حجتالاسلام خدابخش عبدلی، دکترای علوم سیاسی و استاد حوزه و دانشگاه در یادداشتی که در اختیار ایسنا قرار داده است، نوشت: پیش از هرگونه اقدام عملی در مواجهه با بدعهدی دشمن، ضروری است که وضعیت کنونی را با دقت تمام مورد ارزیابی قرار دهیم. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در حاشیه نشست ناتو در آنکارا، تفاهمنامه اسلامآباد را «پایانیافته» اعلام کرد و با زبانی خصمانه گفت که دیگر نمیخواهد با ایرانیها سر و کار داشته باشد. این اعلام یکجانبه و بیتشریفات، در حالی صورت گرفت که پیش از آن، حملات نظامی به سواحل جنوبی ایران، لغو مجوز فروش نفت و اعمال تحریمهای جدید، همگی نقض آشکار دستکم چهار بند از تفاهمنامه ۱۴ بندی بودند. در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران بر اساس معارف قرآنی، سیره اهلبیت(ع) و قواعد بینالملل، باید مسیری متوازن و مبتنی بر اصول را در پیش گیرد.
نخستین گام، تشخیص دقیق وضعیت است. نقضهای مکرر آمریکا، از حملات نظامی گرفته تا لغو مجوز فروش نفت و تحریمهای تازه، در قرآن با عنوان «نکث أیمان» و پیمانشکنی آشکار توصیف شده است. افزون بر این، اعلام یکجانبه پایان تفاهمنامه بدون اتمام حجت و رعایت تشریفات حقوقی، خود مصداق دیگری از نقض عهد محسوب میشود. در این میان، ایران با وجود این همه بیوفایی، همچنان به برخی تعهدات خود در تنگه هرمز پایبند بوده است، اما اصل «تعهد در برابر تعهد» که مورد تأکید وزارت خارجه ایران است، دقیقاً با آموزههای قرآنی همخوانی دارد؛ چرا که قرآن وفای به عهد را تا زمانی لازم میداند که طرف مقابل نیز به عهد خود وفادار بماند.
قرآن کریم در مواجهه با پیمانشکنی دشمن، حکمی روشن و قاطع دارد. آیه ۱۲ سوره توبه میفرماید: «و اگر سوگندهای خود را پس از پیمانشان شکستند و در دین شما طعنه زدند، با پیشوایان کفر بجنگید». این آیه به روشنی نشان میدهد که نقض عهد از سوی طرف مقابل، تعهدات طرف دیگر را ساقط میکند و زمینه را برای اقدام قاطع فراهم میآورد. اما پیش از هر اقدامی، آیه ۵۸ سوره انفال تأکید میکند که اگر از قومی بیم خیانت داری، پیمانشان را بهطور مساوی به سویشان بیفکن.
امام صادق(ع) در تفسیر این آیه میفرمایند که پیامبر(ص) هیچگاه پیمانی را نقض نکرد، مگر آنکه نخست آن را به طرف مقابل اعلام میکرد. بنابراین اتمام حجت و اعلام رسمی پایان تعهدات، پیش از هر اقدام نظامی ضروری است. همچنین اصل معروف نبوی «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» ایجاب میکند که ادامه پایبندی به تعهدات در شرایطی که طرف مقابل بهطور سیستماتیک آنها را نقض میکند، نوعی اضرار به نفس محسوب شده و شرعاً جایز نیست.
سیره معصومان(ع) در مواجهه با پیمانشکنان، الگویی کامل برای زمان کنونی
سیره معصومان(ع) در مواجهه با پیمانشکنان، الگویی کامل برای زمان کنونی است. پیامبر اکرم(ص) در جنگ با قبایل یهود که پیمان خود را نقض کردند، پس از اتمام حجت و اعلان رسمی فسخ پیمان، با آنان جنگیدند. در جنگ با بنیقینقاع، بنینضیر و بنیقریظه، ایشان ابتدا آنان را به پایبندی به پیمان فراخواندند و تنها پس از نقض آشکار و اتمام حجت، اقدام نظامی کردند. امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در جنگ صفین، با وجود نقضهای مکرر از سوی معاویه، همواره ابتدا به اتمام حجت میپرداخت و در پاسخ به اصحاب خود که از تأخیر در آغاز جنگ شگفتزده میشدند، میفرمود که نخست حجت را بر آنان تمام میکند تا اگر جنگید، بدانند که بر اساس حق جنگیده است.
