افشین صندوقدار در گفتوگو با ایسنا، با تأکید بر لزوم رویکردی متوازن در بهکارگیری هوش مصنوعی در فرآیند تولید علم، گفت: هوش مصنوعی نه جایگزین انسان، بلکه ابزاری برای توانمندسازی پژوهشگران و تعمیق و تسریع فعالیتهای علمی است. نسبتسنجی میان عاملیت انسانی و عاملیت ماشینی در فرآیند تولید علم، ضرورتی انکارناپذیر است و ما همواره بر این باور بودهایم که هوش مصنوعی باید در خدمت پژوهشگر قرار گیرد، نه آنکه نقش محوری و خلاقانه او را حذف کند.
هوش مصنوعی؛ ابزار تقویت پژوهش، نه جایگزین انسان
وی با اشاره به رویکرد مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی افزود: رویکرد ما، رویکردی متوازن و مسئولانه است که در آن، هوش مصنوعی بهعنوان یک همکار هوشمند، در جهت تعمیق و تسریع پژوهشهای انسانی به کار گرفته میشود. هوش مصنوعی باید در حوزههایی بهکار گرفته شود که ماهیت تکراری، زمانبر و مبتنی بر دادههای حجیم دارند؛ چراکه انجام این وظایف توسط انسان، علاوه بر کاهش کارایی، احتمال بروز خطا را نیز افزایش میدهد.
کاربرد هوش مصنوعی در تحلیل دادههای حجیم و مرور منابع علمی
صندوقدار خاطرنشان کرد: برای مثال، در فرآیند مرور نظاممند منابع علمی که پیشنیاز هر پژوهش جدی است، الگوریتمهای هوش مصنوعی قادرند در زمانی بسیار کوتاه، صدها هزار مقاله را جستوجو، دستهبندی و خلاصهسازی کنند و پژوهشگر را از مواجهه با حجم انبوه اطلاعات رهایی بخشند. همچنین در حوزه پردازش و پالایش دادههای حجیم، چه در علوم طبیعی و چه در علوم اجتماعی، هوش مصنوعی میتواند الگوهایی را کشف کند که از دید انسان پنهان میماند.
نظریهپردازی و مفهومسازی در انحصار انسان
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی با تأکید بر مرزهای کاربرد هوش مصنوعی گفت: در مقابل، حوزههایی وجود دارند که بههیچوجه نباید به ماشین سپرده شوند که مهمترین آنها نظریهپردازی و مفهومسازی است. هوش مصنوعی میتواند همبستگیها را نشان دهد، اما قادر به درک علیتها و خلق نظریههای نوآورانه نیست؛ چراکه هر نظریه علمی حاصل شهود، خلاقیت و بینش عمیق انسانی است که در بستر سالها مطالعه و تجربه شکل میگیرد.
وی افزود: واگذاری این مرحله به هوش مصنوعی، به معنای تقلیل پژوهش به فرآیندی مکانیکی و فاقد خلاقیت است که به تولید دانشی سطحی و تکرارپذیر منجر خواهد شد.
صندوقدار با اشاره به نقش تعیینکننده انسان در طراحی پژوهش تصریح کرد: طراحی سؤال پژوهش و انتخاب چارچوب نظری نیز از جمله حوزههایی است که باید در اختیار انسان باقی بماند. هوش مصنوعی قادر به تشخیص اهمیت و اولویت مسائل نیست و نمیتواند تعیین کند کدام پرسش میتواند گرهی از مشکلات جامعه بگشاید؛ این قضاوتها وابسته به زمینههای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی و همچنین نیازمند درکی عمیق از موقعیت است.
تفسیر یافتهها و مسئولیت اخلاقی بر عهده پژوهشگر
وی با تأکید بر نقش انسان در تحلیل نهایی نتایج افزود: تفسیر یافتهها و اعتبارسنجی نتایج نیز بر عهده پژوهشگر انسانی است؛ چراکه هوش مصنوعی صرفاً الگوها را شناسایی میکند، اما درک معنای آنها در بستر واقعیات اجتماعی، نیازمند ذهنی نقاد و آگاه است. همچنین مسئولیت اخلاقی نتایج پژوهش بر عهده پژوهشگر است و این مسئولیت به هیچوجه قابل واگذاری به ماشین نیست.
