تحقق این هدف نیازمند فراهم شدن فضای مناسب برای گفتوگوی آزاد، رعایت اخلاق مناظره و حرکت از تقابل افراد به سمت نقد ایدههاست. با این حال، برخی استادان و فعالان حوزه دانشگاه معتقدند میان ظرفیت مناظرات دانشجویی برای تقویت تفکر و گفتوگو و آنچه در عمل در فضای دانشگاهی رخ میدهد، فاصله وجود دارد. از تبدیل شدن اختلاف نظرها به دوقطبی و تقابل گرفته تا تمرکز بر نقد افراد به جای نقد دیدگاهها، ضعف در مهارت گفتوگو، نبود نگاه مسئلهمحور و فاصله گرفتن دانشگاه از نقش اصلی خود در تولید فکر و حل مسائل جامعه، از جمله چالشهایی است که میتواند کارکرد واقعی مناظرات دانشجویی را تحت تأثیر قرار دهد.
در میان دیدگاههای مطرحشده، برخی بر ضرورت تقویت تفکر مبنا، استدلال منطقی و اخلاق گفتوگو تأکید میکنند؛ برخی دیگر معتقدند مناظرات باید از سطح رقابت صرف عبور کرده و به بستری برای ارائه ایدههای نو و حل مسائل جامعه تبدیل شود. گروهی نیز بر این باورند که مواجهه با دیدگاههای مخالف میتواند به تقویت انعطافپذیری شناختی، کاهش سوگیریهای فکری و افزایش توانایی پذیرش خطا منجر شود؛ مشروط بر اینکه مناظره به جای تحمیل دیدگاه، بر گفتوگو و نقد متقابل استوار باشد.
در همین راستا، خبرنگار ایسنا برای بررسی کارکرد مناظرات دانشجویی، نقش این مناظرات در تقویت گفتوگو و تفکر نقادانه، ظرفیت آنها برای کاهش دوقطبیهای اجتماعی و همچنین ضرورت حرکت دانشگاه به سمت حل مسئله، با مهدی نعیمیانراد مدیر سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی، غلامرضا حسنیدرمیان دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد و رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی و داوود حسینپور صباغ استادیار گروه علوم تربیتی دانشگاه فردوسی مشهد به گفتوگو نشسته است که در ادامه میخوانید.
مناظرات دانشجویی؛ از تضارب آرا تا تمرین گفتوگوی اخلاقمند
مهدی نعیمیانراد -مدیر سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی- در گفتوگو با ایسنا، درباره اهداف برگزاری مناظرههای دانشجویی، اظهار کرد: طبیعتاً یکی از اهداف اصلی این مسابقات، ایجاد تضارب آرا و مطرح شدن دیدگاههای مختلف در جامعه حول مسائل روز، بهویژه از سوی جامعه دانشگاهی و دانشجویان است تا نشان دهد دانشجویان مسائل و اولویتهای اجتماعی را چگونه میبینند.
وی افزود: در کنار این هدف، یکی از مهمترین موضوعات، تقویت تفکر مبنا در جامعه است. امروز در جامعه میبینیم که ایدههای مختلفی درباره مسائل گوناگون مطرح میشود، اما اینکه این دیدگاهها تا چه میزان از منطق و مبنای قابل اتکایی برخوردار هستند، نیازمند آن است که ذهن جامعه و بهویژه جامعه دانشجویان نسبت به این مسئله حساس باشد که آیا دیدگاهی که مطرح میشود، برآمده از یک مبناست یا صرفاً سلیقه شخصی است.
مدیر سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی ادامه داد: مسئله بعدی، توسعه گفتوگوی اخلاقمند است که در کنار هدف نخست، مسابقات مناظره دانشجویی آن را دنبال میکند. یکی از ملاکهای داوری مسابقات، رعایت اخلاق است. متأسفانه بعضاً در داخل کشور دیدهایم که هنگامی که دیدگاههای مختلف با یکدیگر روبهرو میشوند، افراد برای شکست دادن طرف مقابل، به حاشیه بردن او، پوشش ضعفهای خود یا جلب توجه برخی اقشار جامعه، اصول اخلاقی را زیر پا میگذارند و به جای پرداختن به موضوع بحث و اختلاف نظر، وارد مسائل شخصی میشوند تا شخصیت طرف مقابل را زیر سؤال ببرند یا با استفاده از مغالطه، به هر شکل ممکن در گفتوگو پیروز شوند.
