پدیده فرونشست زمین که سالهاست دشتهای وسیع این شهرستان را به تسخیر خود درآورده، اکنون به مرحلهای نگران کننده رسیده است. دیگر صحبت از شکافهای بیابانی در حاشیه جادهها نیست؛ فرونشست به مرزهای سکونتگاهی رسیده و در خیابانهای شهر، حفرههایی دهان گشودهاند که بلعیدن خودروها و ایجاد هراس در میان شهروندان، تنها بخش نمایان آن است.
به باور کارشناسان، نیشابور در حال حاضر رکورددار نرخ فرونشست در میان تمامی دشتهای ایران است. این پدیده که حاصل دههها برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی است، اکنون به مرحلهای رسیده که بسیاری از صاحبنظران آن را نقطه بیبازگشت یا همان مرگ آبخوانها مینامند.
فرو رفتن خودرو در زمین شواهد عینی از یک فاجعه زمینشناختی
تصاویر منتشر شده از فرو رفتن یک دستگاه خودرو در یکی از خیابانهای نیشابور، تنها یک حادثه شهری معمولی نیست؛ بلکه شواهد عینی از یک فاجعه زمینشناختی است که دههها در زیر پای مردم در حال گسترش بوده است.
یک پژوهشگر آب و رئیس پژوهشکده شرق، گفت: نیشابور بالاترین نرخ فرونشست در کشور را ثبت کرده است و وضعیت بهگونهای است که در بسیاری از نقاط، دیگر امکان جبران وجود ندارد.
میثم مجیدی، در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: وقتی فرونشست به بافت شهری نفوذ میکند، یعنی ما با یک پدیده سطحی روبرو نیستیم. این حادثه، نشانهای از ناپایداری تمام لایههای زیرین خاک است که پی ساختمانها، شبکه فاضلاب، لولههای انتقال گاز و خطوط مخابراتی را تهدید میکند.
وی معتقد است: آنچه در سطح خیابانها دیده میشود، تنها نوک کوه یخ است. در واقع، نشست زمین در نیشابور به گونهای است که حتی در صورت توقف کامل برداشت آب، بخشهایی از زمین در حال تراکم مجدد هستند و این روند میتواند منجر به خسارات جبرانناپذیر به زیرساختهای حیاتی شهر شود.
این پژوهشگر آب گفت: امروز با شهری روبرو هستیم که زیر پای آن در حال خالی شدن است. این فقط یک مشکل زیستمحیطی نیست؛ این یک بحران امنیت شهری و تهدید مستقیم جان مردم است.
سابقه بحران در نیشابور به امروز و دیروز محدود نمیشود. بیش از دو دهه است که دشت نیشابور با این معضل دست به گریبان است. شکافهای طویلی که برخی از آنها بیش از ۳۰ کیلومتر امتداد یافتهاند، از سالها پیش در حاشیه دشتها نمایان شده بودند؛ اما آنچه امروز نگرانیها را دوچندان کرده، پیشروی این شکافها به سمت هسته مرکزی شهر است.
مجیدی در تشریح این فرآیند خاطرنشان کرد: دشت نیشابور در طول سالهای گذشته به دلیل حفر بیرویه چاههای عمیق و نیمه عمیق، دچار افت شدید تراز آب زیرزمینی شده است. وقتی خروجی آب از سفرههای زیرزمینی بسیار بیشتر از میزان تغذیه آنها توسط بارندگیها و جریانهای سطحی باشد، تعادل لایههای خاک به هم میخورد. ذرات خاک که پیشتر توسط فشار آب نگهداری میشدند، با تخلیه آب، فشرده شده و ساختار زمین نشست میکند.
وی بیان کرد: این نشست، باعث ایجاد تنشهای کششی در سطح زمین میشود که نتیجه آن شکافهای عمیق و طویلی است که نیشابور را احاطه کرده است.
رئیس پژوهشکده شرق، اظهار کرد: طبق دادههای پایش ماهوارهای و گزارشهای میدانی، نیشابور هماکنون در صدر لیست دشتهای با فرونشست بحرانی کشور قرار دارد. نرخ فرونشست در این منطقه در برخی نقاط به ارقام نگران کنندهای رسیده که با هیچ استاندارد جهانی قابل توجیه نیست.
وی در خصوص ابعاد این فاجعه افزود: اینکه نیشابور بیشترین فرونشست را در کشور دارد، یک واقعیت علمی است که باید زنگ خطر را برای مسئولان ملی و منطقهای به صدا درآورد. گرچه برداشتها تا حدودی کاهش یافته اما شاهد هستیم که تراز آب در آبخوان نیشابور به سطحی رسیده که بازگشتپذیری آن تقریباً غیرممکن است.