حساسیت حوزههای فرهنگی و اجتماعی در بهکارگیری هوش مصنوعی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به کاربرد هوش مصنوعی در علوم انسانی و اجتماعی گفت: این حوزهها به دلیل پیچیدگیهای ذاتی، ظرافتهای معنایی و وابستگی به بسترهای تاریخی و هویتی، حساسترین عرصه برای استفاده از هوش مصنوعی هستند. بسیاری از پدیدههای فرهنگی اساساً کمیپذیر نیستند و تقلیل آنها به دادههای عددی، موجب از دست رفتن بخش مهمی از معنا و عمق آنها میشود.
الزام رویکرد بینرشتهای در پژوهشهای فرهنگی
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی تأکید کرد: در این مرکز، برای اجرای پژوهشهای فرهنگی و اجتماعی مبتنی بر هوش مصنوعی، چارچوبی سختگیرانه تعریف شده است.
وی گفت: نخستین شرط، تشکیل تیمهای بینرشتهای شامل متخصصان علوم انسانی و اجتماعی در کنار متخصصان فنی است و هیچ پروژه فرهنگی بدون حضور مؤثر جامعهشناس، مردمشناس یا متخصص ارتباطات، تصویب یا اجرا نخواهد شد.
صندوقدار خاطرنشان کرد: این متخصصان مسئولیت دارند اطمینان حاصل کنند که سؤالات پژوهش، روشهای جمعآوری داده و شیوه تحلیل، با پیچیدگیهای پدیدههای فرهنگی تناسب داشته و از تقلیلگرایی افراطی پرهیز میشود.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی با تأکید بر ضرورت صیانت از اعتبار علمی پژوهشهای فرهنگی، گفت: استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی غیربومی بدون تعدیل و بومیسازی، میتواند به نتایجی گمراهکننده و حتی خطرناک منجر شود.
صندوقدار اظهار کرد: یکی از مرزهای مهم در بهکارگیری هوش مصنوعی در حوزههای فرهنگی و اجتماعی، پرهیز از «سوگیری ابزاری» است؛ چراکه بسیاری از ابزارهای موجود، مبتنی بر دادهها و فرهنگ جوامع غربی توسعه یافتهاند و بهطور ناخودآگاه حامل مفروضات و ارزشهای همان جوامع هستند.
هشدار نسبت به سوگیری ابزارهای غیربومی
وی افزود: استفاده مستقیم از این ابزارها برای تحلیل پدیدههای فرهنگی ایرانی ـ اسلامی، میتواند نتایجی کاملاً نادرست تولید کند؛ ازاینرو در مرکز، بر توسعه مدلهای بومی برای پردازش زبان فارسی و تحلیل دادههای فرهنگی ایران تأکید جدی داریم.
وی خاطرنشان کرد: هرگونه پژوهشی که با اتکا به ابزارهای غیربومی و بدون جرح و تعدیل لازم انجام شود، از نظر ما فاقد اعتبار علمی خواهد بود.
الزام شفافیت در فرآیند تحلیلهای مبتنی بر هوش مصنوعی
صندوقدار با اشاره به یکی دیگر از الزامات این حوزه تصریح کرد: سومین مرز مهم، شفافیت کامل در فرآیند تحلیل است. در پژوهشهای فرهنگی، پژوهشگران موظف هستند بهطور دقیق مشخص کنند کدام بخش از تحلیل توسط هوش مصنوعی انجام شده، از چه الگوریتمی و با چه مفروضاتی استفاده شده و نقش قضاوت و مداخله انسانی در کدام مراحل بوده است.
وی ادامه داد: این شفافیت، علاوه بر افزایش اعتبار علمی پژوهش، امکان نقد و ارزیابی دقیقتر آن را برای جامعه علمی فراهم میکند.
حرکت بهسوی هوش مصنوعی انسانمحور
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی در ادامه تأکید کرد: هدف نهایی ما، تحقق «هوش مصنوعی انسانمحور» است؛ هوشی که در خدمت تعالی انسان، تقویت قدرت تفکر و خلاقیت و حل مسائل واقعی جامعه قرار گیرد. ما بهدنبال جایگزینی پژوهشگران با ماشینهای هوشمند نیستیم، بلکه تلاش میکنیم ابزارهایی فراهم کنیم که پژوهشگران بتوانند مرزهای دانش را سریعتر، عمیقتر و دقیقتر از گذشته توسعه دهند.