نعیمیانراد تصریح کرد: در مسابقات مناظره، یکی از ملاکهایی که گفتوگوی دانشجویان با یکدیگر را میسنجد، رعایت اخلاقیات است و توسعه اخلاق گفتوگو یکی از مسائل مهم این مسابقات محسوب میشود. مباحث مطرحشده توسط تیمها باید از نظر اخلاق گفتوگو، متناسب با استدلال، فن بیان و آگاهی آنها از مسائل روز رشد کند. صرفاً بیان کردن دیدگاه درست کافی نیست، بلکه باید دیدگاه درست به شکل منسجم و منظم مطرح شود.
وی درباره دیگر اهداف برگزاری مسابقات مناظره دانشجویی، گفت: موضوع دیگری که در این مسابقات اهمیت بسیار زیادی دارد، ایجاد شبکهای از دانشجویان دغدغهمند نسبت به جامعه و رویدادهای آن است. در سالهای اخیر یکی از آسیبهایی که متوجه جامعه بوده، این است که افراد دغدغهمند نسبت به آینده جامعه و کسانی که نسبت به کنشگری و تأثیرگذاری در مسائل روزمره جامعه دغدغه دارند، کمتر فرصت پیدا میکنند یکدیگر را بشناسند و در کنار هم قرار گیرند.
مدیر سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی افزود: مسابقات مناظره کمک میکند افرادی که نسبت به آینده جامعه دغدغه دارند و علاقهمند به کنشگری و اثرگذاری در مسائل روز هستند، دور هم جمع شوند، یکدیگر را بشناسند، در حاشیه مسابقات با هم گفتوگو کنند، دوستیهایی شکل دهند و حرکتهایی مبتنی بر دغدغه و اثرگذاری در جامعه، آنطور که از قشر دانشجو انتظار میرود، ایجاد کنند؛ این موضوع نیز یکی از اهداف جانبی مسابقات مناظره است.
نعیمیانراد با اشاره به حضور اعضای هیئت علمی دانشگاهها به عنوان داور در مسابقات مناظره، اظهار کرد: در هر دوره از مسابقات مناظره، اعضای هیئت علمی دانشگاهها به عنوان داور حضور دارند و مسابقات را داوری میکنند. حضور اعضای هیئت علمی در کنار تیمهای دانشجویی فرصتهایی را برای گفتوگو درباره مسائل روز و مسائل دانشگاه فراهم میکند و این نیز یکی دیگر از اهدافی است که در حاشیه مسابقات رقم میخورد.
وی ادامه داد: هر سال اساتید در کنار دانشجویان حضور پیدا میکنند و درباره مسائل مختلف با آنها صحبت میکنند. این موضوع از مواردی است که امروز دانشگاه کمتر به آن توجه میکند و صرفاً به تدریس استاد و پاس کردن درسها توسط دانشجویان اکتفا میشود؛ در حالی که شکل صحیح نقش دانشگاه در جامعه این است که دانشگاه به مرکز تولید فکر و مبنای حرکت جامعه تبدیل شود و مسابقات مناظره میتواند گام مهمی برای به وقوع پیوستن این موضوع باشد.
مدیر سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی درباره نحوه ایجاد تعادل میان آزادی بیان و رعایت چارچوبهای اخلاقی در مناظرههای دانشجویی، بیان کرد: در مسابقات، موضوع مناظره مورد داوری قرار میگیرد و هر داور موظف است از منظر خود نسبت به مناظره صورتگرفته نظر دهد. مواردی مانند مستند بودن صحبتها، اصالت استدلالها، اخلاقیات، فن بیان، رعایت زمان و به صورت کلی کیفیت مناظره مورد بررسی قرار میگیرد.
