پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ | ۱۴:۳۱
دیپلماسی علمی دانشگاه‌های برتر کشور در چه وضعیتی است؟

فراز و فرود تعاملات علمی فرامرزی ایران

دیپلماسی علمی دانشگاه‌های برتر کشور در چه وضعیتی است؟

در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، وضعیت تعاملات علمی فرامرزی و مقالات مشترک دانشگاه‌های برتر کشور در طول یک دوره یازده‌ساله مورد بررسی قرار گرفت تا الگوهای همکاری و نوسانات رتبه کشور تحلیل شود.

به گزارش ایسنا، دیپلماسی علمی به عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های دیپلماسی عمومی، نقش بسیار پررنگی در تقویت پایه‌های نوآوری و توسعه دانش ملی در هر کشور ایفا می‌کند. برقراری تعاملات علمی با جهان، علاوه بر آنکه زیرساخت‌های فناوری را ارتقا می‌بخشد، ابزاری بسیار موثر برای مدیریت تعارض‌ها، افزایش درک متقابل میان ملت‌ها و ایجاد احترام دوجانبه در جامعه جهانی است. این حوزه شرایطی را مهیا می‌سازد تا پژوهشگران بتوانند با استفاده از فرصت‌های مطالعاتی، انتشار مقالات در پایگاه‌های معتبر و حضور در مجامع جهانی، دستاوردهای پژوهشی خود را گسترش دهند. علاوه بر این، مشارکت دانشمندان در پروژه‌های بزرگ بین‌المللی و اعزام دانشجو و استاد به کانون‌های معتبر دنیا، امکان هم‌افزایی و دستیابی به داده‌ها، پدیده‌ها و ابزارهای نوین را برای محققان فراهم می‌آورد.

گسترش مرزهای دانش از طریق تبادل پژوهشگر، اجرای طرح‌های تحقیقاتی مشترک، برپایی همایش‌ها و کارگاه‌های علمی و ایجاد مراکز مشترک محقق می‌شود. در ادبیات نوین، این تعاملات در قالب سه محور کلی «علم در دیپلماسی»، «دیپلماسی برای علم» و «علم برای دیپلماسی» تعریف می‌شوند. در واقع، دانش و فناوری هم به سیاستمداران برای اتخاذ تصمیم‌های آگاهانه و حل مسائل پیچیده‌ای چون تغییرات اقلیمی و بیماری‌ها کمک می‌کند و هم سازوکارهای رسمی دیپلماتیک مسیر پژوهشگران را برای ارتباطات فرامرزی هموار می‌سازند. از سوی دیگر، پیوندهای علمی موجب نزدیکی کشورها و تسهیل همکاری‌های سازنده میان ملت‌ها می‌شوند. از این رو شناخت وضعیت و الگوهای تعاملات علمی و پایش مستمر آن، از ضرورت‌های انکارناپذیر در برنامه‌ریزی‌های کلان علمی کشور است.

در همین راستا، حسین مرادی مقدم از گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه سمنان، پژوهشی کاربردی را با هدف ارزیابی و واکاوی مسیر دیپلماسی علمی دانشگاه‌های شاخص کشور در بازه زمانی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴ به انجام رسانده است.

روش کار این مطالعه بر پایه رویکرد علم‌سنجی طراحی شد که شاخه‌ای برای تحلیل و سنجش کمی و آماری داده‌های مربوط به پژوهش‌ها و تولیدات علمی است. داده‌های مورد استفاده از سه منبع اصلی شامل پایگاه جهانی وب‌آوساینس (برای سنجش مقالات مشترک بین‌المللی)، پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) و نظام معتبر رتبه‌بندی بین‌المللی لایدن گردآوری شدند. برای تجزیه و تحلیل دقیق‌تر داده‌ها و شناسایی تغییرات در طول زمان، از آزمون‌های آماری پیشرفته بهره گرفته شد.

