جواد جعفری به مناسبت روز عرفه در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: اساس دعای عرفه بر پایه حدیث شریف «مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّه» بنا شده است و اگرچه این دعا در ظاهر به معرفت خداوند اختصاص دارد، راه وصول به این معرفت چیزی جز شناخت نفس نیست؛ کسی به شناخت حضرت حق نائل می‌شود که ابتدا خود را شناخته باشد و به همین دلیل، معرفت نفس مقدمه و زمینه‌ساز معرفت رب است.

مدرس حوزه علمیه قم تصریح کرد: انسان وقتی خود را بشناسد، درمی‌یابد که فقر محض و نیاز مطلق به درگاه الهی است و این شدت نیاز است که می‌تواند شناختی حقیقی از خداوند را برای او به ارمغان بیاورد؛ در دعای عرفه، امام حسین (ع) با اشاره به ضعف خود در ابعاد مختلف و برشمردن نعمت‌هایی که خداوند از ریزترین مسائل به انسان داده، نشان می‌دهند که اگر این نعمت‌ها نبود، انسان هیچ‌چیز از خود نداشت.

وی با بیان اینکه معرفت نفس مقدمه معرفت رب است، ادامه داد: امام حسین (ع) در این دعا به‌تفصیل به خلقت انسان، اعضای بدن و نعمت‌هایی که خداوند در همین اعضای ظاهری به او عنایت کرده می‌پردازند تا از راه شناخت محلول که انسان است، به شناخت علت که پروردگار است برسند؛ بنابراین ما در این روز، شناختی از فقر و نیاز خود به دست می‌آوریم و اساساً فهم این نیاز سراسری است که وجود خداوند را اثبات می‌کند.

جعفری با بیان اینکه موجودی که سرتاسر فقر و نیاز است، حتماً باید خدایی داشته باشد که او را چنین آفریده باشد، تاکید کرد: پس دعای عرفه اگرچه در نهایت به معرفت حق می‌انجامد، طریقی جز خودشناسی ندارد و این دو معرفت چنان درهم‌تنیده‌اند که هیچ‌کدام بدون دیگری حاصل نمی‌شود؛ بر اساس «مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّه»، انسان باید خود را بشناسد تا به شناخت خدا برسد و این هر دو در جای‌جای دعا موج می‌زند.

وی افزود: آنجا که امام (ع) مدام خدا را با «أنتَ کَذا» می‌خوانند و خود را با «وَ أنَا کَذا» توصیف می‌کنند، این تقابل و ارتباط مداوم میان حال انسان و صفات الهی، به‌روشنی گویای پیوند عمیق میان معرفت نفس و معرفت رب در دعای عرفه است، در مورد تصویری که از خداوند در این دعا داریم، هرچند دعا مفصل است و امام (ع) به ابعاد گوناگون صفات الهی اشاره کرده‌اند، اما شاید بتوان بارزترین جلوه را «مُنعِم بودن» خداوند دانست.

خداوند نعمت‌دهنده، محور اصلی دعای عرفه

این مدرس حوزه علمیه قم با اشاره به جایگاه نعمت‌های الهی در دعای عرفه گفت: در جای‌جای این دعا، امام حسین (ع) به نعمت‌های بیشماری که خداوند به انسان ارزانی داشته اشاره می‌کنند؛ نعمت‌های ریز و درشت، چه در مسائل مادی و جسمی و چه در امور معنوی و روحی. ایشان به قدرت بدنی، توانمندی‌های جسمانی و در کنار آن به قدرت شناخت و قابلیت‌های روحی که خداوند به انسان بخشیده می‌پردازند و این نعمت‌دهندگی، جلوه ویژه الهی در این دعاست.

وی ادامه داد: در علم کلام وقتی می‌خواهیم بگوییم باید در برابر خداوند کرنش و عبادت کنیم، یکی از مهم‌ترین استدلال‌ها این است که شکر منعم واجب است؛ عقل حکم می‌کند که اگر کسی به شما نعمتی داد، قدردانی از او واجب است؛ بنابراین در دعای عرفه می‌بینید امام (ع) مفصل به نعمت‌های خدا در خلقت انسان، اعضای بدنی، توانمندی‌های جسمی و سپس روحی و معنوی اشاره می‌کنند و این شناخت منعم بودن خدا، نقشی اساسی در ارتباط ما با او دارد.

جعفری با بیان اینکه ما در بسیاری از موارد که از خدا غافلیم یا نگاه عاطفی و محبت‌آمیز به او نداریم، به این دلیل است که از نعمت‌هایش غافل مانده‌ایم، تصریح کرد: در دعاها آمده که به درگاه الهی بروید و پیش از درخواست‌هایتان، نعمت‌هایی را که خدا به شما داده یاد کنید، یادآوری این نعمت‌ها محبت را به جوشش درمی‌آورد و آن را نسبت به خداوند افزایش می‌دهد؛ توجه به اینکه خداوند چه موجود احسان‌کننده و نعمت‌دهنده‌ای است، باعث عشقی سرشار به او می‌شود.

