به گزارش ایسنا، اردبیل به‌علت برخاستن تشیع علوی از سینه این شهر، عشق و عاشقی و وابستگی کامل خود را به خاندان رسالت و اهل بیت ایثار و شهادت به‌خصوص سرور شهیدان جهان حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به اثبات رسانده‌اند و بر همین اساس نیز در این شهر مراسم ماه محرم سرشار از نشانه‌ها و نمادهاست.

مردم اردبیل به مانند سایر مناطق و فرهنگ‌های مختلف کشور، دارای آداب و رسوم و سنن خاصی در برگزاری مراسم عزاداری و سوگواری بوده، اما برخی از این مراسم از جمله تشت‌گذاری، شمع‌گردانی، برپایی دستجات توسط محلات شش‌گانه و ... نه تنها در کشور بلکه در سراسر دنیا بی‌نظیر و متعلق به منطقه اردبیل است و همیشه در بررسی آئین‌های عاشورایی مورد مطالعه قرار گرفته است.

آغاز آئین عزاداری ماه محرم در استان اردبیل، به‌ویژه مرکز استان، هم‌زمان با 27 ذیحجه و با مراسم تشت‌گذاری در اردبیل برگزار می‌شود، طی این مراسم سوگواران پس از مدیحه‌سرایی و عزاداری تشت‌هایی را به یاد تشنه کامی شهیدان کربلا پر از آب کرده و با زیارت کردن این تشت‌ها آب آن‌را به‌عنوان تبرک بر سر و صورت خود می‌ریزند.

آنچه که در عزاداری‌های شهر اردبیل و شیوه سنتی آن جلب نظر می‌کند، نظم و انضباط خاص و وجود یک شیوه‌نامه نانوشته اما به شدت مورد احترام در برپایی عزاداری‌هاست.

این نظم و انضباط در برگزاری آئین‌های عزاداری به رغم گسست و ازهم پاشیدن شیوه‌های زندگی سنتی و غلبه مدرنیسم، هنوز به‌شدت در مقابل تغییرات اجتماعی از خود مقاومت نشان داده و اصالت تاریخی خود را حفظ می‌کند.

برگزاری عزاداری‌های ماه محرم در اردبیل از گذشته براساس اسلوب و روش‌های خاصی بوده و هر یک از محلات و دستجات عزاداری اردبیل براساس وظایف و شیوه خاص خود که با کمترین تغییراتی از گذشته‌ها به یادگار مانده است، صورت می‌گیرد.

جالب این است که افزایش روز به روز محلات و دستجات عزاداری در اردبیل این نظم خاص را برهم نزده و این عزاداری‌ها هم‌چنان با شور و نشاط گذشته جریان دارد.

عزاداری‌های حسینی دراردبیل هم‌چنان بر حول و محور محلات شش‌گانه که یادگار گذشته دور می‌باشد، انجام می‌گیرد و این محلات اصلی با زیر شاخه‌های خود به‌ترتیب در روزهای مشخصی از محرم برای ابراز عشق و علاقه خود به ساحت اباعبدالله الحسین(ع) روانه خیابان‌ها و در نهایت بازار اردبیل شده و شب‌ها نیز با حضور در مساجد مختلف به عزاداری می‌پردازند.

بر اساس یک سنت تاریخی، حرکت عزاداران در روزهای عزاداری در بازار به این ترتیب است که در ردیف اول سینه‌زنان و یا زنجیرزنان به همراه پرچم دسته در ردیف بعدی پرچم محله و سپس گروه طبال صورت می‌گیرد.

ترتیب حرکت عزاداران در شب‌های دهه اول محرم نیز به‌ترتیب گروه طبال در ردیف اول پرچم دسته‌های سینه‌‎زنی یا زنجیرزنی در ردیف دوم و دسته سینه‌زنان یا زنجیرزنان در ردیف آخر می‌باشد.