یافته‌های به دست آمده نشان دادند که در میان دانشگاه‌های شاخص کشور بر پایه رتبه‌بندی لایدن در معیار تعاملات علمی، دانشگاه تهران با رتبه ۲۰۱، دانشگاه علوم پزشکی تهران با رتبه ۲۳۵ و دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با رتبه ۳۸۴ برترین عملکرد را به ثبت رسانده‌اند. همچنین در حوزه مقالات مشترک، پنج کشور آمریکا، کانادا، چین، استرالیا و انگلستان بیشترین سهم همکاری‌های علمی بین‌المللی را با ایران داشته‌اند. بر اساس نتایج، سال ۲۰۲۲ نقطه عطف عملکرد دانشگاه‌های کشور بود؛ اما تحلیل‌های آماری حاکی از آن است که تغییرات رتبه در طول یازده سال از الگوی خطی ساده و یکنواخت پیروی نکرده و روندی پیچیده و دارای فراز و فرود داشته است.

نتیجه‌گیری کلی این مطالعه حاکی از آن است که بهبود یا افت جایگاه دیپلماسی علمی دانشگاه‌های کشور مستقیم و ثابت نبوده و با نقاط عطف متعددی همراه بوده است. در سال‌هایی جهش‌های مثبت و در دوره‌هایی افت مشاهده شده است. این موضوع ارتباط بسیار نزدیکی با حجم مقالات مشترک و سطح تعاملات پژوهشگران در نمایه بین‌المللی دارد. از آنجا که این روند همواره یکنواخت نبوده، شناخت دوره‌های اوج و شناسایی دلایل افت می‌تواند نقشه راهی ارزشمند برای تقویت پیوندهای علمی در آینده باشد.

اطلاعات تکمیلی این مطالعه نیز نکات جالب‌توجهی را درباره تفاوت الگوی همکاری‌های علمی و تعاملات اقتصادی آشکار ساخت؛ به طوری که ده کشور نخست در همکاری علمی بین‌المللی با ایران، جایگاهی در تبادلات تجاری کشور ندارند. به عنوان نمونه، بیش از ۲۴ درصد مقالات مشترک بین‌المللی با کشور آمریکا و حدود ۹ درصد با کانادا به ثبت رسیده که نشان می‌دهد تحریم‌های اقتصادی مانع تعاملات علمی پژوهشگران نبوده است. در این میان، کشور چین با سهمی بیش از ۳ درصد، الگویی متمایز دارد، زیرا هم در عرصه اقتصادی و هم در عرصه علمی ارتباطات همسویی میان دو کشور برقرار است. این آمارها بیانگر آن است که فضای علم توانسته است فراتر از محدودیت‌های تجاری، بستر ارتباطات فرامرزی را زنده نگه دارد.

همچنین یافته‌ها نشان می‌دهند که پس از درخشش دانشگاه‌ها در سال ۲۰۲۲ و رسیدن رتبه کلی دیپلماسی علمی کشور به رتبه ۲۲ جهان، در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ شاهد روندی کاهشی در رتبه و میزان مقالات مشترک بوده‌ایم. از سوی دیگر، مشارکت در همایش‌های بین‌المللی نیز به دلیل محدودیت‌های دوران کرونا و نوسانات ارزی و هزینه‌های سفر افت چشمگیری پیدا کرده است.

این نتایج ضرورت سیاست‌گذاری دقیق، افزایش انگیزه پژوهشگران، تسهیل فرصت‌های مطالعاتی و حمایت‌های همه‌جانبه نهادهایی چون وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت را برای بازگشت به روزهای اوج تعاملات علمی جهانی آشکار می‌سازند.

گفتنی است نتایج تفصیلی این مطالعه ارزشمند دانشگاهی به صورت یک مقاله علمی پژوهشی در «مجله علم سنجی کاسپین» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی بابل منتشر شده و در دسترس علاقه‌مندان و جامعه علمی قرار گرفته است.

انتهای پیام

# علمی‌ و دانشگاهی

آخرین اخبار علمی‌ و دانشگاهی