وی افزود: درست مانند فرزندی که اگر توجه کند پدرش چه امکاناتی در اختیار او گذاشته، طبیعی است که او را بسیار دوست خواهد داشت، هوایش را خواهد داشت و حرمتش را نگه خواهد داشت، بنابراین، این نعمت‌دهندگی و منعم بودن از جلوه‌های غالب الهی در دعای عرفه است تا ما را نسبت به پروردگار عاشق و دلداده کند.  

عشقی که به حماسه می‌انجامد

مدرس حوزه علمیه قم با بیان اینکه وقتی انسان از رهگذر شناخت نعمت‌های بی‌شمار و توجه ویژه خداوند، محبت شدیدی به او پیدا کند، این محبت به حماسه بدل می‌شود، گفت: وقتی خدا به انسان نعمت می‌دهد یعنی او را مورد توجه خود قرار داده است؛ همان‌طور که ما وقتی به کسی محبت می‌کنیم و به او می‌رسیم، پشت این رسیدگی‌ها محبت نهفته است. از این طریق می‌فهمیم که او ما را دوست دارد و همین امر محبت ما را به او جلب می‌کند.

وی ادامه داد: بنابراین وقتی شما نعمت‌های بی‌شمار الهی را یادآور می‌شوید و ریزترین مسائلی را که مشمول این نعمت‌ها بوده بررسی کرده و به زبان می‌آورید، این امر شوقی عمیق و محبتی مضاعف به حضرت حق در وجودتان شعله‌ور می‌سازد؛ چنین محبتی همان چیزی است که قرآن دربارهٔ مؤمنان می‌فرماید «أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ» و این شدت، ریشه در شدت محبتشان به خدا دارد. وقتی انسان عاشق خدا شد، طبیعی است که برای عملی کردن دستورات الهی آمادگی خاصی پیدا می‌کند.

جعفری با بیان اینکه انسانی که سراپا عاشق خداست، برای مبارزه با دشمنان خداوند شور و اشتیاق وصف‌ناپذیری می‌یابد، توضیح داد: خدایی که این همه نعمت داده و این همه محبت به انسان دارد، اگر کسانی در برابر او قد علم کنند، معارفش را زیر پا بگذارند یا علیه دستوراتش فعالیت کنند، انسان نسبت به آن‌ها غیرت به خرج می‌دهد و برآشفته می‌شود؛ درست مانند زمانی که کسی پشت سر عزیز ما حرف بزند و ما فوراً با او مقابله و برخورد کنیم.

وی با تأکید بر پیوند عمیق میان دعای عرفه و عاشورا افزود: طبیعتاً دعای عرفه که سراسر به‌صورت استدلالی و عاطفی بر این محبت بنا شده، می‌تواند مقدمه‌ای بر عاشورا باشد. انسانی که چنان عشقی به خدا دارد، در روز عاشورا عاشقانه در میدان جنگ به نماز می‌ایستد؛ بنابراین روح حماسه در کالبد این نیایش جاری و ساری است، چرا که پیش از هر چیز، انسان را عاشق خداوند می‌کند. این عشق است که شجاعت و غیرت دینی را در وجودش زنده می‌سازد.

مدرس حوزه علمیه قم با اشاره به مفهوم توحید عملی تصریح کرد: توحید عملی یعنی اعتقاد داشتن به اینکه هیچ مؤثر حقیقی در عالم جز خداوند وجود ندارد و این اوست که تمام تأثیرها را می‌گذارد؛ اگر انسان واقعاً به چنین معرفتی دست پیدا کند، به‌طور طبیعی بنده خالص خدا می‌شود و بدون هیچ ترسی، فقط از دستورات حضرت حق پیروی می‌کند. ثمره چنین معرفتی، وصول به عرفانی رفتاری است که حیات انسان را از هرگونه پریشانی و اضطراب پاک می‌کند.

وی در پایان با بیان اینکه فرد به این باور قلبی رسیده که تا خدا چیزی را نخواهد، هیچ اتفاقی در عالم رخ نمی‌دهد، اضافه کرد: در دعای عرفه نیز به این حقیقت اشاره شده که با وجود معصیت انسان، باز هم خداوند به او نعمت داده است. چنین توجهی باعث می‌شود انسان در تمام شئون زندگی، فقط خدا را در نظر بگیرد و رضایت او را بجوید؛ کسانی که در پی کسب رضایت الهی‌اند، همان عارفانی هستند که پرورش یافته مکتب دعای عرفه‌اند.

انتهای پیام