مجیدی با اعلام اینکه معضلات ناشی از فرونشست تنها در ترک خوردن زمین خلاصه نمیشود، گفت: فرونشست زمین در شهرها، هزینههای اقتصادی سنگینی را به بدنه دولت و شهرداریها تحمیل میکند.
وی به ابعاد پنهان این معضل اشاره و بیان کرد: اینکه خطوط لوله انتقال آب یا فاضلاب در اثر نشست زمین دچار شکستگی شوند این اتفاق باعث میشود آب در زیر زمین نشت کند و این نشت، خود باعث شستشوی خاکهای ریزدانه شده و فرونشست را تشدید میکند.
این پژوهشگر آب این را یک چرخه معیوب دانست و تصریح کرد: ساختمانهایی که در اثر فرونشست دچار نشست نامتقارن میشوند، نه تنها غیرایمن میشوند، بلکه هزینههای بهسازی و مقاومسازی آنها گاهی از ساخت یک ساختمان جدید بیشتر است.
وی ادامه داد: در نیشابور، ما نگران خطوط انتقال انرژی، راههای مواصلاتی و شبکه ریلی هستیم. اگر کنترل این روند انجام نشود، در آیندهای نزدیک شاهد هزینههایی خواهیم بود که مدیریت آنها از عهده توان مالی شهرستان خارج خواهد بود.
مجیدی اظهار کرد: یکی از مهمترین نگرانیها عدم بازگشت است. بسیاری از مردم و حتی برخی مسئولان تصور میکنند با مدیریت مصرف آب، وضعیت به حالت عادی بازمیگردد اما حقیقت علمی تلختر از این است.
وی با صراحت گفت: باید با مردم و مسئولان صادق باشیم؛ در بسیاری از نقاط دشت نیشابور که فرونشست رخ داده، خاک دچار تغییر ساختار فیزیکی شده و تخلخل آبخوانها از بین رفته است. این یعنی حتی اگر بارشهای آسمانی چندین برابر شود، دیگر فضایی برای ذخیره آب وجود ندارد. در این مناطق، کار تمام شده است.
رئیس پژوهشکده شرق، خاطرنشان کرد: فرصتهای جبرانی در پهنههایی که نشست به مرحله فروچاله رسیده، از دست رفتهاند. تنها راهکار باقی مانده در این مناطق، محدود کردن شدید فعالیتها، تغییر کاربری اراضی و انتقال فعالیتهای پرمصرف آب به مناطق دیگر است.
اگرچه در برخی مناطق، امکان جبران وجود ندارد، اما برای جلوگیری از گسترش فاجعه، راهکارهایی وجود دارد که نیازمند عزم ملی و منطقهای است.
مجیدی در همین خصوص اولین گام را پذیرش واقعیت توسط تمامی ذینفعان دانست و تصریح کرد: توقف کامل برداشتهای غیرمجاز، اصلاح الگوی کشت، پایش دقیق و مستمر و مدیریت شهری با رویکرد تابآوری بخشی از اقداماتی هستند که باید مد نظر قرار گیرند.
وی افزود: اولین و ضروریترین گام، بستن تمامی چاههای غیرمجاز در دشت نیشابور است. هر قطره برداشتی که بیش از ظرفیت سفرههای زیرزمینی باشد، میخ دیگری بر تابوت آبخوان نیشابور است.
این پژوهشگر آب بیان کرد: کشاورزی در نیشابور باید به سمت محصولات کم آببر تغییر جهت دهد. تداوم کشت محصولات با نیاز آبی بالا در دشتی که بالاترین نرخ فرونشست کشور را دارد، دیگر یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه یک جرم زیستمحیطی است.
وی گفت: شهرداری و دستگاههای متولی باید با استفاده از تکنولوژیهای روز به طور مرتب مناطق شهری را پایش کنند تا پیش از بروز حوادث بزرگتر، نقاط بحرانی شناسایی و ایمنسازی شوند.
مجیدی تأکید کرد: هرگونه توسعه شهری در نیشابور باید با پیوست مطالعات فرونشست انجام شود. نباید اجازه داد ساختوسازهای جدید در مناطقی انجام شود که در پهنههای فرونشست قرار دارند.
تعادل هیدرولوژیکی منطقه به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است
بحران فرونشست در نیشابور، آزمونی برای مسئولان و جامعه است. آیا نیشابور که روزگاری نماد آبادانی و سرسبزی در خراسان بوده، قرار است به بیابانی بیدفاع تبدیل شود که حتی خیابانهایش نیز از امنیت تهی هستند؟
در پی وقوع حوادث اخیر مرتبط با فرونشست زمین و ایجاد شکافهای عمیق در سطح خیابانهای مرکز شهر نیشابور که منجر به فرو رفتن یک دستگاه خودروی سواری در بستر خاکی شد، زنگ خطر برای پایداری محیط زیست این منطقه به صدا درآمده است.