در کنار این آموزههای دینی، قواعد بینالملل نیز حق دفاع مشروع را برای ایران به رسمیت میشناسد. ماده ۵۱ منشور ملل متحد، حق دفاع مشروع را برای کشورهایی که مورد حمله نظامی قرار میگیرند، به رسمیت شناخته است و حملات نظامی آمریکا به سواحل جنوبی ایران، مصداق بارز حمله مسلحانه محسوب میشود. همچنین بر اساس کنوانسیون ۱۹۶۹ حقوق معاهدات، نقض یکجانبه معاهده توسط یکی از طرفین، طرف دیگر را از تعهدات خود آزاد میکند و اعلام یکجانبه پایان تفاهمنامه توسط ترامپ، بدون طی تشریفات قانونی، خود نقض دیگری است که مسئولیت بینالمللی آمریکا را به دنبال دارد.
پس از احراز نقض آشکار عهد، نوبت به اتخاذ اقدامات عملی و راهبردی میرسد که باید در چهارچوب آموزههای قرآنی، سیره اهلبیت(ع) و قواعد بینالملل طراحی شوند و از هرگونه شتابزدگی و احساساتزدگی پرهیز کنند. نخستین گام، اتمام حجت و اعلام رسمی فسخ تعهدات است. ایران در این زمینه میتواند با ارسال نامه رسمی به شورای امنیت سازمان ملل و ارائه مستندات نقضهای مکرر آمریکا – از جمله حملات نظامی به سواحل جنوبی، لغو مجوز فروش نفت و تحریمهای جدید – و نیز اعلام رسمی پایان تعهدات یکجانبه خود در قبال تفاهمنامه، از جمله تعهدات مربوط به تنگه هرمز، این مرحله را به سرانجام برساند.
وزارت خارجه ایران پیش از این، آمریکا را به نقض بندهای ۱، ۲، ۹ و ۱۰ تفاهمنامه متهم کرده و وزیر امور خارجه کشورمان، در شبکههای اجتماعی تصریح کرده که ایران تاکنون به تعهدات خود پایبند بوده و نقضهای آمریکا را محکوم کرده است. سخنگوی وزارت خارجه نیز تأکید کرده که رویکرد ایران «تعهد در برابر تعهد» است و در صورت نقض از سوی طرف مقابل، اقدام لازم را انجام خواهد داد.
احیای اهرمهای بازدارنده
دومین گام، احیای اهرمهای بازدارندهای است که در تفاهمنامه واگذار شدهاند. بر اساس قاعده «لا ضرر و لا ضرار»، ادامه پایبندی یکطرفه به تعهدات در شرایط نقض عهد سیستماتیک جایز نیست. بنابراین ایران میتواند مدیریت تنگه هرمز را بازنگری کند و در پاسخ به لغو مجوز فروش نفت و اعمال تحریمهای جدید، محدودیتهای جدیدی بر تردد کشتیهای مرتبط با آمریکا و متحدانش اعمال کند، به وضعیت پیش از تفاهمنامه در زمینه کنترل تردد دریایی بازگردد و از کشتیهایی که از مسیرهای تأییدشده توسط ایران عبور نمیکنند، عوارض دریافت نماید. بر اساس تفسیر ایران از بند ۵ تفاهمنامه، تهران حق و اختیار کنترل تنگه هرمز را دارد هرچند آمریکا تفسیری متفاوت دارد و معتقد است ایران تنها مسئولیت تضمین عبور بدون مانع را دارد، نه حق وتو بر تردد. همین اختلاف تفسیری، خود بستری برای بازتعریف مدیریت ایران بر تنگه فراهم میآورد.
