محمد علایی در گفتوگو با ایسنا، در خصوص وضعیت بحرانی منابع آب در خراسان رضوی و دشت مشهد، اظهار کرد: ورشکستگی آبی توصیف دقیقی از شرایط کنونی منابع آب در این استان است. ابعاد این فاجعه زمانی آشکار میشود که بدانیم از مجموع ۳۷ محدوده مطالعاتی در استان، ۳۴ محدوده دچار ورشکستگی کامل شدند. این بحران بزرگترین تهدیدی است که فرهنگ و تمدن ایران در طول تاریخ کهن خود با آن مواجه بوده و پیامدهای آن، به مراتب سهمگینتر و غیرقابلجبرانتر از تهاجمات تاریخی مانند حمله چنگیز، اسکندر یا اعراب است؛ چرا که جنگها روزی به پایان میرسند، اما نابودی آبخوانهای زیرزمینی یک پدیده بازگشتناپذیر و همیشگی است.
وی دشت مشهد را در شرایطی استثنایی و بیهمتا در سطح جهان توصیف کرد و افزود: طبق دادههای ارائهشده، در سطح جهانی بهطور میانگین ۷۰ درصد آب برای کشاورزی، ۱۰ درصد برای شرب و ۲۰ درصد برای صنعت و خدمات مصرف میشود. این نسبت در ایران نیز برای شرب همان ۱۰ درصد است، اما برای کشاورزی تا ۸۵ درصد و برای صنعت تنها پنج درصد گزارش شده است. در دشت مشهد، این آمار با تمام دنیا متفاوت است؛ در این منطقه ۵۵ درصد آب به کشاورزی، شش تا هفت درصد به صنعت و خدمات اختصاص دارد، اما ۳۲ تا ۳۵ درصد منابع آبی صرف آب آشامیدنی و بهداشتی میشود. این رقم برای آب شرب در یک دشت، در هیچ جای دنیا سابقه ندارد و نشاندهنده فشاری است که خارج از ظرفیتهای زیستمحیطی بر این منطقه وارد شده است.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی علت اصلی این وضعیت را رشد نگرانکننده جمعیت در کلانشهر مشهد و شهرهای اقماری بهویژه گلبهار که رکوردهای رشد جمعیت را شکسته است، دانست و گفت: این مهاجرتها نه رشد درونی، بلکه ناشی از خشکسالیهای مناطق جنوبی استان و سایر استانهای کشور مانند سیستان و بلوچستان و کرمان است. تمرکز ۷۵ درصد از صنایع استان در دشت مشهد، یک تصمیم اشتباه و مدیریتنشده بوده که همگی با مجوزهای دولتی انجام شده است. دیدگاههای پیشپانگر و امروزبین در حلقههای تصمیمگیری در سطوح بالای مدیریتی وجود دارند که مخالفت با آوردن صنعت به دشت کمآب مشهد را خیانت تلقی میکنند. خروجی این سیاستهای نادرست، فرونشست بیش از ۹۲ درصد از دشت مشهد است.
علایی ضمن تقدیر از تلاشهای خستگیناپذیر کارکنان شرکتهای آب منطقهای و آبوفاضلاب برای مدیریت این شرایط غیرممکن، تصریح کرد: مدیریت منابع آب در دشت مشهد با چهار سد خالی، فراتر از استانداردهای عادی است. بر اساس محاسبات علمی، سقف ظرفیت جمعیتی که دشت مشهد میتواند منطقا تحمل کند، حداکثر یک میلیون نفر است. با این حال، تصمیم برای افزایش جمعیت، توسعه صنایع بیشتر مانند ایجاد شهرکهای صنعتی جدید و فعالیتهای کشاورزی و دامداریهای سنگین که برای تولید هر کیلوگرم گوشت گاو ۱۶ متر مکعب آب مصرف میکنند، در حالی که دشت توان آن را ندارد، به معنای تداوم بحران و نابودی قطعی آبخوانهاست. این وضعیت، هشداری جدی است که نشان میدهد تا زمانی که نگاه مدیریتی به توسعه صنعت و تمرکز جمعیت در دشت مشهد تغییر نکند، حتی بارندگیهای فراوان نیز نخواهد توانست ورشکستگی آبی را درمان کند.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با بیان اینکه در حالی که خراسان رضوی در سال جاری شاهد بارندگیهای مطلوبی بوده است، سدهای اصلی استان همچنان در وضعیت بحرانی و خالی به سر میبرند، گفت: این تناقض، به مجموعهای از عوامل اقلیمی و مدیریتی برمیگردد که نشاندهنده بنبست در مدیریت منابع آبی دشت مشهد است. اگرچه بارشهای اخیر از نظر حجم کلی خوب ارزیابی میشوند، اما ماهیت آنها آرام بوده و شدت لازم برای ایجاد سیلاب و ورود به مخازن سدها را نداشتهاند. از سوی دیگر، گرمایش تدریجی و غیرطبیعی هوا در فصل بهار باعث شده تا ذخایر برفی ارتفاعات پیش از موعد ذوب شوند.