سرپرست اداره حفاظت محیط زیست نیشابور، با اشاره به تغییرات سطح زمین و فرونشست در برخی محورهای شهری، افزود: این پدیده نشانهای از بحران عمیق در لایههای زیرین زمین است.
بهروز طالبی، در گفت و گو با ایسنا هشدار داد: نوسانات اخیر سطح زمین در دشت نیشابور، تأیید کننده فشار بیسابقه بر منابع آب زیرزمینی و فرآیند شتاب گرفته فرونشست در این منطقه است. در واقع ما در حال مشاهده پیامدهای مستقیم برداشت بی رویه منابع آب طی سالهای گذشته هستیم که منجر به فروریختن ذرات خاک و ایجاد خلأ در لایههای تحتانی شده است.
وی با اشاره به خطرات متعدد ناشی از این پدیده ژئوتکنیکی اظهار کرد: فرونشست زمین یکی از چالشهای پیچیده و تدریجی اما ویرانگر است. این پدیده علاوه بر تهدید مستقیم ایمنی جان و مال شهروندان، زیرساختهای حیاتی شهری شامل شبکههای آب، فاضلاب، برق، مخابرات و جادهها را نیز در معرض خرابی قرار میدهد.
سرپرست اداره حفاظت محیط زیست نیشابور، بیان کرد: از آنجایی که نیشابور به عنوان یکی از دشتهای باارزش کشاورزی و اکولوژیکی خراسان رضوی شناخته میشود، این امر میتواند ابعاد محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی گستردهای داشته باشد.
وی افزود: ایجاد ترکها و شکافهای عمیق در سطح معابر، به ویژه در مناطق مسکونی و تجاری، نشان دهنده آن است که تعادل هیدرولوژیکی منطقه به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است. این وضعیت اگر در کوتاهمدت مدیریت نشود، میتواند منجر به فروپاشیهای بزرگتر در آینده شود که هزینههای بازسازی آن برای بخشهای دولتی و خصوصی بسیار سنگین خواهد بود.
سرپرست اداره حفاظت محیط زیست نیشابور با بیان اینکه مسئولیت مقابله با این بحران بر عهده همه دستگاههای اجرایی و شهروندان است، خواستار هماهنگی بیشتر بین سازمانهای آب، جهاد کشاورزی، مدیریت بحران و شهرداری نیشابور شد تا با تدوین راهکارهای فوری و بلندمدت، از گسترش بیشتر این پدیده جلوگیری شود. .
وی در ادامه، تاکید کرد: همشهریان از نزدیک شدن، توقف یا تردد غیرضروری با خودروها و دوچرخهها در محدودههایی که دارای ترک، شکاف یا علائم نشست ظاهری هستند، به شدت خودداری کنند. این موارد ممکن است هر لحظه متحمل نشست مجدد شوند و منجر به حوادث جانی و مالی شود.
طالبی همچنین افزود: شهروندان نقش پایشگر محیط زیست را بر عهده دارند. در صورت مشاهده هرگونه تغییر ناگهانی در سطح زمین، ایجاد ترکهای جدید، نشست برجستگیها یا فرو رفتن معابر، موضوع را فوراً به شمارههای اضطراری مدیریت بحران، شهرداری یا اداره حفاظت محیط زیست نیشابور اطلاع دهند.
وی خاطرنشان کرد: این گزارشهای مردمی کمک میکند تا تیمهای فنی سریعتر در محل حاضر شده و با عملیات پر کردن شکافها و ایمنسازی محل، از گسترش بحران جلوگیری به عمل آورند.
سرپرست اداره حفاظت محیط زیست نیشابور، با تأکید بر ضرورت استفاده بهینه از آب و کاهش برداشتهای غیرمجاز از چاههای عمیق، تصریح کرد: پایداری دشت نیشابور مستلزم تغییر الگوی مصرف و مدیریت هوشمند منابع آبی است. امیدواریم با همکاری مردم و مسئولان، بتوانیم این چالش بزرگ را مهار کرده و آیندهای امن برای نسلهای بعدی بسازیم.
زمان برای تعارف با طبیعت تمام شده است
پدیده فرونشست زمین که سالها به عنوان بحرانی محدود به اراضی کشاورزی و حاشیه دشتها تلقی میشد، در نیشابور وارد فاز جدید و خطرناکی شده است. ورود این پدیده به محدوده شهری و ایجاد شکاف در معابر، به اعتقاد کارشناسان و فعالان این حوزه، نتیجه مستقیم سالها برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی است که حالا دیگر به دیوار خانهها و پی ساختمانهای شهر رسیده است.
