به گزارش ایسنا، محمد قزوینی متولد ۱۱ فروردین ۱۲۵۶ شمسی در محله دروازه قزوین تهران بود.
او در محضر «قناتآبادی»، «حاج شیخ محمدصادق تهرانی» و «حاج شیخ فضلالله نوری» درس فقه را آموخت. کلام و حکمت قدیم را نزد «حاج شیخ علی نوری»، اصول فقه را نزد «ملامحمد آملی» و اصول فقه خارج را در محضر «آقامیرزاحسن آشتیانی» آموخت. از علمای دیگری چون «حاج شیخ هادی نجمآبادی» و «شیخ محمدمهدی قزوینی عبدالربآبادی» علوم دینی و از «سیداحمد ادیب پیشاوری» علوم ادبی را بدون حضور در مجالس درس فراگرفت.
قزوینی در ۲۷سالگی به دعوت برادرش، میرزااحمدخان وهابی، به لندن سفر کرد و پس از آن در فرانسه و آلمان اقامت گزید. در سال ۱۲۹۴ شمسی، بهدلیل اوضاع نامساعد فرانسه در جنگ جهانی، علامه به پیشنهاد «حسینقلیخان نواب» که در برلین بهسمت وزیر مختار (سفیر) منصوب شده بود، رهسپار آلمان شد و چهار سال و نیم در آنجا بهسر برد.
قزوینی دو سال بعد از جنگ جهانی اول بهمنظور اتمام تصحیح «جهانگشای جوینی» قصد مراجعه به پاریس کرد که بهسبب آشفتگی اوضاع مابین دو کشور، مسافرت از آلمان به فرانسه مقدور نبود. در آن ایام محمدعلی فروغی در سمت یکی از اعضای هیئت مأموران ایران در مجلس صلح پاریس وارد فرانسه شده بود. علامه برای تسهیل سفر، از فروغی مساعدت طلبید و او نیز مقدمات ورود قزوینی به پاریس را فراهم کرد و قزوینی در سال ۱۲۹۸ شمسی وارد خاک فرانسه شد. در مدت اقامت قزوینی تعدادی از نسخ مهم فارسی و عربی راجعبه ایران را که در کتابخانههای اروپا موجود است، عکس برداشته و به ایران فرستاد.
محمد معین در مقالهای با عنوان «علامه معاصر آقای محمد قزوینی» که در نامه فرهنگستان (قدیمی) در خرداد ۱۳۲۹ منتشر شده آورده است: «تیمورتاش در سفر اول خود به اروپا در سال ۱۹۲۸ میلادی در وقت عبور از پاریس به آقای قزوینی پیشنهاد کرد که آیا ممکن است از نسخ مهمه فارسی و عربی راجعبه علوم و فنون و تاریخ و جغرافیا و ادبیات ایران که در کتابخانههای اروپا محفوظ است سوادی برداشت و به ایران فرستاد؟ معظمله پاسخ دادند سواد برداشتن این همه نسخ هم بسیار گران تمام میشود و هم طول مدت زیادی لازم دارد و هم بالاخره به واسطه سهو و اشتباهات نساخ هیچوقت اطمینان نمیتوان کرد که عینا مطابق با اصل بشود و از همه آسانتر و کمخرجتر که معمول بهعموم کتابخانهها است عکسبرداری از نسخ است که هم عینا مطابق اصل است و هم در اسرع اوقات انجام میگیرد و هم بهمراتب از سواد برداشتن ارزانتر تمام میشود. مرحوم تیمورتاش این مطلب را یادداشت کرد و پس از مراجعت به ایران محض نمونه و امتحان در مرتبه اول (که به واسطه تبدل اوضاع دیگر ثانی و ثالث و رابع پیدا نکرد) مبلغ صد هزار فرانک از طرف دولت ایران توسط سفارت ایران در پاریس در اختیار معزیالیه گذارد (وصول این مبلغ به پاریس در ۳ اسفند ۱۳۰۷ شمسی بود) و انتخاب نسخ را کما و کیفاَ و موضوعاً و از هر حیث و لحاظ دیگر کاملا به اختیار و قضاوت خود آقای قزوینی موکول کرد.
