فاطمه تحصیلی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به روند رو به افزایش کمالگرایی در میان دانشجویان، اظهار کرد: کمالگرایی پدیدهای چندعاملی است و افزایش آن را نمیتوان تنها به یک علت نسبت داد. مجموعهای از عوامل فردی، خانوادگی، آموزشی و اجتماعی در شکلگیری این روند نقش دارند و هر یک به سهم خود زمینه بروز یا تشدید این ویژگی را فراهم میکنند.
وی با بیان اینکه شبکههای اجتماعی یکی از مهمترین عوامل تقویت کمالگرایی در نسل جدید دانشجویان هستند، ادامه داد: دانشجویان به صورت مستمر در معرض تصاویر و روایتهایی از موفقیت، پیشرفت و سبک زندگی ایدهآل دیگران قرار میگیرند، تصاویری که در بسیاری از موارد بازتاب کاملی از واقعیت نیست و باعث شکلگیری مقایسههای اجتماعی مداوم میشود. نتیجه این مقایسهها میتواند شکلگیری این باور باشد، که برای ارزشمند بودن باید همواره بهترین و بینقص بود.
روانشناس و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: زمانی که فرد به طور مداوم خود را با نسخههای گزینششده و آرمانی زندگی دیگران مقایسه میکند، احتمال نارضایتی از خود و احساس ناکافی بودن افزایش مییابد و همین مسئله زمینه را برای شکلگیری استانداردهای غیرواقعبینانه فراهم میکند.
تحصیلی با اشاره به نقش فضای رقابتی آموزش عالی در افزایش فشار روانی دانشجویان، بیان کرد: رقابت برای ورود به مقاطع تحصیلی بالاتر، دستیابی به فرصتهای شغلی مناسب و موفقیت حرفهای، فشار قابل توجهی بر دانشجویان وارد میکند. در چنین شرایطی، اشتباه کردن به جای آنکه بخشی طبیعی از فرایند یادگیری تلقی شود، گاهی به عنوان شکست یا نشانهای از ناتوانی تعبیر میشود.
وی خاطرنشان کرد: وقتی دانشجو تصور کند کوچکترین خطا میتواند آینده تحصیلی یا شغلی او را تحت تأثیر قرار دهد، طبیعی است که اضطراب بیشتری را تجربه کند و تلاش کند بدون هیچ نقصی عمل کند، موضوعی که در بلندمدت سلامت روان او را با چالش مواجه میکند.
روانشناس و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر نقش خانواده در شکلگیری کمالگرایی، ادامه داد: سبکهای فرزندپروری نیز سهم قابل توجهی در این زمینه دارند. اگر از دوران کودکی ارزشمندی فرد بیش از اندازه به نمره، موفقیت یا عملکرد وابسته شود، احتمال شکلگیری استانداردهای سختگیرانه و خودانتقادگری افزایش پیدا میکند.
عوامل بروز کمالگرایی ناسازگار چیست؟
تحصیلی اضافه کرد: علاوه بر عوامل خانوادگی، برخی ویژگیهای شخصیتی مانند وظیفهشناسی بالا، حساسیت نسبت به ارزیابی دیگران و اضطراب نیز میتوانند در کنار شرایط محیطی، زمینه بروز کمالگرایی ناسازگار را تقویت کنند. بنابراین نمیتوان این پدیده را صرفاً یک ویژگی شخصیتی دانست، بلکه باید آن را حاصل تعامل ویژگیهای فردی با تغییرات فرهنگی و اجتماعی امروز تلقی کرد.
وی با اشاره به تفاوت میان کمالگرایی سازگار و ناسازگار، بیان کرد: لازم است میان تلاش برای عالی بودن و کمالگرایی ناسازگار تفاوت قائل شویم. داشتن استانداردهای بالا، مسئولیتپذیری، برنامهریزی و تلاش برای پیشرفت، زمانی که با انعطافپذیری همراه باشد، نه تنها آسیبزا نیست بلکه میتواند انگیزه فرد را برای رشد و موفقیت افزایش دهد.
روانشناس و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: مشکل از جایی آغاز میشود که ارزشمندی فرد کاملاً به عملکرد او وابسته شود و هر اشتباه به عنوان نشانهای از شکست یا بیکفایتی تلقی شود. در چنین شرایطی حتی اگر فرد به موفقیتهای قابل توجهی نیز دست پیدا کند، باز هم احساس رضایت نخواهد داشت، زیرا همواره نگاه او متوجه نقصها و کاستیهای احتمالی است.
