در گورستان تاریخی سفیدچاه دو چیز بیش از همه جلب توجه میکند؛ یکی حضور بالغ بر 15 تا 20 هزار قطعه سنگ خاکستری رنگ که همگی همانند لشکری عظیم به پا ایستادهاند و نظارهگر اطراف هستند و دیگری هزاران نقوش نمادین و مرموز که در بطن سنگ قبرها جلوهگری میکند.
به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، منطقه مازندران، تصور فضای قبرستان عموما با حس غم و اندوه همراه است، اندوهی که ناشی از انباشت نیستی و فقدان در این فضاست اما به غیر از آن به نوعی میتوان گفت قبرستان، مکانی برای انباشت تاریخ هم هست، چرا که همه کسانی که در حال ساختن تاریخ هستند در نهایت گذرشان به آنجا میافتد.
بسیاری از قبرستانهای جهان داستانهایی را به همراه دارند که برای زندهها جذاب است. سنگ قبرها، مقبرهها و فضای این مکانها ویژگیهایی منحصربهفرد دارد که حتی به کمک صنعت گردشگری کشورها میآید.
حال برای انسان عصر مدرن که همه چیز را به سوژه تماشا بدل میکند و با کنجکاوی در پی واکاوی گذشته است گورستان اگر نه بهترین مکان، که یکی از بهترینها برای گردشگری میتواند باشد.
در ایران هم علاوه بر زیارتگاههایی که به شکل سنتی مقصد گردشگری زیارتی و بیشتر هدف گردشگران داخلی است ظرفیتهای فراوانی برای بهره بردن از گورستانهای تاریخی برای گردشگری گورستان وجود دارد.
قبرستانی در قلب تاریخ استان مازندران در شهرستان بهشهر، بخش یانهسر، روستای سفیدچاه واقع شده که مربوط به دوره تیموریان است و گویا اولین قبرستان مسلمانان در ایران نام گرفته است.
سفیدچاه؛ گورستانی که اجساد مردگان پوسیده نمیشود
مردمان این منطقه معتقدند خاک سفید منطقه سفید چاه نمیگذارد اجساد مردگانشان پوسیده شود.
شهربانو وفایی -باستانشناس مازندرانی- در این باره به ایسنا میگوید: روستای سفیدچاه در بخش یانهسر شهرستان بهشهر و جزئی از مناطق کوهستانی هزار جریب است که در منابع تاریخی بارها از آن یاد شده است.
سفیدچاه؛ مدفن سادات مازندرانی
وی عنوان میکند: از جمله حوادث مهم که در نیمه دوم قرن هشت هجری در منطقه هزار جریب اتفاق افتاده حکمرانی دو سید یکی بنام میرقوامالدین مرعشی و دیگری میرعمادالدین محمود که نسبش بعد از هشت نسل به امام موسی کاظم (ع) میرسد در این منطقه است که بسیاری از قبور منطقه سفیدچاه متعلق به سادات میرعمادی و سادات مرعشی است.
وفایی در مورد علت تعدد حضور سادات در این مناطق اظهار میکند: زمانی که بسیاری از شهرهای مازندران در آتش خشم خودخواهی تیمور میسوخت، منطقه هزار جریب محل امنی برای سادات بود بدان گونه که بسیاری از آنها به این مناطق روی آوردند.
باستانشناس مازنی در مورد عجیبترین قبرستان مسلمانان میگوید: دو چیز در این گورستان بیش از همه جلب توجه میکند یکی حضور بالغ بر 15 تا 20 هزار قطعه سنگ خاکستری رنگ است و دیگری نقوش نمادین فراوانی که در حواشی و پشت سنگهای بالایی و روی سنگهای زیر پا قرار دارد، نقوشی که به تعبیری مبین پیشه متوفی بوده است.
وی اظهار میکند: کهنترین سنگ قبر به دست آمده در این گورستان مربوط به زمان حکمرانی تیموریان در این مناطق است، طبق بررسیهای انجام شده اغلب سنگ مزار سفیدچاه در قرون هشتم و نهم هجری مربوط به سادات میرعمادی، مرعشی و دیگر پادشاهان محلی که معروفترین آن ملک بادله حاکم شمال بوده است.
وفایی میافزاید: در مرکز روستای سفیدچاه که نزدیک قبرستان وجود دارد مرقد مطهر امامزادگان منصور، ابراهیم و رحمان از اولاد امام موسی کاظم (ع) قرار دارد، در این مقبره صندوقی وجود دارد که بر اساس بررسیهای تاریخی قدمت آن به سال 885 هجری قمری میرسد پس اساسا سابقه شکلگیری گورستان سفیدچاه با توجه به سنگ مزارها مربوط به اولین حضور سادات در این منطقه است.
سفیدچاه؛ همچنان ناشناخته
وی خاطرنشان کرد: قدیمیترین سنگ مزار به دست آمده مربوط به سال 830 هجری است و این یعنی قدمت گورستان 55 سال از صندوق مزار امامزادگان سفیدچاه قدیمیتر است که با توجه به حضور میرعمادیها و مرعشیها در نیمه دوم قرن هشتم انتظار کشف سنگ مزارهای قدیمیتر دور از ذهن نیست اما با توجه به اینکه گورستان در حوزه آبریز منطقه نکا قرار دارد و مسیل بودن منطقه، سنگهای زیادی در زیر لایههای آبرفتی پنهان شده و دسترسی به کشفهای جدید را با مشکل مواجه ساخته است.