نعیمیانراد تصریح کرد: وقتی یکی از ملاکهای داوری، اخلاقیات است، همه تیمها باید خود را ملزم کنند که اصول اخلاقی، احترام به تیم مقابل و شرایط برگزاری مناظره را رعایت کنند تا امتیاز بیشتری کسب کنند. تیمی که امتیاز لازم را نگیرد، از دور مسابقات حذف میشود و به مرور زمان، همانطور که اکنون شاهد آن هستیم، پس از ۱۳ یا ۱۴ دوره برگزاری مسابقات مناظره، تیمها خودبهخود متوجه شدهاند که باید اخلاقیات را رعایت کنند، از حواشی پرهیز کنند و به نقد و بررسی دیدگاه طرف مقابل بپردازند.
وی، درباره تأثیر مناظرههای دانشجویی بر بهبود کیفیت تصمیمگیری و مدیریت در بدنه سازمانهای دانشجویی گفت: سود اصلی این برنامه برای دانشجویان این است که با نقد علمی و منطقی آشنا میشوند و ادبیات و تراز نقد خود را افزایش میدهند، اما به نظر من فرصت و رشدی که از این مسیر ایجاد میشود، برای مسئولان جامعه نیز اهمیت دارد.
مدیر سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی افزود: مسئولان با حضور در این رویدادها میتوانند به صورت مستقیم و غیرمستقیم با نظرگاه دانشجویان آشنا شوند و بسنجند که میزان ارتباط تصمیمات آنها با جامعه تا چه اندازه واقعی است و آیا این تصمیمات با دیدگاه واقعی جامعه تطابق دارد یا خیر. منظور تنها بخشی از جامعه که مسئولان با آن در ارتباط هستند نیست، بلکه در یک دوره مسابقات مناظره، زمانی که ۲۴ تیم حضور دارند، ۲۴ دیدگاه مختلف شکل میگیرد و این فرصت بسیار خوبی برای دانشگاه و مسئولان است تا خود را بهروز کنند و فاصله دیدگاههای خود با دیدگاه واقعی جامعه را به دست آورند.
مناظرات باید به سمت ارائه ایدههایی برای بهبود وضعیت علمی و در حوزه واقعیت اجتماعی حرکت کند
در ادامه غلامرضا حسنی درمیان -دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد و رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی- درباره ظرفیت مناظرات دانشجویی در حل مسائل اجتماعی، اظهار کرد: مناظرات دانشجویی سالهاست به عنوان بخشی از سیاستهای دانشگاه و نظام آموزش برگزار میشود و اکنون باید بیشتر درباره ابعاد کیفی آن صحبت کنیم. اگر این مناظرات بر مبنای تبادل اندیشه و در جهت بهبود مسائل یا تقابل سالم افکار و ایدهها برای حل مسئله باشد، مسلم است که اهمیت بسیار زیادی دارد و در دورههای مختلف نیز مناظرات جذابی برگزار شده که به تعادل فکری، ایدهپردازی و حل مسائل کمک کرده است.
وی افزود: تجربه مناظره میتواند برای کاهش قطبیسازی اجتماعی نیز مورد استفاده قرار گیرد. حتی در خود مناظرات، پس از پایان جلسه، دانشجویان باید بتوانند با یکدیگر دست بدهند و نشان دهند که این مواجهه، نوعی جدال در جهت بهبود یک مسئله و رقابت سالم بوده است. هر اندازه این نوع کنشهای اجتماعی تقویت شود، کنشهای متضاد و مخرب نیز به صورت طبیعی کاهش پیدا میکند.
این جامعه شناس ادامه داد: تضارب افکار به بهبود شرایط منجر میشود؛ اطلاعرسانی صورت میگیرد، بحث شکل میگیرد و نقاط مثبت یا حتی اگر نقطه منفی در ذهن فردی وجود داشته باشد، میتواند اصلاح شود. علاوه بر شرکتکنندگان، افراد دیگری نیز در این مناظرات حضور پیدا میکنند و در کنار آن، یک رقابت سالم متناسب با محیط دانشگاه شکل میگیرد. متأسفانه گاهی میبینیم دانشگاه به جای اینکه محل تبادل فکر و اندیشه باشد، به سمت نوعی نمایش یا پوشش و نمایشهایی میرود که در شأن دانشگاه نیست. دانشگاه همانطور که اشاره کردید، مکانی برای تبادل فکر و اندیشه در چارچوب دانش و علم و برای حل مسئله است.