افزون بر این، پاسخ نظامی متناسب و بازدارنده، بر اساس آیه «پس هرکه به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدی کنید»، در چارچوب دفاع مشروع قابل تفسیر است. سپاه پاسداران در پاسخ به حملات نظامی آمریکا، اهداف نظامی این کشور در بحرین و کویت را هدف قرار داده است. همچنین تقویت توان موشکی و پهپادی، که تجربه جنگهای ۱۲ روزه و ۳۹ روزه نشان داد اصلیترین عامل بازدارندگی است، در شرایط نقض عهد یک ضرورت راهبردی محسوب میشود. فعالسازی دیپلماسی منطقهای از طریق تقویت همکاری با کشورهایی مانند عمان، پاکستان و قطر نیز میتواند جایگاه ایران را در مدیریت تنگه هرمز تثبیت کند؛ چنانکه وزیر امور خارجه، برای ادامه مشورتها درباره تنگه هرمز به عمان سفر کرده و قطر نیز به عنوان میانجی، تلاشهایی برای حفظ آتشبس انجام داده است.
پیگیری حقوقی نقضهای آمریکا در مجامع بینالمللی
سومین گام، پیگیری حقوقی نقضهای آمریکا در مجامع بینالمللی است که همسو با تأکید قرآن بر وفای به عهد و محکومیت پیمانشکنی است. ایران میتواند در دیوان بینالمللی دادگستری علیه آمریکا به دلیل نقض تفاهمنامه طرح شکایت کند، به شورای امنیت گزارش دهد و درخواست تشکیل جلسه اضطراری نماید، و مستندات نقض عهد را در مجامع بینالمللی و رسانههای جهانی افشا کند. رئیس مجلس شورای اسلامی، در شبکه اجتماعی ایکس به آمریکا هشدار داده است که اگر میخواهد از پیامدهای نقض عهد در امان باشد، باید به تعهدات خود پایبند باشد. نیویورک تایمز نیز گزارش داده است قرائن در ایران، نشان از بازنگری این کشور در استراتژی خود دارد.
چهارمین گام، آمادگی برای سناریوهای مختلف است. تجربه تلخ برجام و سپس تفاهمنامه اسلامآباد نشان داده است که آمریکا قابل اعتماد نیست و استراتژی ترامپ «ابتدا بمباران، سپس تفاهم موقت و اکنون بازگشت به تحریمها و بمباران» بوده و هیچ طرح مشخصی برای پایان دادن به این چرخه ندارد. ایران باید خود را برای سه سناریوی اصلی آماده کند: نخست، ادامه نقضهای پراکنده و جنگ فرسایشی که در آن آمریکا با حملات محدود و تحریمهای گزینشی به دنبال افزایش فشار است و پاسخ ایران باید فشار متقابل و افزایش هزینهها برای دشمن باشد؛ حملات ایران به اهداف نظامی آمریکا در بحرین و کویت مصداق همین رویکرد است.
سناریوی دوم، بازگشت به جنگ تمامعیار با حمایت اسرائیل است که در آن ایران باید با دفاع همهجانبه، ضربه به اهداف راهبردی دشمن و بستن تنگه هرمز، هزینههای جنگ را برای دشمن غیرقابل تحمل کند. ترامپ در نشست ناتو در آنکارا با ادبیات خصمانه خود، عزم خود را برای تشدید تنش نشان داده است. سناریوی سوم، احیای مذاکرات با شروط جدید است که اگر آمریکا بهدلیل فشارهای داخلی از جمله انتخابات میاندورهای کنگره خواهان بازگشت به میز مذاکره باشد، ایران باید با شروط محکم و ضمانتهای اجرایی وارد مذاکره شود، در غیر این صورت مذاکره صرفاً به خرید زمان توسط دشمن تبدیل خواهد شد. تفاهمنامه فعلی هیچ تضمینی برای تداوم صلح ندارد و تنها مهلتی ۶۰ روزه برای مذاکرات بیشتر فراهم کرده است. ایران درخواست مذاکره با آمریکا را رد کرده، اما از میانجیگری قطر استقبال کرده است.