صندوقدار خاطرنشان کرد: این مسیر، ضمن حفظ کیفیت و اعتبار پژوهشهای علمی، میتواند زمینهساز قرار گرفتن ایران در زمره کشورهای پیشرو در حوزه هوش مصنوعی باشد.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی با تأکید بر نقش کلیدی سرمایه انسانی در توسعه این فناوری، گفت: بدون پژوهشگران توانمند، متعهد و آشنا با ملاحظات اخلاقی و فنی، حتی پیشرفتهترین زیرساختها و الگوریتمها نیز کارآمد نخواهند بود. توسعه سرمایه انسانی، مأموریتی محوری و راهبردی برای مرکز محسوب میشود و این موضوع بهصراحت در اساسنامه نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
همکاری با دانشگاههای برتر در اولویت مرکز
وی با اشاره به همکاری با دانشگاههای پیشرو کشور افزود: همکاری با دانشگاههایی همچون دانشگاه علم و صنعت، بهعنوان یکی از مراکز معتبر در حوزه فناوری و مهندسی، برای ما از اهمیت بالایی برخوردار است.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی ادامه داد: در همین راستا، ایجاد کارگروه مشترک همکاریهای علمی و پژوهشی در دستور کار قرار گرفته و برنامهریزی شده است تا از طریق انعقاد تفاهمنامه با دانشگاههای برتر، زمینه تعریف پروژههای مشترک، هدایت پایاننامههای تحصیلات تکمیلی به سمت نیازهای واقعی کشور و برگزاری دورههای آموزشی مشترک فراهم شود.
الزامات تربیت پژوهشگر هوش مصنوعی در تراز ملی
صندوقدار با تشریح ویژگیهای مورد نیاز پژوهشگران این حوزه گفت: یک پژوهشگر هوش مصنوعی در تراز جمهوری اسلامی ایران، علاوه بر مهارتهای فنی، باید به مجموعهای از شایستگیهای مکمل نیز مجهز باشد.
وی افزود: نخستین و مهمترین الزام، برخورداری از سواد اخلاقی و حقوقی است؛ پژوهشگر باید نسبت به حدود استفاده از دادههای انسانی، حریم خصوصی افراد و مسئولیت اجتماعی خود در قبال خروجیهای مدلهای هوشمند آگاهی کامل داشته باشد.
ضرورت تفکر بینرشتهای و انتقادی
وی ادامه داد: دومین الزام، برخورداری از تفکر انتقادی و بینرشتهای است؛ پژوهشگر هوش مصنوعی باید بتواند فراتر از الگوریتمها بیندیشد و ابعاد واقعی مسئله در بستر جامعه را درک کند. برای نمونه، پژوهشگری که در حوزه تشخیص بیماری فعالیت میکند، باید با مبانی پزشکی و ملاحظات بالینی نیز آشنا باشد و صرفاً به بهبود شاخصهای آماری مدل بسنده نکند. بر همین اساس، در مرکز، پژوهشگران به شرکت در دورههای آموزشی میانرشتهای تشویق میشوند و این موضوع بهعنوان یک ضرورت تلقی میشود.
اهمیت مستندسازی و بازتولیدپذیری پژوهش
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی با اشاره به چالشهای موجود در پژوهشهای داخلی گفت: یکی از مشکلات جدی، ضعف در مستندسازی و نبود قابلیت بازتولید نتایج پژوهشهاست که به اعتبار علمی آنها آسیب میزند.
وی خاطرنشان کرد: در مرکز، پژوهشگران ملزم شدهاند کدها، دادهها و مدلهای خود را بر اساس استانداردهای مشخص مستندسازی کرده و در اختیار جامعه علمی قرار دهند؛ این اقدام علاوه بر افزایش شفافیت، به توسعه همکاریهای علمی نیز کمک میکند.
صندوقدار با تأکید بر اهمیت عدالت در مدلهای هوشمند اظهار کرد: یکی دیگر از الزامات اساسی، توانایی شناسایی و کاهش سوگیریهای الگوریتمی است.
وی گفت: دادهها میتوانند حامل سوگیریهای تاریخی و اجتماعی باشند و در صورت بیتوجهی، مدلهای هوش مصنوعی ممکن است این تبعیضها را بازتولید کنند.
وی افزود: در کارگاههای آموزشی مرکز، به پژوهشگران آموزش داده میشود که چگونه این سوگیریها را شناسایی و با بهرهگیری از روشهای مناسب، اثر آنها را در مدلها کاهش دهند.
برگزاری کارگاههای «سواد هوش مصنوعی» برای توانمندسازی پژوهشگران
وی در ادامه با اشاره به برنامههای آموزشی مرکز گفت: در راستای تحقق این اهداف، برنامههای آموزشی متنوعی طراحی و اجرا شده که از جمله آنها میتوان به کارگاههای «سواد هوش مصنوعی» اشاره کرد.
