پرسشی که به دلیل جایگاه چین و روسیه در مناسبات تهران و همچنین نقش آمریکا در تحولات نظامی و سیاسی منطقه، به ایران جایگاهی فراتر از یک موضوع حاشیهای در دستور کار نشست میداد. پیش از این دیدار، اعلام شده بود که ترامپ قصد دارد موضوع جنگ ایران را با دو رهبر دیگر مطرح کند.
به همین دلیل، گمانهزنیها درباره رایزنی سه قدرت برای مهار تنشها، بررسی مسیرهای پایان جنگ و حتی شکلگیری تفاهمی درباره آینده پرونده ایران افزایش یافت؛ چه بسا که نشست شنژن صرفاً دیداری میان سه رهبر نبود، بلکه نخستین گردهمایی در سطح رؤسای جمهور آمریکا، چین و روسیه به شمار میرفت که سه قدرت ذینفع در پروندههای امنیتی و سیاسی جهان، از جمله تحولات خاورمیانه بودند.
آمریکا در این نشست میتوانست پکن و مسکو را با رویکردی که به کاهش تنش یا پیشبرد اهدافش در قبال ایران منجر شود، با خود همراه کند. چین نیز به دلیل روابط اقتصادی با ایران، وابستگی به امنیت مسیرهای انتقال انرژی و نگرانی از گسترش بیثباتی در خلیج فارس، از بازیگران اثرگذار در این معادله محسوب میشد. روسیه هم با توجه به مناسبات سیاسی و راهبردی خود با تهران و همزمان روابطش با واشنگتن و پکن، در موقعیتی قرار داشت که مواضعش میتوانست بر محاسبات طرفهای مختلف اثرگذار باشد.
با این حال، در همان آستانه نشست، برخی تحلیلگران در خصوص اهداف متفاوت رهبران نیز تأکید داشتند. در حالیکه واشنگتن به دنبال طرح موضوع کنترل تسلیحات هستهای و کاهش خطرات راهبردی بود، پکن میخواست جایگاه خود را بهعنوان میزبان و تسهیلکننده گفتوگو میان قدرتهای بزرگ به نمایش بگذارد و مسکو نیز از حضور در چنین جمعی برای تثبیت موقعیت بینالمللی خود بهره میبرد.
برخی کارشناسان معتقد بودند که اهمیت نشست بیش از آنکه به توافقهای فوری وابسته باشد، به ایجاد کانالی برای گفتوگو و مدیریت اختلافات بازمیگردد. در مورد ایران نیز این پرسش مطرح بود که آیا چین و روسیه حاضرند در چارچوب تعامل با آمریکا، نقش فعالتری در مدیریت بحران ایفا کنند یا ترجیح میدهند همکاری با تهران را از مذاکرات گستردهتر خود با واشنگتن جدا نگه دارند.
اما خروجی نشست شنژن نشان داد که فاصله میان انتظارات و توافقهای رسمی همچنان بسیار است. سه رهبر پس از دیدار خود بیانیهای ۴ مادهای منتشر کردند که محورهای آن شامل اصلاح ساختار سازمان ملل متحد، افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی و تأکید بر ثبات جریان انرژی، احترام به مصونیت مقامات دولتی و گفتوگو برای کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از اشاعه این تسلیحات بود. در بخش هستهای، سه کشور بار دیگر بر این اصل تأکید کردند که در جنگ هستهای هیچ طرفی پیروز نمیشود و چنین جنگی هرگز نباید رخ دهد.
در نتیجه، با وجود طرح موضوع ایران در رایزنیهای پیش از نشست، در متن نهایی بیانیه اشاره مستقیمی به جنگ ایران یا پرونده هستهای تهران وجود نداشت و توافق مشخصی نیز درباره چگونگی مواجهه با این پرونده اعلام نشد.
داریوش پایسته، تحلیلگر مسائل بینالملل، در این رابطه معتقد است محتملترین تفسیر سکوت سه قدرت این بود که آنها ترجیح دادند اختلاف بر سر چگونگی برخورد با ایران، مانع اعلام توافقشان درباره اصول کلی نشود.
پایسته در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اینکه باید از مدیریت اختلاف در تنظیم بیانیه سخن گفت، اظهار کرد: در بیانیه ۲۸ آبان شنژن، آمریکا، چین و روسیه بر ثبات جریان انرژی و گفتوگو برای کاهش خطر هستهای و جلوگیری از اشاعه سلاح اتمی توافق کردند. نام ایران و اوکراین در متن نیامد، هرچند هر دو جنگ در دستور گفتوگوها بود. لذا مقصود مدیریت منازعات بود. ادعای وجود توافقی پشتپرده برای تقسیم نقش درباره ایران را هم رد میکنم، چون به شواهدی فراتر از سکوت متن نیاز دارد.
