در فرهنگ و سنت‌های ایرانی، صفات علمدار کربلا با مفاهیم حماسی «پهلوان‌مرادی» همسو شده و ایشان را به الگویی فراتر از زمان و مکان بدل کرده است. مراسم تاسوعا در ایران، در واقع بازخوانی ارزشی بنیادین است؛ سنتی اخلاقی که در آن پایبندی به پیمان، اولویت حق بر نیازهای نفسانی و حمایت از مظلوم، به‌عنوان بالاترین مرزهای شرافت انسانی برای نسل‌ها بازتولید و نهادینه می‌شود.

 سقانفارهای مازندران؛ بناهایی که می‌گویند به عشقِ حضرت عباس (ع) بنا شده‌اند.

رئیس میراث فرهنگی، گردشگری وصنایع دستی بابل در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: سقانفارها، بناهایی هستند که به عشق حضرت عباس در مازندران بنا شده‌اند این تنها یک ادعای مذهبی نیست، بلکه ریشه در ساختار معماری، مکان‌یابی و کاربرد اجتماعی این بناهای چوبی در دل فرهنگ مازندران دارد.

از شاخص‌ترین آثار معماری آیینی در استان مازندران، با ساختاری منحصربفرد از چوب و تزئینات هنری، ترکیبی از هنر، تاریخ و مذهب را در خود جای داده‌اند.

مهران فلاح افزود: این بناهای دوره قاجار که عمدتاً به حضرت ابوالفضل العباس (ع) وقف شده‌اند، فراتر از یک سازه معماری، نقش حیاتی در آداب عزاداری و آبرسانی به عزاداران در گذشته ایفا می‌کردند.

وی ادامه داد: معماری چوبی و ویژگی‌های ساختاری سقانفارها با ساختاری اصیل از چوب، از ویژگی‌های بارز معماری منطقه هستند. این بناها معمولاً دارای ۶ ستون در طبقه همکف و ۱۲ ستون در طبقه فوقانی است که سقفی پوشیده از سفال دارند. دسترسی به بخش‌های بالای این بنا نیز به طور سنتی از طریق پلکان یا نردبان‌های چوبی انجام می‌شد.

پیوند آیین عاشورا با کاربرد عملی سقانفار

وی افزود: کاربرد این سازه‌ها تنها به مراسم عزاداری محدود نمی‌شد؛ در دوران نبود آب لوله‌کشی، روستاییان با قرار دادن مخازن آب در سقانفارها، یاد تشنگان کربلا را با نوشاندن آب به عزاداران زنده نگه می‌داشتند. قرارگیری این بناها در کنار حسینیه‌ها نیز بازتابی از نقش حضرت ابوالفضل (ع) در آبرسانی به کاروان امام حسین (ع) است.

هنر مذهبی و تزئینات اسطوره‌ای

رئیس میراث فرهنگی بابل یادآورشد: از منظر هنری، سقانفارها گنجینه‌ای از نقش‌ونگارها هستند. از سرستون‌های تزئین‌شده با نقش اژدها و خورشید گرفته تا اشعار محتشم کاشانی و تصاویر اسطوره‌ای و صحنه‌های نبرد کربلا، همگی این بناها را به اثری هنری بدل کرده‌اند.

وی بیان کرد: سقانفارهای «کیجا تکیه» در بابل، «شیاده» و «کبریاکلا» از جمله برجسته‌ترین نمونه‌های این میراث فرهنگی در استان هستند.

ثبت 23 سقانفار در شهرستان بابل

فلاح در ادامه اظهار کرد: سقانفار شیاده بابل، بنایی بازمانده از عصر قاجار که با شماره ثبت ۳۳۸۴ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته است، امروزه نه تنها به عنوان یک سازه آیینی برای برگزاری عزاداری‌های محرم، بلکه به عنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگری مذهبی در مازندران، سالانه پذیرای هزاران زائر و گردشگر است.

وی افزود: این بنای قدیمی و سبزرنگ که در روستای شیاده از توابع بخش بندپی غربی شهرستان بابل واقع شده، نمادی از پیوند میان هنر، معماری بومی و باورهای مذهبی مردم مازندران است.

ساختار و معماری منحصر بفرد ‌

رئیس میراث فرهنگی بابل تصریح کرد: سقانفارها (که در گویش‌های محلی به نام‌های ساقی‌نفار، سقاتلار و... نیز شناخته می‌شوند) سازه‌هایی چوبی در دو طبقه هستند که عمدتاً در دوره قاجار ساخته شده‌اند. ساختار اصلی این بناها شامل ۶ ستون در طبقه همکف و ۱۲ ستون در طبقه بالایی است که با سقف‌های سفالی و گالی‌پوش، معماری چشم‌نوازی را پدید آورده‌اند.

وی افزود: آنچه سقانفار شیاده را متمایز می‌کند، هنرهای به‌کار رفته در آن است. ستون‌ها و دیواره‌های سبزرنگ این بنا با نقاشی‌های استادانه، خوشنویسی اشعار محتشم کاشانی و منبت‌کاری‌های ظریف تزئین شده‌اند. از جمله نقش‌های شاخص این بنا، تصویر دو اژدها در دو سوی خورشید بر سرستون‌هاست که در کنار تصاویر نبرد یاران امام حسین (ع) با لشکریان ابن‌زیاد، روایتی تصویری از واقعه کربلا را برای بینندگان تداعی می‌کند.

فلسفه وجودی و کارکرد آیینی

فلاح تصریح کرد: واژه «سقانفار» از دو بخش «سقا» (به معنای آب‌رسان) و «نفار/نپار» (تخت‌مانند با پایه‌های بلند) تشکیل شده است.

وی افزود: در گذشته و پیش از توسعه لوله‌کشی‌های آب، این بناها در ایام محرم محلی برای تأمین آب آشامیدنی عزاداران بودند تا به یاد تشنه‌کامان دشت کربلا، یاد حضرت ابوالفضل‌العباس(ع) گرامی داشته شود. به همین دلیل، زمین این سقانفارها در بسیاری از مناطق موقوفه حضرت ابوالفضل(ع) محسوب می‌شود.

ظرفیت‌های گردشگری و چالش‌های مدیریتی

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تصریح کرد: با وجود جایگاه والای این بنا به عنوان میعادگاه مشتاقان زیارت و گردشگری، فعالان فرهنگی معتقدند که از این ظرفیت عظیم برای اشتغال‌زایی و خدمات‌رسانی به مسافران در منطقه بندپی غربی استفاده بهینه نمی‌شود. کمبود اعتبار،  عدم همکاری نهادهای مالک و عدم احصا اعتبار خودیاری محلی مانع از آن شده است که این برخی ابنیه تاریخی شهرستان احیا و به موتور محرک گردشگری محلی تبدیل شوند.

وی یادآور شد: سقانفار شیاده در کنار آثار دیگری نظیر «کیجا تکیه» بابل و «سقانفار کبریاکلا»، بخشی از هویت فرهنگی و میراث ملموس استان مازندران است که نیازمند توجه ویژه و مدیریت صحیح برای حفظ و معرفی به نسل‌های آینده است.

انتهای پیام