وحدت ملی و روحیه عاشورایی؛ مهمترین سد در برابر دشمن
پنجمین و مهمترین گام، تقویت جبهه داخلی است. تجربه جنگهای ۱۲ روزه و ۳۹ روزه نشان داد که وحدت ملی و همبستگی اجتماعی، مهمترین عامل بازدارندگی در برابر دشمن است. ایران باید با افزایش شفافیت در تصمیمگیریهای کلان کشور، تقویت اقتصاد مقاومتی و کاهش وابستگی به خارج، مشارکت دادن مردم در تصمیمگیریهای راهبردی، و جهاد تبیین برای روشنسازی اذهان عمومی درباره ماهیت دشمن و ضرورت مقاومت، جبهه داخلی را مستحکم سازد.
در میدان عمل، جمهوری اسلامی ایران مجموعهای از اقدامات متناسب و هدفمند را در دستور کار قرار داده است. در عرصه دیپلماتیک و حقوقی، ایران با صدور بیانیههای رسمی، حملات آمریکا را بهعنوان نقض آشکار آتشبس و تجاوز نظامی علیه حاکمیت و تمامیت ارضی خود محکوم کرده و با استناد به ماده ۵۱ منشور ملل متحد، بر حق ذاتی و مشروع دفاع از خود تأکید نموده است. ایران از دبیرکل سازمان ملل، شورای امنیت و نهادهای بینالمللی خواسته است که بهطور فوری و مؤثر در برابر نقضهای مستمر آتشبس و اقدامات غیرقانونی آمریکا واکنش نشان دهند.
معاون وزیر امور خارجه نیز تأکید کرده است که تجاوزگر نمیتواند با تغییر برچسبها از عواقب اقدامات خود فرار کند. ایران بهصراحت اعلام کرده است که در صورت ادامه نقضها، خود را مقید به توافق با آمریکا نخواهد دانست و رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران هشدار داده است که هرگونه نقض توافق یا خواستههای غیرمنطقی با پاسخ قوی مواجه خواهد شد؛ رویکردی که دقیقاً منطبق بر آیه شریفه سوره توبه است که نقض عهد از سوی طرف مقابل را موجب سقوط تعهدات طرف دیگر میداند.
در عرصه نظامی و بازدارندگی، ایران در پاسخ به حملات هوایی آمریکا به پایگاههای ساحلی و تأسیسات مخابراتی در سواحل جنوبی، با عملیاتهای موشکی و پهپادی هماهنگ، ۸۵ پایگاه نظامی کلیدی آمریکا را در منطقه هدف قرار داد که شامل پایگاه «پورت سلمان» مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین، پایگاه هوایی «علی السلام» در کویت و نیز پایگاههای آمریکا در اردن، قطر و عمان میشد. در این حملات، مراکز فرماندهی و کنترل، آشیانههای پهپادهای MQ-۹ Reaper، مراکز تعمیر و نگهداری جنگندهها و سکوهای سوخترسانی ناوهای هواپیمابر منهدم شد و یک فروند پهپاد MQ-۹ نیز سرنگون گردید.
همچنین ایران با توجه به نقضهای مکرر آمریکا، تنگه هرمز را تا اطلاع ثانوی بسته و اعلام کرده است که تا زمانی که آمریکا مداخلات خود را در منطقه متوقف نکند، هیچ کشتیای اجازه عبور نخواهد داشت. این اقدام که در چارچوب حق حاکمیت ایران بر آبهای سرزمینی خود و بر اساس اصل «لا ضرر و لا ضرار» صورت گرفته، اهرم فشار راهبردی ایران را به میدان بازگردانده است. فرماندهان نظامی نیز از مجازات قاطع و متناسب برای کسانی که از خطوط قرمز ایران عبور کردهاند، سخن گفتهاند.