صندوقدار افزود: این کارگاهها بهصورت مستمر برگزار میشوند و طیف گستردهای از مباحث، از مفاهیم پایه تا موضوعات پیشرفتهای همچون اخلاق هوش مصنوعی و مدیریت سوگیریها را پوشش میدهند.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی خاطرنشان کرد: جهاد دانشگاهی نیز بهعنوان نهادی پیشرو در حوزه آموزش، از طریق مراکز آموزشی خود در سراسر کشور، دورههای تخصصی هوش مصنوعی را با ارائه گواهینامه معتبر برگزار میکند که نشاندهنده عزم جدی این نهاد برای توسعه آموزشهای کاربردی در این حوزه است.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی از توسعه برنامههای آموزشی در سطح ملی برای توانمندسازی پژوهشگران و آشنایی عمومی با کاربردهای این فناوری خبر داد و گفت: در سطح واحدهای استانی جهاد دانشگاهی، دورههای متنوعی از جمله «تولید محتوا با هوش مصنوعی» با هدف آشنایی اقشار مختلف جامعه با کاربردهای عملی این فناوری در حال برگزاری است.
گسترش کارگاههای «پژوهشگری با هوش مصنوعی» در کشور
وی افزود: همچنین با همکاری معاونت آموزش جهاد دانشگاهی، سلسله کارگاههای «پژوهشگری با هوش مصنوعی» طراحی و راهاندازی خواهد شد که عمدتاً ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی و پژوهشگران جوان است.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی ادامه داد: در این کارگاهها، نحوه بهرهگیری از ابزارهای هوش مصنوعی در فرآیند پژوهش آموزش داده میشود؛ از جستوجوی هوشمند منابع و مرور نظاممند ادبیات پژوهش گرفته تا تحلیل دادهها و نگارش و ویرایش مقالات علمی.
صندوقدار خاطرنشان کرد: برگزاری اینگونه کارگاهها در کشور رو به گسترش است و نمونههایی مانند کارگاه «کاربرد هوش مصنوعی در مقالهنویسی و پژوهش» که به موضوعاتی همچون بایدها و نبایدهای استفاده از این فناوری، طراحی عنوان، جستوجوی منابع و رفرنسدهی میپردازد، نشاندهنده توجه روزافزون جامعه علمی به این نیاز است.
اجرای طرح «همیار پژوهشی هوش مصنوعی» برای تربیت نسل آینده
وی با اشاره به دیگر برنامههای مرکز گفت: یکی از طرحهای مهم در این حوزه، «همیار پژوهشی هوش مصنوعی» است که در قالب کارآموزی و کارورزی تعریف شده است.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی فزود: در این طرح، پژوهشگران برجسته مرکز بهعنوان راهنمای علمی با دانشجویان و پژوهشگران جوان همکاری میکنند و فرصتی مناسب برای انتقال تجربیات و تربیت نسل آینده پژوهشگران فراهم میشود.
صندوقدار تصریح کرد: در این برنامه، علاوه بر آموزش مهارتهای فنی، تأکید ویژهای بر رعایت اصول اخلاقی و استانداردهای پژوهشی وجود دارد و پژوهشگران جوان زیر نظر اساتید مجرب، در پروژههای واقعی مشارکت میکنند.
تأکید بر همافزایی با نهادهای تخصصی حوزه هوش مصنوعی
وی با اشاره به اهمیت تعامل نهادی افزود: همکاری با نهادهای ملی و انجمنهای تخصصی، از جمله انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، برای ما از اهمیت ویژهای برخوردار است.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی ادامه داد: این انجمن با مجوز وزارت علوم، تحقیقات و فناوری فعالیت میکند و در حوزههایی مانند آموزش، توانمندسازی، برگزاری دورهها و ارائه مشاورههای تخصصی نقشآفرین است؛ ازاینرو تعامل با چنین نهادهایی میتواند به ارتقای کیفیت برنامههای آموزشی کمک کند.
هدفگذاری برای تربیت نیروی انسانی متخصص و متعهد
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی در پایان تأکید کرد: بر اساس تأکیدات رئیس جهاد دانشگاهی، مأموریت اصلی این مرکز، تربیت نیروی انسانی متخصص و متعهد در حوزه هوش مصنوعی است.
وی گفت: بر همین اساس، مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی تلاش میکند نسلی از پژوهشگران را تربیت کند که ضمن تسلط بر آخرین دستاوردهای فنی، به الزامات اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی این حوزه نیز پایبند باشند. این رویکرد میتواند زمینهساز تولید علم بومی و مسئولانه و ارتقای جایگاه ایران در عرصه جهانی هوش مصنوعی باشد.
انتهای پیام