علایی ادامه داد: این اتفاق به جای آنکه با ایجاد روانآبهای سیلابی به سدها منتقل شود، عمدتا به تغذیه آبخوانهای زیرزمینی منجر شده است. بنابراین، با وجود ۶۵ میلیون مترمکعب آب موجود در سدها، تقاضاهای متقابل و فشار برای برداشت این سهمهای اندک، شرایط را به مرز انفجار رسانده است؛ بهطوری که هرگونه برداشت بیشتر، به معنای اتمام کامل ذخایر استراتژیک است. اصرار بر توسعه صنعت در دشت مشهد و ایجاد شهرکهای صنعتی جدید، در شرایطی که ۹۲ درصد این دشت دچار فرونشست شده، بیخردی کامل است.
وی تاکید کرد: یکی از انتقادات کلیدی، ارزان بودن آب در مشهد نسبت به شهرهای کوچکتر مانند بجستان است؛ روندی که عملا تشویق به سکونت بیشتر و اتلاف منابع است. همچنین در خصوص وضعیت شهر جدید گلبهار، که تأمین آب این منطقه با روند فعلی عملا ناشدنی است. در شرایط کنونی، صرفهجویی عمومی تنها راه مسکن برای عبور از بحران است. با این حال، فرش قرمز پهن کردن برای صنعتگران در دشت خشک مشهد و رها کردن بیضابطه رشد جمعیت در کلانشهرها و شهرهای اقماری، یک رؤیای خطرناک و تعبیرنشدنی است که نتیجهای جز نابودی نهایی آبخوانها و وقوع یک فاجعه تمدنی نخواهد داشت.
علایی ضمن هشدار نسبت به سیاستهای ناپایدار در تامین آب کلانشهر مشهد و شهرهای اقماری نظیر گلبهار، طرحهای انتقال آب از دریا را بهشدت مورد نقد قرار داد و آن را تهدیدی برای امنیت ملی دانست و افزود: تأمین پایدار آب این منطقه با رویکرد فعلی عملا غیرممکن است و پیامدهای برداشت بیرویه از چاههای مشهد برای تأمین آب بسیار فاجعهبار است. وضعیت کنونی مشهد و گلبهار خطرناک است که نیازمند بازنگری فوری و حلوفصل در کوتاهمدت است؛ چرا که ادامه مسیر فعلی جز تشدید بحران آبخوانهای دشت مشهد خروجی دیگری ندارد.
انتقال آب از خلیج فارس؛ رویایی پرهزینه و تهدیدی امنیتی
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی طرح انتقال آب شیرینسازی شده از خلیج فارس به مشهد را مورد نقد قرار داد و گفت: بر مبنای مطالعات انجام شده اعتبار لازم برای اجرای طرح شش میلیارد دلار برآورد می شود. اضافه بر این هزینه جاری شیرین سازی و آوردن هر متر مکعب آب به مشهد، بدون هزینه استهلاک سرمایه ۶ میلیارد دلاری، پنج تا شش یورو خواهد بود. یعنی اگر دولت هزینه کامل اجرای طرح را بپردازد، هزینه شیرین سازی و آوردن هر یورو، به بهای امروز بیش از ۹۰۰ هزار تومان میشود. تهدیدهای امنیتی طرح، آوردن آب شیرین از کناره های تشنه کویر و بدتر از آن آنچه در یورشهای ددمنشانه آمریکا و اسراییل نسلکش و کودک کش به ایران رخ داد، آسیب پذیری طرحهای بزرگ شیرین سازی کشورهای عربی را نشان داد.