حسنی درمیان با تأکید بر ضرورت حرکت دانشگاهها به سمت جامعهمحوری، گفت: امروز دانشگاهها باید ارتباط خود را با سازمانها گسترش دهند و به سمت دانشگاههای جامعهمحور حرکت کنند که نتیجه آن حل مسائل باشد. ما دانشگاه اقتصاد داریم، اما اقتصادمان با مشکلاتی مواجه است؛ دانشگاه علوم اجتماعی و علوم انسانی داریم، در حالی که برخی مسائل اجتماعی و انسانی ما دچار اختلال است و دانشکده کشاورزی داریم، اما کشاورزی ما نیز با مسائل مختلف روبهروست. بنابراین مناظرات باید به سمت ارائه ایدههایی برای بهبود وضعیت علمی و در حوزه واقعیت اجتماعی حرکت کند. دانشگاه با همه ظرفیتهای خود باید به عنوان یک سیستم به حل مسئله و طرح مسئله بپردازد. نباید صرفاً مسئله را بیان کنیم، بلکه باید به دنبال حل آن باشیم.
وی افزود: مناظرات باید مسائل را از جهت حل مسئله به مناظره بگذارند و از ایدههای دانشجویان در جهت حل مسائل استفاده کنند. ضمن اینکه باید از مسئولان مربوطه در حوزهای که موضوع مناظره درباره آن است نیز دعوت شود تا در این جلسات حضور داشته باشند و ایدههای نو را بشنوند. رقابت باید در جهت سازندگی باشد، نه در جهت ایجاد یک شکاف و دو قطبی جدید. نفس مناظرات باید در جهت کاهش تنشها از طریق تبادل فکر و گفتوگو باشد. حتی اگر این گفتوگو در قالب یک مسابقه هیجانی برگزار شود، اساس آن باید گسترش حوزه گفتوگو باشد.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به ضرورت تقویت کرسیهای آزاداندیشی و نشستهای علمی در دانشگاهها، اظهار کرد: میزهای آزاداندیشی یا شیوههای دیگری که نهادهای داخل دانشگاه برگزار میکنند، گاهی رونق زیادی ندارند و به نظرم باید این مسائل بسیار گستردهتر مطرح شوند؛ مسائل روز اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، موضوعاتی هستند که دانشگاه میتواند از طریق مناظرات یا نشستهای تخصصی علمی برای آنها راهکارهای مناسب ایجاد کند. نباید برای حل مشکلات جامعه، احساس شود که دانشگاهها خدای نکرده کارکرد اصلی خود را کنار گذاشتهاند و به دو قطبیهایی میپردازند که هیچ مسئلهای را حل نمیکنند. امیدواریم دانشگاههای ما با بازگشایی و خارج شدن از فضای مجازی، به اهداف اصلی خود بازگردند.
حسنیدرمیان تأکید کرد: این نکته بسیار مهم است که حل مسائل و مشکلات را مبنا قرار دهیم، نه اینکه گروهی را بر گروه دیگر برتری دهیم یا دو قطبی ایجاد کنیم. مناظرات باید در جهت حل مسائل جوانان، جامعه و حتی محیط دانشگاه باشد و مسائل از طریق نخبگان دانشجو مورد بررسی قرار گیرد. همچنین یکی دیگر از نکات مهم، تقویت کار تیمی است. معمولاً دانشجویان به صورت تیمی در مناظرات شرکت میکنند و مسابقه انفرادی نیست؛ در نتیجه، کارکرد تیمی نیز تقویت میشود و دانشجویان یاد میگیرند چگونه به عنوان یک تیم برای حل یک مسئله با یکدیگر همکاری کنند.
