به گزارش ایسنا، صنعت داروسازی یکی از پایههای اصلی نظام سلامت در جهان به شمار میرود و نقش آن در پیشگیری و درمان بیماریها انکارناپذیر است. تولید داروهای گوناگون در دهههای اخیر، به بهبود کیفیت زندگی و افزایش امید به زندگی کمک کرده و بسیاری از بیماریها را قابل کنترلتر کرده است. با این حال، در کنار این دستاوردهای مهم، گسترش تولید و مصرف داروها پیامدهایی نیز برای محیط زیست به همراه دارد. این پیامدها فقط به مرحله تولید محدود نمیشوند، بلکه از مصرف مواد اولیه و انرژی تا تولید پسماند و ورود مواد دارویی به آب و خاک را در بر میگیرند. به همین دلیل، امروز توجه به اثرات زیستمحیطی صنعت داروسازی، به بخشی جدی از بحث توسعه پایدار تبدیل شده است، یعنی توسعهای که هم به نیازهای امروز پاسخ دهد و هم به طبیعت و نسلهای آینده آسیب کمتری وارد کند.
ضرورت پرداختن به این موضوع از آنجا بیشتر میشود که آلودگی ناشی از داروها میتواند بهتدریج و در بلندمدت خود را نشان دهد. مواد دارویی و شیمیایی مورد استفاده در این صنعت، ممکن است به آلودگی منابع آبی و خاکی منجر شوند و حتی پس از عبور از فرایندهای معمول تصفیه، در محیط باقی بمانند. پژوهشهای بینالمللی پیشین نیز نشان دادهاند که ترکیبات دارویی در بسیاری از منابع آبی جهان یافت میشوند و این مسئله میتواند برای اکوسیستمها و سلامت عمومی نگرانکننده باشد. وقتی مواد دارویی به رودخانهها، آبهای سطحی یا خاک راه پیدا میکنند، فقط یک آلودگی ساده رخ نمیدهد، بلکه زنجیرهای از اثرات بر جانداران، چرخههای طبیعی و حتی انسان شکل میگیرد. از همین رو، بررسی دقیق این موضوع و یافتن راهکار برای کاهش آسیبها، ضرورتی علمی و اجتماعی دارد.
سارا نری میسا، محقق محیط زیست از معاونت غذا و دارو و دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ایران، به همراه یک همکار دانشگاهی و با همراهی سازمان محیط زیست کشور، در یک مطالعه پژوهشی، به بررسی تأثیر صنعت داروسازی بر محیط زیست، پیامدهای این اثرات و راههایی برای کمتر کردن آسیبها پرداخته و تلاش کرده است نشان دهد چگونه میتوان میان نیاز به تولید دارو و ضرورت حفاظت از طبیعت تعادل برقرار کرد.
پژوهشگران با تمرکز بر تأثیرات زیستمحیطی دو کارخانه داروسازی، چالشهای اصلی این حوزه را بررسی کردهاند. این چالشها شامل آلودگی، تولید پسماند و مصرف منابع طبیعی بوده است. در ادامه نیز راهکارهایی برای کاهش این اثرات ارائه شده است؛ از جمله استفاده از فناوریهای سبز، یعنی روشها و فناوریهایی که آسیب کمتری به محیط زیست میزنند، مدیریت اصولی پسماندها، بهرهگیری از انرژیهای تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی و همچنین بهینهسازی فرایندهای تولید. منظور از بهینهسازی این است که کارخانهها بتوانند با مصرف کمتر آب، انرژی و مواد اولیه، همان بازده یا بازدهی بهتر را به دست آورند و در عین حال آلودگی کمتری تولید کنند.
یافتههای این بررسی نشان میدهند که اگر صنعت داروسازی رویکردی پایدار و هماهنگ با اصول زیستمحیطی در پیش بگیرد، میتوان همزمان از پیشرفت علمی و صنعتی حمایت کرد و از تخریب محیط زیست نیز جلوگیری کرد.
یکی از مهمترین نکات مطرحشده در نتایج، پیامدهای بلندمدت آلودگی دارویی است. این آلودگی فقط به طبیعت آسیب نمیزند، بلکه ممکن است بر سلامت انسان نیز اثر بگذارد. بهویژه پسابهای داروسازی، اگر بهدرستی تصفیه نشوند، میتوانند ترکیباتی را وارد محیط کنند که برای آب، خاک و موجودات زنده زیانبار باشند.