وی با اشاره به شرایط حساس منطقهای و تنشهای نظامی، تصریح کرد: وابستهکردن حیات کلانشهری مانند مشهد به خطوط لوله انتقال آب طولانی، یک خطای راهبردی است. همانطور که در بحرانهای اخیر دیده شد، زیرساختهای شیرینسازی آب در کشورهای منطقه به سادگی هدف حملات قرار میگیرند؛ بنابراین ایجاد چنین وابستگی برای مشهد، آن را به هدفی حساس و آسیبپذیر در برابر تهدیدات نظامی تبدیل میکند. اگرچه احداث سد دوستی یک دستاورد مهندسی بزرگ محسوب میشود، اما تصمیم انتقال آب آن به مشهد، نادرستترین تصمیم بوده است؛ چرا که با ورود این آب، جمعیت مشهد بهصورت مصنوعی و خارج از ظرفیت اقلیمی منطقه افزایش یافت.
علایی با بیان اینکه چرا ایران قصد دارد خطای تاریخی سد دوستی را در مقیاسی بزرگتر با انتقال آب از خلیج فارس تکرار کند؟، تأکید کرد: هیچ کشور توسعهیافتهای، دومین کلانشهر خود را با آب خارج از اقلیم و خارج از دسترس تغذیه نمیکند. پیشنهاد نهایی مطرح شده، فعالسازی مجدد تمدن آبی در نوار جنوبی کشور از بندر گواتر تا خرمشهر و آبادان بهجای انتقال پرخطر و پرهزینه آب به مرکز کشور است تا از تبدیل شدن مشهد به شهری ناپایدار و وابسته که بقای آن در گرو تداوم خطوط لوله آسیبپذیر است، جلوگیری شود.
شوری آب و نابودی همیشگی آبخوانها؛ سناریوی تکراری دشت مشهد
وی عنوان کرد: روند برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی دشت مشهد، به نقطه بحرانی رسیده و پیامدهای جبرانناپذیری چون فرونشست زمین، شوری آب و نابودی همیشگی آبخوانها را به دنبال داشته است.
علایی این وضعیت را نتیجه یک نقصان مداوم و برداشت فراتر از توان تغذیه طبیعی دشت دانست و افزود: آبخوان دشت مشهد که یک پهنه آبی بسیار گسترده با حدود ۳۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت است، تنها از طریق بارشهای جوی تغذیه میشود. این سفره عظیم آب زیرزمینی، طی میلیونها سال شکل گرفته و ذخایر عظیمی را در خود جای داده است. با این حال، برداشتهای انجامشده از طریق قناتها، چشمهها و چاهها، بهطور مداوم از میزان تغذیه طبیعی دشت فراتر رفته است. طبق محاسبات، برداشت سالانه حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب مازاد بر ظرفیت تغذیه، منجر به افت محسوس سطح آب زیرزمینی شده است. این افت در برخی نقاط، مانند سهراه فردوسی، به سه تا چهار متر در سال میرسد. حتی محوطه دانشگاه فردوسی نیز کاهش ۲.۵ تا ۳ متری سطح آب زیرزمینی را تجربه کرده است.