از سکوت شنژن درباره ایران تا همصدایی تهران، پکن و مسکو
همزمان با این تحولات، ایران، چین و روسیه در بیانیهای مشترک در نشست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، موضع خود را درباره شرایط ازسرگیری کامل فعالیتهای راستیآزمایی آژانس در ایران اعلام کردند. سه کشور با اشاره به حملات نظامی به تأسیسات هستهای ایران و تداوم تهدیدهای مرتبط با تکرار این حملات، تأکید کردند که بازگشت کامل به روند بازرسیها مستلزم توقف اقدامات نظامی، رفع تهدیدهای جدید و ارائه تضمینهای معتبر برای جلوگیری از تکرار آنهاست.
این موضعگیری در شرایطی صورت گرفت که اختلاف ایران و کشورهای غربی درباره وضعیت نظارتهای هستهای همچنان ادامه دارد. از یک سو، آژانس و کشورهای غربی بر ضرورت دسترسی بازرسان به تأسیسات هستهای و روشن شدن وضعیت مواد و فعالیتهای هستهای ایران تأکید میکنند و از سوی دیگر، تهران با استناد به حملات نظامی و تهدیدهای امنیتی، معتقد است ازسرگیری کامل بازرسیها باید با در نظر گرفتن شرایط جدید و تضمینهای لازم همراه باشد.
به این ترتیب، اختلاف موجود دیگر صرفاً درباره چگونگی اجرای تعهدات فنی و نظارتی نیست، بلکه مسئله امنیت تأسیسات، حفاظت از اطلاعات حساس و مسئولیتپذیری در برابر حملات نظامی نیز به آن افزوده شده است. همین مسئله، دستیابی به سازوکاری مورد توافق برای بازگشت به همکاریهای عادی را دشوارتر کرده است.
در این میان، همراهی چین و روسیه با ایران در انتشار بیانیه مشترک درباره بازرسیها، در کنار حضور آنها در نشست شنژن و گفتوگو با رئیسجمهور آمریکا، پرسشهایی درباره حدود و ماهیت همکاری این سه کشور ایجاد میکند. پکن و مسکو در موضوع نظارتهای هستهای، موضعی نزدیک به تهران اتخاذ کردهاند، اما هر دو کشور در تعامل با آمریکا، موضوعات گستردهتری از جمله امنیت راهبردی، انرژی، تجارت و رقابتهای بینالمللی را در نظر دارند.
پایسته در خصوص تأثیرات این تحولات بر جایگاه و قدرت مانور ایران، اظهار کرد: این دو موضع در کنار یکدیگر، هم فرصت ایران را نشان میدهند و هم حدود قدرت مانور آن را. تهران برای طرح نگرانی امنیتی خود پشتوانه دیپلماتیک دارد. اما اگر ابهام درباره سرنوشت مواد هستهای ادامه یابد، ممکن است همان قدرتهایی که با حمله به ایران مخالفاند، در مطالبه شفافیت بیشتر به آمریکا نزدیک شوند. قدرت مانور ایران به این بستگی دارد که پیش از شکلگیری چنین همگراییای، پیشنهاد خودش را روی میز بگذارد.
وی در پاسخ به اینکه آیا میان تأمین امنیت کشور و ازسرگیری بازرسیها راه میانهای وجود دارد؟ گفت: بله. تجربه بوشهر نقطه شروع کار است. ایران، چین و روسیه تأکید کردهاند که تهران در سال جاری همه بازرسیهای برنامهریزیشده بوشهر را پذیرفته است. آمریکا، فرانسه، بریتانیا و آلمان نیز اصل این دسترسی را تأیید میکنند. اختلاف بر سر تأسیسات دیگر، بهویژه مراکز آسیبدیده و موجودی اورانیوم غنیشده است. گروسی گفته آژانس پیوستگی اطلاعات خود درباره این ذخایر را از دست داده و برای بازگشت بازرسان، برداشتن گامهای تدریجی را پیشنهاد کرده است. آنچه آژانس برای داوری درباره سرنوشت مواد هستهای نیاز دارد، اطلاعات بهروز و امکان بررسی مستقل آن است.
این تحلیلگر مسائل بینالملل با بیان اینکه پیشنهاد شخصی بنده پیش بردن همزمان دو مذاکره است، ادامه داد: در وین، ایران اطلاعات بهروز درباره مواد اعلامشده را در اختیار آژانس بگذارد و دو طرف برای بررسی موجودی، دسترسی به مراکز آسیبدیده، ایمنی بازرسان و حفاظت از اطلاعات محرمانه، برنامه زمانی مشخصی تعیین کنند. در سطح سیاسی، تهران از دولتهای درگیر تعهد علنی و مشخص برای خودداری از حمله مجدد به تأسیسات تحت پادمان بخواهد و سازوکاری برای رسیدگی فوری به تهدید یا نقض تعهد پیشنهاد دهد. آژانس صلاحیت راستیآزمایی دارد، اما تعهد امنیتی را باید از دولتی گرفت که اختیار تصمیم درباره توسل به زور را دارد. مزیت این ترتیب آن است که هم کار فنی میتواند فوراً آغاز شود و هم نگرانی امنیتی ایران برطرف شود.