از روز دوم محرم حرکت دستجات عزاداری محلات شش‌گانه اردبیل با زیرشاخه‌های خود در خیابان‌ها و بازار اردبیل آغاز می‌شود.

محلات شش‌گانه اردبیل به‌ترتیب شامل محلات گازران(اونچی‌میدان)، عالی‌قاپو(دروازه)، سرچشمه(چشمه‌باشی)، پیرعبدالملک، اوچدکان و طوی می‌باشد که محلات گازران، سرچشمه و عالی‌قاپو با عنوان نعمتی و محلات پیرعبدالملک، اوچدوکان و طوی با عنوان حیدری مشهور هستند.

به گفته ریش‌سفیدان محلات شش‌گانه از میان این محلات محله طوی با محله گازران(اونچی‌میدان)، محله اوچدوکان با سرچشمه و محله پیرعبدالملک با محله عالی‌قاپو(دروازه) محلات برادر یا هم‌رتبه خوانده می‌شوند. 

شور حسینی در دهه اول محرم در اردبیل

این محلات از روز دوم ماه محرم تا هشتم این ماه به‌ترتیب هر کدام در روزهای مشخص با حضور در خیابان‌های مرکزی شهر اردبیل و سپس با حضور در بازار اردبیل به عزاداری می‌پردازند.

عزاداری در بازار اردبیل از دوم محرم تا هشتم محرم انجام می‌پذیرد و یک روز جمعه ما بین دوم الی هشتم محرم تعطیل است و به این دلیل عزاداری در بازار سرپوشیده و قدیمی انجام نمی‌شود.

عزاداران محله گازران(اونچی‌میدان) اولین دسته از محلات شش‌گانه اردبیل هستند که در روز دوم محرم در بازار به عزاداری می‌پردازند. این محله شامل شعبات تابعه مساجد محلات اکبریه، قاسمیه، صاحب‌الزمان، حسن عسگری، آقاکاظم، خاتم‌النبین، ائمه، چراغعلی، قاجاریه، زینبیه، امام سجاد، عباسیه و مسجد محله اونچی‌میدان می‌باشد.

دستجات عزاداری محله سرچشمه دومین دسته هستند که روز سوم محرم و در صورت مصادف بودن روز سوم محرم با جمعه روز بعد در بازار به عزاداری می‌پردازند. شعبات تابعه محله سرچشمه شامل مسجد محلات معمار، باب‌الحوائج، ولیعصر(عج)، رقیه(س) راه انزاب، فاطمیه، موسی‌بن‌جعفر(ع)، حافظیه، امام صادق(اقلیم شاه)، حاج قهرمان، محمدیه، اجیرلو، امام قلی، حسینیه، خیرآباد، یساول و تازه شهر می‌باشد که هر سال نیز با بزرگتر شدن شهر و افزایش مساجد به این رقم افزوده می‌شود.

مراسم شبیه‌خوانی در محله سرچشمه در شام غریبان مصادف با شب یازدهم محرم برگزار می‌شود.

دستجات عزاداری محله عالی‌قاپو در نوبت سوم می‌باشد که برای عزاداری به بازار می‌آیند. شعبات این محله شامل مساجد محلات زینال، معجز، کرداحمد، میرزابخشعلی، ملاباشی، امام حسین(ع)، غریبان، جعفریه باغمیشه، آرازعلی، فاطمه‌الزهرا، امام زین‌العابدین، حافظ، امام حسین(ع) محله سعدی، ملاهادی، باغمیشه، سلیمان‌شاه، ملامومن و منصوریه می‌باشد.