بانوی باستانشناس علت معروفشدن این قبرستان را اینگونه بیان میدارد: شاید قبل از این مکان به لحاظ تاریخی گورستانهایی مربوط به مسلمانان در نقاط دیگر وجود داشته اما آنچه باعث شد سفیدچاه عنوان اولین قبرستان مسلمانان را به خود اختصاص دهد وسعت و عظمت این گورستان است که بیشک در هیچ نقطه از ایران در این بازه زمانی ما قبرستانی از مسلمانان با این وسعت ندیدهایم.
جاذبههای سفیدچاه
وفایی وجود 15 تا 20 هزار سنگ قبر ایستاده و نقوش نمادین حکاکی شده بر روی این سنگ قبرها را دلیل مرموزیت سفیدچاه میداند و بیان میکند: فرم اکثر سنگهای گورستان عموما از نوع ریشهدار و محرابی شکل است و غالبا برای هر متوفی دو سنگ مزار یکی برای بالای سر و دیگری پایین پا در نظر گرفته شده است.
وی میگوید: سنگهای اواخر سده هشت هجری دارای تزئینات ساده از گل و برگ اسلیمی و نقوش محرابی شکل است، سنگ قبرهای سده نهم و دهم هجری از نظر نوع خط، تزئینات و حجاری بسیار زیبا و شکیلاند و کتیبهها عموما شامل صلوات کبیر، آیات قرآنی و بعضا شعر در سنگ بالای سر و نقوش تزئینی در پشت و روی سنگ است اما نقوش سدههای اواخر 10 و 11بسیار متنوع و دارای تزئینات زیبایی با نماد خورشید و گلهای چندپر است.
این کارشناس میافزاید: باید گفت این نقوش در سنگ قبرهای دوره صوفیه اساسا پررنگتر و در حواشی، متن سنگ و ضخامت آن هم دیده میشود اما در سدههای بعدی سنگهای خاکستری عموما فاقد هنر خوشنویسی هستند.
باستانشناس و از مستندسازان گورستان سفید چاه اظهار میدارد: آنچه سفیدچاه را تبدیل به یک مکان جذاب کرده نقوش نمادینی است که به تعبیری بیانگر حرفه متوفی بوده، نقوشی که بر اساس باور به امر معاد و سیر تحول و تطور اندیشه زندگی پس از مرگ در دوران تاریخی و پیش از تاریخ با نهادن وسائل اولیه زندگی در قبور مردگان آغاز شد و تا این دوران با شکلی متفاوتتر جنبه ظهور یافت.
وی بیان میکند: نقوش هندسی ویژهای در تمام سنگها حکاکی شده است؛ این نقوش هندسی عبارتند از دایره، مربع و مثلث، این تصاویر هندسی کلید رمز عناصر مهمی چون زندگی و رستاخیز پس از مرگ است.
وفایی عنوان میکند: در بین نقوش نقش شانه دوطرفه برای خانمها و شانه یکطرف برای آقایان علاوه برنشانه جنسیت متوفی به منظور آراستگی در پیش یزدان در روز رستاخیز به شمار میآید.
وی میگوید: اینکه این نقوش مبین شغل مردگان باشد در بعضی از کتیبهها محرز شده اما هنوز در قسمتی از بافت قدیمی گورستان جایی که به عنوان مثال 18 سنگ قبر با نشان ترازو وجود دارد این تردید را به وجود میآورد که در آن برهه تاریخی مگر چه تعداد قاضی یا وکیل وجود داشته؟ و این چالشی را در مورد اینکه همه این نقوش مبین شغل متوفی باشد ایجاد میکند.
به گزارش ایسنا، بهرحال گویا پس از مرگ آخرین بازمانده سنگتراشان و حکاکان مصیبمحله، عمر حکاکی روی سنگها به ویژه سنگهای خاکستری نیز به پایان رسیده است و در گذشتگان جدید روستا، با سنگهای امروزی دفن میشوند.
وفایی باستانشناس در مورد این ادعا که معتقدند خاک سفیدچاه مانند خاک وادیالسلام است و جسد را تا سالها سالم نگه میدارد، اظهار میدارد: سفید چاه عموما از دیگر مناطق مازندران آب و هوایی خشکتر دارد و رطوبت در آن پایین است به همین علت جسد دیرتر از دیگر مناطق در آن از بین میرود.
توجه افکار عمومی به سرنوشت سفیدچاه
آنچه این روزها توجه بسیاری از طرفداران میراث فرهنگی، علاقمندان به تاریخ علویان و حتی اسلامشناسان را به خود جلب کرده، این است که بر سر نخستین قبرستان مسلمین در ایران چه آمده و به راستی بر آن خطه سپید چه میگذرد؟
هر چه بیشتر اخبار و تصاویر مربوط به این گورستان پر رمز و راز را دنبال میکنم نسبت به سرنوشت تاریخ سرزمین آبا و اجدادیمان نگرانتر میشویم زیرا خبرها حاکی از آن است که در قبرستان سفیدچاه " حریم تاریخی از حریم مدرن و امروزی تفکیک نشده است " و این تهدیدی بزرگ برای بافت تاریخی 1200 ساله این گورستان محسوب میشود.
سفیدچاه مدفن تاریخ مازندران
یکی از محققان و فعالان