولین دفتر جُنگ حضوری فعال دارد و علاوه بر چاپ داستان، نقدی هم بر مجموعه شعر «چاپار» اثر سیاوش مطهری نوشته است. داستان‌های «و باد بود که ...»، «میعاد»، «آقای عبدالحسین‌خان ...» و «کاج‌ها بی‌حرکت‌اند باد ایستاده است» در مجموعه داستان اول وی «سرباز کوچک» منتشر شده است و تک داستان «غول در خیابان کاف» نیز در سال ۱۳۸۰ در مجموعه داستان «مثل سایه مثل آب» می‌آید.

در این میان چاپ اولین کتاب کلباسی اما روایتی جداگانه دارد. ابتدا در دفتر دوم با چاپ تبلیغی خبر از یک مجموعه قصۀ کوتاه با نام «همگام سایه در تابستان» و یک قصه‌ی بلند به نام «ویرانه‌های باد» از وی داده می‌شود ولی به چاپ نمی‌رسد. بعدها نیز در صفحات پایانی دفتر ششم جُنگ در بهار ۱۳۴۷ است که آگهی چاپ مجموعه داستانی مشترک بین محمد کلباسی و هوشنگ گلشیری کار شده است. کتابی با نام «خروج در شب شک» که مجموعه‌ای از 10 داستان است؛ ولی نکته اینجاست که چنین کتابی هم هیچگاه منتشر نشد و هر یک از این دو نویسنده بعدها روایت‌های خود را به صورت جداگانه در مجموعه‌هایشان گرد آوردند. این مساله تا هنوز در خاطر محمد کلباسی باقی مانده است و از آن به تلخی یاد می‌کند. هوشنگ گلشیری هم روایت خودش از این ماجرا را در مقدمه «نیمه تاریک ماه» آورده است و می‌گوید «قرار بود که من و او با هم مجموعه‌ای درآوریم که به نقل از او من نامردی کردم. شاید هم به روایت من، او که از خانواده‌ی اهل علم بود، می‌گفت: «مال من مال من، مال تو هم مال من» و من می‌گفتم: «بی‌مایه فطیر است» با این همه، این نامردی با همت من در تدارک چاپ مجموعۀ او جبران شد که من هنوز هم «آقای عبدالحسین شرش را کند» را دوست دارم».

مجموعه‌ای که گلشیری از آن یاد می‌کند همان کتاب اول محمد کلباسی «سرباز کوچک» است. مجموعه‌ای که برای اولین بار در سال ۱۳۵۸ در انتشارات زمان به چاپ رسید. کلباسی در سال‌های بعد بی‌وقفه به فعالیت‌های ادبی خود ادامه داد و ماحصلش چهار مجموعه داستان «صورت ببر»، «نوروز آقای اسدی»، «مثل سایه مثل آب» و «او» است. او در داستان‌های ابتدایی خود، روزگار و روابط سنتی پیرامونش را نقش می‌زند؛ اما در یک نقطه ماندگار نیست و با گذشت زمان و چرخش روزگار او هم پابه‌پای جهانی که در آن زندگی می‌کند، حرکت دارد و این موضوع در روند داستان‌هایش قابل مشاهده است. برای مثال در مجموعه بعدی خود «مثل سایه مثل آب» به تاثیرات جنگ هشت‌ساله می‌پردازد و روایت می‌کند که چگونه شهر سنتی که در آن قد کشیده و بسیار دوستش دارد، در حال تغییر کردن است.

رضا فرخفال:

فرخفال از نسل جوانانی بود که جذب جُنگ اصفهان شد و بعدها به ویژه در دهه ۶۰ شمسی از نویسندگان تاثیرگذار ادبیات معاصر محسوب می‌شود. رضا فرخفال زمانی به جُنگ اصفهان پیوست که محصل دبیرستان هراتی اصفهان و شاگرد فریدون مختاریان بود. آن‌طور که هوشنگ گلشیری روایت می‌کند، فرخفال با خواندن مطلبی در انجمن ادبی همین دبیرستان است که نظر اعضای جُنگ را به خود جلب می‌کند و بعدها اولین داستانش «سونیا» در دفتر پنجم جُنگ به چاپ می‌رسد. این روند رو به‌رشد فرخفال ادامه پیدا می‌کند و دو داستان «لحظه جالب است بفرمایید عکس بگیرید» و «یک بعد از ظهر تمام» در دفتر هفتم و همچنین داستان «صفحۀ چهل و پنج دور حراج شده» در دفتر هشتم جُنگ منتشر می‌شود. فرخفال یکی از اعضای جُنگ است که بعد از تعطیلی هشت‌ساله باز هم در دفتر پایانی و یازدهم در سال ۶۰ داستانی با نام «برجی برای خاموشی» را چاپ می‌کند. از قضا این تنها نمایندۀ داستان‌های جُنگِ اوست که در مجموعه داستان معروف «آه استانبول» حضور دارد و خودش دلیل این امر را هم سطح نبودن تجربه‌های ابتدایی نوشتن با داستان‌های دهه شصتش می‌داند. فرخفال بعدها به کانادا مهاجرت کرد و همچنان به نوشتن ادامه می‌دهد.

انتهای پیام

آخرین اخبار استان‌ها