در بخش دیگری از نتایج آمده است که باقی ماندن آنتیبیوتیکها در فاضلاب میتواند به گسترش مقاومت آنتیبیوتیکی منجر شود؛ یعنی میکروبها به داروها مقاوم شوند و درمان بیماریها در آینده دشوارتر شود. همچنین هورمونها و داروهای هورمونی موجود در آبهای آلوده ممکن است به سیستم غدد درونریز آسیب برسانند. سیستم غدد درونریز همان سامانه تنظیم هورمونهای بدن است.
این پژوهش همچنین هشدار میدهد که برخی داروها، مانند داروهای ضدافسردگی و ضدروانپریشی، حتی در غلظتهای پایین نیز میتوانند بر رفتار، رشد و تولید مثل برخی جانوران اثر بگذارند و در درازمدت تعادل اکوسیستمها را بر هم بزنند.
نتیجهگیری پژوهش بر این نکته تأکید دارد که کاهش اثرات منفی صنعت داروسازی بر محیط زیست، نیازمند رویکردی جامع و چندلایه است. به گفته پژوهشگران، استفاده از فناوریهای سبز، تصفیه پیشرفته فاضلاب، طراحی داروهای زیستتخریبپذیر، مدیریت بهتر پسماند و مصرف بهینه منابع طبیعی، از مهمترین راههایی هستند که میتوانند از ورود آلایندهها به محیط جلوگیری کنند. داروی زیستتخریبپذیر به دارویی گفته میشود که پس از مصرف، راحتتر در طبیعت تجزیه میشود و مدت کمتری در محیط باقی میماند.
این مطالعه همچنین نشان میدهد که فقط فناوری کافی نیست و آموزش درونسازمانی، پایش مداوم خروجیهای صنعتی، پژوهشهای جدید و همکاری میان دولت، شرکتهای داروسازی و جامعه علمی نیز نقش مهمی در این مسیر دارند. به بیان دیگر، حفاظت از محیط زیست در صنعت داروسازی یک اقدام مقطعی نیست، بلکه فرایندی مداوم است که باید در سیاستگذاری، مدیریت صنعتی و فرهنگ سازمانی جای بگیرد. توسعه استانداردهای زیستمحیطی و همکاریهای جهانی نیز میتواند این روند را تقویت کند.
محققان در ادامه چند راهکار عملی را با جزئیات بیشتری توضیح دادهاند. یکی از این راهکارها، استفاده از فناوریهای سبز و پایدار است؛ برای نمونه، بهکارگیری فرایندهای تولیدی که نیاز کمتری به مواد شیمیایی سمی دارند یا استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی. راهکار دیگر، مدیریت بهینه پسماندهای دارویی و شیمیایی است؛ یعنی پسماندهای خطرناک باید بهدرستی جدا، جمعآوری و دفع شوند و حتی در مواردی با روشهای نوین بازیافت، دوباره به چرخه استفاده بازگردند. جلوگیری از ورود داروهای تاریخگذشته به طبیعت نیز بخشی از همین مدیریت به شمار میرود.
در این پژوهش که نتایج آن در مجله علمی «مطالعات پژوهشی در علوم پایه و علوم پزشکی آینده» منتشر شدهاند، همچنین به فناوریهای نوین تصفیه آلایندههای دارویی اشاره شده است. از جمله این فناوریها میتوان به اکسیداسیون پیشرفته، نانوفیلترها، اسمز معکوس و بیوفیلتراسیون اشاره کرد. اکسیداسیون پیشرفته روشی است که با کمک موادی مانند اوزون، نور فرابنفش و پراکسید هیدروژن، ترکیبات دارویی مقاوم را تجزیه میکند. نانوفیلترها و اسمز معکوس نیز فیلترهای بسیار دقیق برای جداسازی آلایندهها از آب هستند. بیوفیلتراسیون هم از میکروارگانیسمها برای تجزیه زیستی آلایندهها استفاده میکند.
مجریان این تحقیق در انتها اشاره کردهاند که در کنار موارد فوق، آموزش کارکنان، ایجاد فرهنگ سازمانی مسئولانه نسبت به محیط زیست و اجرای استانداردهای بینالمللی مانند ISO ۱۴۰۰۱ نیز از اقداماتی هستند که میتوانند به پایداری بیشتر این صنعت کمک کنند.
انتهای پیام