مناظره؛ مسیر رسیدن به حقیقت یا میدان تحمیل دیدگاه؟
در ادامه داوود حسینپور صباغ -استادیار گروه علوم تربیتی دانشگاه فردوسی مشهد- درباره نقش مناظرههای دانشجویی در تقویت مهارتهای شناختی و هیجانی، اظهار کرد: نکته اول این است که اهمیت و ضرورت گفتوگو برای رسیدن به حقیقت را به رسمیت بشناسیم و آن را به درستی درک کنیم. سخنی از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است که میفرماید «اضربوا بعض الرأی ببعض»؛ یعنی دیدگاهها و آرا خود را در تقابل با یکدیگر قرار دهید تا آنچه ثواب و خیر است، متولد شود. تولد سخن خیر از در تقابل قرار دادن، به هم زدن و در معرض نقد قرار دادن دیدگاهها به دست میآید.
وی افزود: همانطور که مشک را برای گرفتن کره تکان میدهند و مایع درون آن را به هم میزنند، باید آرا و دیدگاهها را نیز نقادی کنیم و در معرض نقد یکدیگر قرار دهیم تا نظرات درست، محکم و استوار به دست آید. اگر قائل باشیم که سخن ثواب و حقیقت جز از راه گفتوگو، نقد و مناظره به دست نمیآید، در جریان تربیتی که برای خود، جامعه، دانشجویان و دانشآموزان طراحی میکنیم، باید به صورت جدی به این موضوع توجه داشته باشیم که گفتوگو مسیر رسیدن به حقیقت است.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: البته این موضوع نیازمند داشتن ادب گفتوگوست. ما برای هر کاری ادبی داریم و ادب گفتوگو نیز برای تحقق یک گفتوگوی درست، صحیح و مسالمتآمیز ضرورت دارد.
حسینپور صباغ درباره چالشهای اصلی دانشجویان در مناظره، گفت: یکی از نکات اصلی این است که ادب گفتوگو اتفاق بیفتد. یکی از مواردی که در ادب گفتوگو باید مورد توجه قرار دهیم و معمولاً چالشی است که بعضاً به آن دچار میشویم، این است که به جای سخن، اشخاص را نقد میکنیم و این یک انحراف است. به جای اینکه سخن را نقد کنیم، شخص را مورد نقد قرار میدهیم.
وی تصریح کرد: در زبان عامیانه نیز گاهی به طرف مقابل میگوییم «سخن شما محترم است» و با این عبارت میخواهیم بگوییم که به نوعی از غلط بودن این سخن چشمپوشی میکنیم؛ در حالی که در اینجا یک مغالطه اتفاق میافتد. محترم بودن، صفت اشخاص است و اشخاص محترم هستند، اما سخنها قابل تقسیم به محترم و غیرمحترم نیستند، بلکه سخن یا معتبر است یا معتبر نیست.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد افزود: ما باید احترام را برای اشخاص به رسمیت بشناسیم و اعتبار و معتبر بودن را به عنوان یک شاخص برای سخنها در نظر بگیریم. در این صورت، شجاعت پذیرش خطا را نیز به دست میآوریم. اگر میان خودمان و عقیدهای که داریم و سخنی که مطرح میکنیم، یکپارچگی تصور نکنیم و فکر نکنیم که اگر حرف ما مورد نقد قرار گیرد یا خطا بودن آن آشکار شود، به هویت، شخصیت و کرامتی که برای خود قائل هستیم لطمه میزند، راحتتر میتوانیم خطا و اشتباه بودن موضع خود را بپذیریم. بنابراین شجاعت ما در پذیرش خطا نیز افزایش پیدا میکند.
حسینپور صباغ با اشاره به اینکه قرار نیست همه اختلافنظرها با گفتوگو پایان یابد، اظهار کرد: باید این موضوع را هم به رسمیت بشناسیم که قرار نیست همه اختلافنظرها با گفتوگو تمام شود. گفتوگو نقطه آغاز است، نه نقطه پایان. بعضی وقتها دچار این چالش میشویم که میخواهیم همه منازعات موجود را در گفتوگو به یک نقطه پایان و نقطه اشتراک برسانیم؛ در حالی که این موضوع با بازشناختن و کشف حقیقت سازگار نیست.