پس از وصول اعتبار مذکور آقای قزوینی مشغول کار شدند و در عرض مدت ۹ سال ۱۹۲۹ ای ۱۹۳۸ میلادی متدرجا هیجده نسخه، از هر کدام غالبا سه دوره و گاه کمتر یا بیشتر که مجموعه قریب هشتاد مجلد است عکس برداشتند و تا هر اندازه که وقت ایشان اجازه میداد برای غالب آن کتب به قصد معرفی آنها به خوانندگان مقدمه مفصل یا مختصری نگاشته به آنها الحاق نمودند و به هر اندازه که نسخ حاضر میشد به تدریج برای وزارت فرهنگ میفرستادند، و در اول ژانویه ۱۹۳۲ میلادی در عهد وزارت مالیه آقای تقیزاده، آقای قزوینی صورت حساب کامل مفصلی از قسمت عمده کارهای عکسبرداری که تا آن تاریخ انجام داده بودند، شامل اسامی نسخ و عده آنها و عده دورههای هر یک از آنها و عده مجموع مجلدات آنها و اجرت عکسبرداری و تجلید و باربندی و ارسال آنها به تهران توسط پست یا راهآهن که مجموعا به مبلغ نود و هشت هزار و نهصد و هشتاد فرانک و سی و پنج سانتیم در آنوقت بالغ میشد توسط سفارت ایران در پاریس برای دیوان محاسبات وزارت دارایی مصحوب جمیع مدارک و سندهای خرج و قبوض عکاسها و صحافها و عمله باربندی و غیره هم فرستادند و چون به موجب صورت حساب فوق از بقیه صدهزار فرانک اعتبار دولت در آن تاریخ (یعنی اول ژانویه ۱۹۳۲) در نزد آقای قزوینی فقط هزار و نوزده فرانک و شصت و پنج سانتیم باقی مانده بود، لهذا برای اتمام عمل عکسبرداری دو سه نسخه دیگر که سفارش آنها به عکاس داده شده ولی تمام اجرت آنها پرداخته نشده بود باز معظمله حدود سههزار فرانک از دولت اعتبار خواستند و این مبلغ (۶ ژوئیه ۱۹۳۵ توسط سفارت ایران در پایس به دست ایشان رسید.»
«مجملالتواریخ و القصص»، «کتاب الابنیه عن حقایقالادویه»، «تاریخ بیهق»، «التوسل الی الترسل»، «زینالاخبار»، «حدود العالم»، «منافع حیوان»، «زبدهالتواریخ»، «نوروزنامه» و «احیاءالملوک» از جمله کتابهایی هستند که علامه قزوینی عکس آنها را کتابخانههای اروپا به ایران فرستاد.
قزوینی اواخر سال ۱۳۱۸ شمسی، در آغاز جنگ جهانی دوم، به تهران بازگشت و طی اقامت در ایران، پژوهشهای خود را ادامه داد.
زمانی که قاسم غنی، ادیب، نویسنده و پژوهشگر ادبیات فارسی، وزیر فرهنگ ایران بود به محمد قزوینی پیشنهاد تصحیح دیوان حافظ شیرازی را میدهد و قزوینی نیز آن را قبول میکند و این تصحیح که برای اولین بار در سال ۱۳۲۰ منتشر شده، از مهمترین و معتبرترین نسخههای حافظ است. به گفته بهاءالدین خرمشاهی، نویسنده و حافظپژوه، این دیوان اولین تصحیح علمی و انتقادی از حافظ به شمار میآید و پس از دههها هنوز بسیاری از استادان و حافظپژوهان از این تصحیح دیوان حافظ استفاده میکنند.
انتهای پیام