دستجات عزاداری محله پیرعبدالملک چهارمین محله‌ از محلات شش‌گانه می‌باشد که در بازار اردبیل عزاداری می‌کنند. شعبات این محله شامل مساجد محلات کوچه حسن‌آباد، کوچه انزاب، کوچه حسن‌المجتبی(ع) بهارآباد، امام حسین(ع)، رسالت، آزادی، مصطفی خمینی، عبدالله‌شاه(مهدیه)، سیدآباد، پیرشمس‌الدین، دسته انجمن شعرای دارالارشاد اردبیل، نمه‌لر، حاج حسینعلی، جمعه مسجد، کوچه علی(ع)، پیرزرگر و محله پیرعبدالملک می‌باشد.

دستجات عزاداری محله اوچدوکان به‌عنوان پنجمین محله مصادف با روز هفتم ماه محرم به عزاداری در بازار اردبیل می‌پردازند. محله اوچدوکان اردبیل شامل دو دسته سینه‌زنی و زنجیرزنی در خود محله اوچدوکان می‌باشد و شعبات تابعه آن به ترتیب مسجد جامع نیار، عباسیه نیار، محله مقدس نیار، مسجد صفا، مسجد امام رضا(ع)، مسجد موسی بن جعفر (ع)، مسجد هاشم آباد، مسجد قائم آل محمد(عج) فاز یک شهرک سبلان، محله جمشید آباد، محله یوسف آباد، مسجد ابوطالب، محله آیت‌الله کاشانی، مسجد ولیعصر، مسجد سادات، مسجد رقیه(س)، مسجد عباس آباد، مسجد جعفریه، مسجد پیرمادر، مسجد آبروان، مسجد ابراهیم آباد، مسجد یعقوبیه(که بزرگترین و قدیمی‌ترین شعبه محله اوچدوکان است)، دسته سینه زنان محله اوچدوکان و دسته زنجیرزنان محله اوچدوکان را شامل می‌شود.

محله طوی بزرگ‌ترین محله از محلات شش‌گانه اردبیل بوده و آخرین محله‌ای که با دستجات و محلات تابعه خود در روز هشتم محرم به عزاداری در بازار اردبیل می‌پردازد. شعبات تابعه این محله به‌ترتیب شامل ججین که خود شامل دو محله می‌باشد، مسجد محلات شام اسبی، داشچیلار، قدس، انصار الحسین، امام خمینی، پادگان ارتش، سپاه حضرت عباس (ع)، جانبازان انقلاب، انجمن دانشجویان ، الزهرا، نواب صفوی، دانشگاه محقق اردبیلی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل و بنیاد شهید می‌‎باشد.

پرچم محله طوی در نوع خود منحصر به‌فرد بوده و از نظر ارزشیابی، پرچم محلات دیگر در پشت این پرچم قرار می‌گیرند.

شیوه عزاداری این محلات و دستجات عزاداری در اردبیل از قوانین خاصی که توأم با احترام و رعایت ادب است، برگزار می‌شود، به‌عنوان نمونه در شب‌های اول ماه محرم اگر چندین دسته عزاداری به‌طور هم‌زمان به مسجدی برسند محل استقرار دسته‌ها در داخل مسجد معلوم و مشخص است، چنانچه چندین شعبه تابعه از محلات شش‌گانه اردبیل با هم به مسجدی برسند در آن صورت طریقه نشستن آنها در داخل مسجد مطابق ردیف محلات شش‌گانه خواهد بود و هر شعبه تابعه‌ای در ردیف محله خود خواهد نشست.

شور حسینی در تاسوعا و عاشورای حسینی 

مردم حسینی مهد تشیع و پایتخت فرهنگ حسینی ایران زمین، دارالارشاد اردبیل، در روزهای تاسوعا و عاشورای محرم نیز هم‌چون سنوات گذشته در اجتماع عظیم خود در میدان عالی‌قاپو و خیابان‌های منتهی به این میدان حماسه می‌آفرینند و یک صدا فریاد لبیک یا حسین(ع) و لبیک یا اباالفضل(ع) سر می‌دهند.

تهیه و تنظیم: «علی انوار» – خبرنگار ایسنا منطقه اردبیل