وی ادامه داد: حقیقت در دست هیچکدام از ما نیست و در طول تاریخ، به قول یکی از متفکرین، «همگان همه چیز را میدانند». بنابراین وقتی همه آحاد بشر در طول تاریخ را در نظر بگیریم، شاید بتوانیم بگوییم حقیقت تام و تمامی به دست آمده است. در نتیجه، نباید نقطه گفتوگو را نقطه پایان تلقی کنیم. گفتوگو نقطه آغاز است و ممکن است در پایان گفتوگو همچنان اختلافها، تفاوتها و اختلافنظرها باقی بماند و باید این موضوع را نیز به رسمیت شناخت.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد درباره نقش مناظره در گشایش ذهنی و پذیرش دیدگاههای متفاوت، گفت: این موضوع نیز به همین مسئله برمیگردد که بتوانیم یک تواضع معرفتشناختی داشته باشیم، یعنی به رسمیت بشناسیم که همه طرفهای مختلفی که وارد گفتوگو میشوند، باید با یک تواضع معرفتشناختی به سخن دیگری گوش دهند و اگر موضع خطایی در دیدگاه خود میبینند، آن را اصلاح کنند و اگر موضع درستی در دیدگاه رقیب و طرف مقابل میبینند، قدرت و شجاعت پذیرش آن را داشته باشند.
حسینپور صباغ افزود: این نحوه مواجهه است که گشایش ذهنی ایجاد میکند. اگر با یک تواضع معرفتشناختی وارد بررسی عاقلانه نظرها و آرای دیگران شویم، قطعاً گشایش ذهنی را به همراه دارد. اما اگر با این تصور وارد شویم که حقیقت نزد من است و بس و از موضع ارشاد وارد شویم؛ یعنی بخواهیم دیگران را به آنچه خودمان درست میدانیم هدایت کنیم، دیگر معنای آن گفتوگو نیست، بلکه ارشاد، تحمیل و تلقین است.
وی تصریح کرد: گفتوگو یعنی ما از یک موضع برابر وارد شویم، البته با حفظ این نکته که قرار نیست سخن ناصواب، صرفاً به دلیل اینکه در حال گفتوگو هستیم، تأیید شود و در نهایت به عنوان حقیقت به رسمیت شناخته شود. اعتبار سخن را باید محک زد، اما اگر سخن معتبری در دیدگاه دیگری وجود دارد، باید آن را پذیرفت و از این طریق میتوانیم به گشایش ذهنی نزدیک شویم و آن را در خود تقویت کنیم.
آنچه از مجموع دیدگاههای فعالان دانشگاهی برمیآید، نشان میدهد که مناظرات دانشجویی صرفاً یک رقابت میان گروههای دانشجویی نیست، بلکه میتواند بستری برای تمرین گفتوگو، تقویت تفکر نقادانه، مواجهه با دیدگاههای متفاوت و حرکت به سمت حل مسائل جامعه باشد. با این حال، تحقق این ظرفیت بیش از هر چیز به آن وابسته است که مناظره از تقابل افراد و ایجاد دوقطبی فاصله گرفته و بر نقد ایدهها، استدلال، اخلاق گفتوگو و پذیرش امکان خطا استوار شود.
در کنار این موارد، وجه مشترک سخنان مطرحشده، تأکید بر ضرورت بازگشت دانشگاه به نقش اصلی خود به عنوان محل تولید فکر، گفتوگو و حل مسئله است. به نظر میرسد تقویت مناظرات دانشجویی، کرسیهای آزاداندیشی و نشستهای تخصصی، در صورتی که با نگاه مسئلهمحور و جامعهمحور همراه شود، میتواند ضمن تقویت مهارتهای فردی و تیمی دانشجویان، فرصتی برای شنیدن ایدههای جدید و کاهش شکاف میان دانشگاه و جامعه فراهم کند؛ مسیری که در نهایت میتواند مناظره را از یک رقابت صرف به ابزاری برای گفتوگو، یادگیری و مشارکت دانشجویان در حل مسائل تبدیل کند.
انتهای پیام