در عرصه داخلی، فرماندهان ارشد نظامی، حفظ وحدت ملی و جلوگیری از تفرقههای اجتماعی را بهعنوان فوریترین اولویتهای کشور معرفی کردهاند و معتقدند که آمریکا و اسرائیل با وجود وارد کردن خسارتهایی به ایران، در دستیابی به اهداف خود یعنی تضعیف جمهوری اسلامی و ایجاد شکاف درونی ناکام ماندهاند. آنان با تشبیه شرایط کنونی به قیام عاشورا، تأکید کردهاند که خون رهبر شهید انقلاب و دیگر شهدا، روحیه مقاومت را در میان ملتهای آزاده فراتر از مرزهای ایران تقویت خواهد کرد. آنان همچنین بر این باورند که دستیابی به پیروزی نیازمند ایمان، هوشیاری و استقامت است و خداوند به مؤمنان وعده پیروزی داده است، مشروط بر اینکه در برابر دشمن سست نشوند؛ از این رو ایران از توانایی رویارویی با دشمنان برخوردار است، اما نباید آنان را دستکم بگیرد و باید مسیر خود را از طریق مقاومت، استقامت، تدبیر، وحدت و انسجام ادامه دهد.
چارچوب راهبردی ایران برای آینده
چارچوب راهبردی ایران برای آینده، بر سه لایه استوار است: بازدارندگی فعال، صلح عزتمندانه، و صبر و استقامت. همانگونه که امیرالمؤمنین(ع) در برابر پیمانشکنان، ابتدا حجت را تمام میکرد و سپس با قاطعیت وارد میدان میشد، ایران نیز با افشای نقضهای دشمن و پاسخ نظامی متناسب، هزینههای تجاوز را برای آمریکا افزایش داده است. در عین حال، ایران بر اساس آیه «و اگر به صلح گراییدند، تو نیز بدان گرا»، همواره بر آمادگی خود برای صلح عادلانه و مبتنی بر احترام متقابل تأکید کرده است. رئیسجمهور ایران در نامهای به پاپ، بر تعهد ایران به دیپلماسی و مذاکرات با میانجیگری پاکستان، علیرغم خیانتهای مکرر آمریکا، تأکید کرده است. و سرانجام، قرآن کریم مؤمنان را به صبر و استقامت در برابر سختیها فراخوانده است و فرماندهان ارشد نظامی ایران با الهام از روحیه عاشورایی، خون شهدا را عامل تقویت روحیه مقاومت در میان ملتهای آزاده میدانند.
جمعبندی نهایی آنکه بر اساس معارف قرآنی، سیره اهلبیت(ع) و قواعد بینالملل، ایران در مواجهه با نقض عهد آشکار و مکرر آمریکا، مسیری متوازن و مبتنی بر اصول را در پیش گرفته است. در عرصه حقوقی و دیپلماتیک، با افشاگری، محکومیت و فراخوانی جامعه جهانی، چهره پیمانشکن و متجاوز آمریکا را برای افکار عمومی جهان آشکار ساخته است؛ رویکردی که دقیقاً منطبق بر سیره امیرالمؤمنین(ع) است که میفرمودند اگر بدیها و کارهای زشت دشمن را افشا کنید و بر شمارید، استوارتر در گفتار و رساتر در عذر خواهید بود.
در عرصه نظامی و امنیتی، با پاسخهای متناسب و هدفمند به حملات آمریکا و بازگشت به مدیریت مؤثر تنگه هرمز، اهرمهای بازدارندگی خود را احیا کرده و هزینههای تجاوز را برای دشمن افزایش داده است؛ اقداماتی که در چارچوب دفاع مشروع و پاسخ متناسب قابل تفسیر است و قرآن کریم بر آن تأکید دارد. در عرصه داخلی، با تأکید بر وحدت ملی، الهام از روحیه عاشورایی و تقویت روحیه مقاومت و استقامت، جبهه داخلی را در برابر فشارهای دشمن مستحکم ساخته است. و در نهایت، همانگونه که خداوند در قرآن کریم به مؤمنان وعده داده است که خدا با کسانی است که تقوا پیشه کنند و نیکوکار باشند، ایران با تکیه بر این دو اصل، در برابر هرگونه تجاوز و پیمانشکنی، ایستادگی خواهد کرد و از حقوق حقه خود دست برنخواهد داشت.
انتهای پیام