تحصیلی با اشاره به یافتههای پژوهشی درباره پیامدهای کمالگرایی ناسازگار، ادامه داد: مطالعات مختلف نشان دادهاند، که این نوع کمالگرایی با افزایش اضطراب، افسردگی، فرسودگی تحصیلی، کاهش عزتنفس، ترس از شکست و حتی اهمالکاری ارتباط دارد.
وی اضافه کرد: برخلاف تصور رایج، افراد کمالگرا همیشه منظمتر یا فعالتر نیستند. در بسیاری از موارد، ترس از کامل نبودن باعث میشود فرد شروع یک پروژه یا انجام یک تکلیف را به تعویق بیندازد یا حتی آن را نیمهتمام رها کند، زیرا تصور میکند نتیجه نهایی مطابق انتظارش نخواهد بود.
مرز میان کمالگرایی سازگار و ناسازگار کجاست؟
روانشناس و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: مرز میان کمالگرایی سازگار و ناسازگار را میتوان در میزان انعطافپذیری فرد نسبت به خطاها، توانایی پذیرش نقص و حفظ احساس ارزشمندی مستقل از عملکرد دانست. اگر دانشجو بتواند اشتباه را بخشی از فرایند یادگیری بداند، استانداردهای خود را متناسب با شرایط تنظیم کند و شکست را فرصتی برای رشد تلقی کند، احتمال آسیبهای روانشناختی به شکل قابل توجهی کاهش مییابد.
تحصیلی درباره راهکارهای پیشگیری از کمالگرایی ناسازگار، خاطرنشان کرد: مداخلات مؤثر باید هم بر مهارتهای فردی دانشجویان و هم بر فضای آموزشی دانشگاه متمرکز باشد. برگزاری کارگاههای آموزش تنظیم هیجان، خودشفقتورزی، مدیریت اضطراب، افزایش تابآوری و مقابله با خودانتقادگری میتواند در کاهش آثار منفی این پدیده نقش مهمی ایفا کند.
وی ادامه داد: آموزش مهارتهایی مانند هدفگذاری واقعبینانه، مدیریت زمان و پذیرش اشتباه به عنوان بخشی طبیعی از فرایند یادگیری نیز از جمله اقداماتی است، که میتواند فشارهای ناشی از کمالگرایی را کاهش دهد و به دانشجویان کمک کند تعادل بیشتری میان تلاش برای پیشرفت و سلامت روان خود برقرار کنند.
روانشناس و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش مراکز مشاوره دانشگاهی، اضافه کرد: استفاده از مداخلات مبتنی بر شواهد از جمله درمان شناختی رفتاری (CBT)، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) و برنامههای مبتنی بر خودشفقتورزی، در سالهای اخیر نتایج امیدوارکنندهای در کاهش کمالگرایی ناسازگار و پیامدهای آن داشته است.
تحصیلی بیان کرد: این رویکردهای درمانی به دانشجویان کمک میکنند باورهای غیرمنطقی درباره موفقیت، شکست و ارزشمندی خود را اصلاح کنند و با پذیرش واقعبینانهتر تواناییها و محدودیتهایشان، فشار روانی کمتری را تجربه کنند.
وی بر ضرورت ایجاد تغییر در فرهنگ آموزشی دانشگاهها تأکید کرد و گفت: اگر فضای آموزشی به جای تأکید صرف بر نتیجه نهایی، فرایند یادگیری را ارزشمند بداند، بسیاری از فشارهای روانی دانشجویان کاهش پیدا خواهد کرد. ارائه بازخوردهای سازنده، کاهش تأکید افراطی بر رقابت، تسهیل دسترسی به خدمات روانشناختی و ارتقای سواد سلامت روان در میان دانشجویان و اعضای هیئت علمی از جمله اقداماتی است، که میتواند نقش پیشگیرانه داشته باشد.
روانشناس و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: هدف از پرداختن به موضوع کمالگرایی، کاهش انگیزه یا پایین آوردن استانداردهای علمی دانشجویان نیست، بلکه هدف آن است، که دانشجویان بتوانند بدون پرداخت هزینههای سنگین روانشناختی، عملکرد مطلوبی داشته باشند. موفقیت پایدار زمانی حاصل میشود که تلاش برای پیشرفت با انعطافپذیری، پذیرش خطا و حفظ سلامت روان همراه باشد.
انتهای پیام