ایران و معمای یافتن راهی میانه
در کنار این تحولات، بحث درباره احتمال خروج ایران از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) نیز بار دیگر در فضای سیاسی و کارشناسی کشور مطرح شده است. تداوم اختلاف با آژانس، تجربه حملات نظامی به تأسیسات هستهای و نگرانی از تکرار تهدیدهای امنیتی، این پرسش را مطرح ساخته که چارچوب کنونی همکاریهای بینالمللی تا چه اندازه میتواند منافع و امنیت ایران را تأمین کند. آیا حفظ عضویت در NPT و باز نگه داشتن مسیر دیپلماسی نیز از گزینههایی است که میتواند امکان تعامل حقوقی و سیاسی با جامعه بینالمللی را حفظ کند؟ آیا خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای قدرت چانهزنی ایران را افزایش میدهد؟
پایسته با بیان اینکه در شرایط کنونی احتمال گسترش اجماع علیه کشور بیشتر از احتمال دستیابی به امتیازی پایدار محتمل است، افزود: ماده ۱۰ پیمان NPT به اعضا اجازه میدهد اگر تشخیص دهند رویدادهای فوقالعاده مرتبط با موضوع پیمان، منافع عالی کشور را به خطر انداختهاند، تصمیم به خروج بگیرند. دولت باید ۳ ماه پیش از خروج، همه اعضای دیگر و شورای امنیت را مطلع کند و رویدادهای مورد استناد را توضیح دهد. همچنین خروج، مسئولیت مربوط به نقضهای احتمالی پیش از تاریخ مؤثر آن را از میان نمیبرد.
وی با اشاره به اینکه اعلام خروج ممکن است فقط برای مدتی توجه پایتختها را جلب و فوریت مذاکره را بیشتر کند، گفت: در وضعیتی که آژانس درباره موجودی مواد پاسخ قطعی نگرفته، اعلام خروج میتواند محور بحث بینالمللی را از «چگونگی تأمین امنیت تأسیسات ایران پس از حمله» به «چگونگی واکنش به خروج ایران» تغییر دهد. چنین تغییری دفاع دیپلماتیک از موضع تهران را برای چین و روسیه دشوارتر میکند و میتواند همکاری هستهای غیرنظامی ایران را نیز پرهزینهتر سازد. اما ماندن در NPT به تهران امکان میدهد هم به حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای طبق ماده ۴ استناد کند و هم برای محکومیت حمله به تأسیسات تحت نظارت، حمایت گستردهتری بخواهد.
این تحلیلگر مسائل بینالملل در خصوص اولویتهای اصلی کشور در برابر وقایع اخیر، اظهار کرد: به نظر من، اولویت نخست باید کاهش خطر حمله مجدد، همراه با کاهش فشار اقتصادی بر مردم باشد. برای رسیدن به این دو هدف، سه انتخاب عملی پیش روی تهران وجود دارد؛ پیشنهاد محدود و قابل سنجش ارائه کند، تعهدات جاری پادمانی را با آژانس پیگیری کند و برای اقدامات داوطلبانه فراتر از آن، امتیاز اقتصادی مشخص بخواهد. برای مثال، اگر طرف مقابل رفع یک محدودیت بانکی را میپذیرد، معیار اجرای تعهد باید انجام موفق یک تراکنش توافقشده باشد. این معیار به تهران امکان میدهد پیش از برداشتن گام بعدی، اثر واقعی توافق را بسنجد.
پایسته با بیان اینکه باید با هر طرف درباره تصمیمی مذاکره کنیم که اختیارش را دارد، ادامه داد: پکن و مسکو میتوانند از تعهد امنیتی و راهحل سیاسی پشتیبانی کنند. تصمیم درباره بخش مهمی از تحریمها در واشنگتن گرفته میشود و کشورهای اروپایی نیز در شورای حکام و در اجرای محدودیتهای اقتصادی نقش دارند. حفظ ارتباط مستقیم یا باواسطه با آمریکا و گفتوگوی مستقل با اروپا، قدرت انتخاب تهران را افزایش میدهد.
وی با تاکید بر اینکه باید همسایگان خلیج فارس را در کاهش خطر جنگ شریک کنیم، بیان کرد: پیشنهاد یک کانال تماس فوری برای حوادث دریایی و سوءتفاهمهای امنیتی، منفعت مشترکی برای ایران و همسایگان ایجاد میکند. کشورهایی که هزینه اختلال کشتیرانی و گسترش جنگ را میپردازند، انگیزه بیشتری برای حمایت از تعهدات متقابل و مهار تنش دارند. تلاشهای دیپلماتیک اخیر کشورهای خلیج فارس برای جلوگیری از دور تازه درگیری، زمینهای برای چنین ابتکاری فراهم کرده است.
این تحلیلگر مسائل بینالملل در نهایت معیار موفقیت دیپلماسی ایران در ماههای آینده را نشان دادن سه نتیجه همزمان دانست و گفت: میبایست تا چند ماه دیگر خطر حمله مجدد کمتر شده باشد، آژانس بتواند به پرسشی مشخص درباره مواد هستهای پاسخ دهد و مردم اثر یک گشایش اقتصادی را در عمل ببینند.
انتهای پیام