وی با بیان اینکه یکی از جدیترین پیامدهای این افت سطح آب، پدیده فرونشست است، بیان کرد: زمانی که سه متر از آبخوان بر اثر برداشت، خالی میشود، این لایه آبرفتی آبدار، ظرفیت آبگیری خود را برای همیشه از دست میدهد. فشارهای لایههای بالایی زمین باعث قفل شدن ذرات رسوبی شده و احیا یا بازیابی مجدد این بخش از آبخوان را غیرممکن میسازد. به عبارت دیگر، این بخش از منابع آبی برای همیشه نابود شده و دیگر قابل بازگشت نیست. با پایین رفتن سطح آب زیرزمینی، شوری آب افزایش یافته و چشمهها، چاهها و قناتها شور میشوند. نمونه بارز این پدیده، خشک شدن چشمه گیلاس، بزرگترین چشمه شرق کشور، در حدود ۲۰ تا ۲۵ سال پیش بود. همچنین، ۱۲ رشته کاریز قنات در جنوب غرب مشهد که مجموعا ۵۰۰ لیتر بر ثانیه آب شیرین داشتهاند، خشک شدند.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با تاکید بر اینکه حفر چاههای جدید در دشت در حال نابودی مشهد هنر نیست، افزود: این چاههای جدید، تنها منابع آبی موجود را بین تعداد بیشتری چاه تقسیم میکنند؛ بهجای برداشت از ۶۰۰۰ حلقه چاه موجود، حالا از ۶۲۰۰ حلقه چاه برداشت صورت میگیرد که هیچ آبی به سفرهها اضافه نمیکند. بر اساس گزارشهای شرکت آب و فاضلاب، پیش از حفر چاههای جدید، آبدهی هر حلقه چاه سالانه حدود ۱ لیتر در ثانیه کاهش مییافت، اما با وجود این چاههای جدید، این کاهش به سه تا چهار لیتر در ثانیه رسیده است که نشاندهنده تشدید بحران و ناتوانی در مدیریت پایدار منابع آبی است.
علایی نسبت به پیامدهای حفر چاههای جدید و عدم اجرای سند سازگاری با کمآبی هشدار داد و این روند را بسیار خطرناک توصیف کرد و افزود: ادامه این مسیر، علاوه بر تسریع در نابودی آبخوانها، منجر به تشدید پدیده فرونشست و آسیب به زیرساختهای شهری خواهد شد. حفر چاههای بیشتر، نه تنها مشکل کمبود آب را حل نمیکند، بلکه روند نابودی سفرههای زیرزمینی را تسریع میبخشد. برداشت از ۶۰۰ حلقه چاه برای تأمین آب شرب مشهد، با افزایش تعداد چاهها به ۷۰۰ حلقه، تغییری در میزان کلی آب موجود ایجاد نمیکند، بلکه فشار بر آبخوان را افزایش داده و به نابودی آن سرعت میبخشد. این امر، پهنه ۹۲ درصدی فرونشست در دشت مشهد را به ۱۰۰ درصد خواهد رساند.
وی با اشاره به سابقه عدم وجود فرونشست در گذشته، تأکید کرد: گسترش فرونشست با افزایش تعداد چاهها ارتباط مستقیم دارد. این پدیده اکنون به مناطقی چون دانشگاه فردوسی و حتی محوطه حرم مطهر رضوی رسیده است. پلها، ساختمانها و برجها در معرض آسیب جدی ناشی از فرونشست قرار دارند و آینده این زیرساختها در هالهای از ابهام قرار گرفته است.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی اظهار کرد: با وجود اینکه بحران کمآبی بزرگترین تهدید پیش روی تمدن بشری محسوب میشود، متاسفانه شاهد عدم توجه کافی مسئولان به اجرای سند سازگاری با کمآبی هستیم. این سند که به عنوان یک برنامه راهبردی توسط دولت تصویب شده، تا به امروز اجرایی نشده و تلاشهای مستمر کارشناسان برای جلب توجه به آن و پیشبرد اهدافش، بینتیجه مانده است.
وی با تاکید بر اهمیت حیاتی اجرای آییننامههای دولتی در مواجهه با چنین بحرانهای زیستمحیطی، خواستار پذیرش رسمی ریاست کارگروه سازگاری با کمآبی توسط استاندار شد و خاطرنشان کرد: تا زمانی که استاندار به عنوان بالاترین مقام اجرایی استان، ریاست این کارگروه را نپذیرد و حضور فعال و موثری در جلسات آن نداشته باشد، اجرای صحیح و کارآمد این سند و مدیریت اصولی بحران آب در استان، امری دور از دسترس خواهد بود. اگرچه شرایط جنگی حاکم ممکن است تمرکز مدیران ارشد را به سایر اولویتها معطوف سازد، اما مسئله کمآبی به قدری حیاتی و استراتژیک است که نباید از دستور کار خارج شود و عدم رسیدگی جدی به آن، همچنان یک گلایه و نگرانی اساسی باقی خواهد ماند.
انتهای پیام