یک فعال محیطزیست گفت: فرونشست زمین دیگر یک پدیده محیطزیستی نیست؛ این یک بحران امنیت سکونت است که جان و مال مردم را به صورت روزمره تهدید میکند و سکوت مسئولان در برابر گسترش آن، قابل توجیه نیست.
فهیمه رئیسزاده، بیان کرد: سالها هشدار در مورد افت تراز آبهای زیرزمینی در نیشابور، اکنون به واقعیتی تلخ و ملموس تبدیل شده است. وضعیت فعلی نه یک حادثه، بلکه یک شکست مدیریتی در حکمرانی آب است.
رئیسزاده با بیان اینکه گفتمان فرونشست در نیشابور باید از مباحث صرفاً فنی به سمت مطالبهگری اجتماعی حرکت کند، گفت: مردم ما هنوز نمیدانند که فرونشست فقط در بیابان اتفاق نمیافتد. امروز وقتی از فرونشست حرف میزنیم، یعنی پی ساختمانهای مسکونی در برخی محلههای نیشابور تحت تنشهای غیرعادی قرار دارد. این یک حق شهروندی است که مردم بدانند منازلشان در چه پهنهای از خطر قرار دارد. متأسفانه ما شاهد شفافیت کافی در این زمینه نیستیم و این سکوت، خود به عاملی برای نگرانی بیشتر تبدیل شده است.
این فعال محیطزیست با اشاره به تغییر رویکرد طبیعت در نیشابور، اظهار کرد: زمین دیگر توان بازتولید خود را از دست داده است. وقتی شاهد ترکهای ناگهانی در آسفالت خیابانها یا شکافهای دیوارها هستیم، اینها پیامهای آخر زمین است. برخلاف برخی دیدگاهها که سعی دارند فرونشست را به یک پدیده تدریجی و بیخطر تقلیل دهند، باید بگوییم که در نیشابور با یک روند شتابان روبرو هستیم که امنیت سکونتگاهها را مستقیماً هدف گرفته است.
رئیسزاده با انتقاد از تداوم برخی سیاستهای کشاورزی و صنعتی در نیشابور، تأکید کرد: چگونه ممکن است شهری که رکورددار فرونشست در کشور است، همچنان بر همان الگوهای کشاورزی گذشته اصرار بورزد؟ ما با پدیدهای مواجه هستیم که ناشی از تراژدی منابع مشترک است؛ جایی که عدهای برای منافع کوتاهمدت، سفرههای آب زیرزمینی را میمکند و هزینه سنگین آن را کل شهر و نسلهای آینده پرداخت میکنند.
وی این وضعیت را عدالت زیستمحیطی ندانست و ادامه داد: اینکه ما همچنان شاهد صدور مجوز برای فعالیتهایی هستیم که عطش زیادی به آب دارند، نشان دهنده نبود یک اراده جدی برای توقف فاجعه است. در واقع فرونشست، صورتحساب نهایی تمام سالهایی است که ما بیش از ظرفیت اقلیمی نیشابور، از زمین برداشت کردیم.
این فعال محیطزیست، بیان کرد: برای مقابله با بحران فرونشست، تنها اقدامات فنی کافی نیست؛ بلکه باید یک جنبش آگاهیبخشی در سطح شهرستان شکل بگیرد.
وی گفت: شهروند نیشابوری باید بداند که هر قطره آبی که امروز صرف فعالیتهای غیراصولی میشود، مستقیماً به معنای کاهش استحکام زمین زیر پای اوست. به جای پنهانکاری، نیاز به شفافیت داریم. مردم باید بدانند که در کدام مناطق شهر، خطر نشست زمین بیشتر است تا در زمان خرید مسکن یا ساختوساز، ملاحظات لازم را در نظر بگیرند.
رئیسزاده با اشاره به اینکه نباید مسئولیت این بحران را تنها به گردن طبیعت انداخت، افزود: طبیعت با ما لج نکرده است؛ ما نظم طبیعت را به هم زدهایم. وقتی ساختار لایههای زیرین زمین را با تخلیه آب از بین میبریم، نباید تعجب کنیم که زمین فرو میریزد. مطالبه اصلی ما از دستگاههای اجرایی، توقف فوری برداشتهای بیرویه از چاههای غیرمجاز و البته، پاسخگویی درباره وضعیت کنونی پایداری زیرساختهای شهری است.
وی همچنین تأکید کرد: از این پس، هیچ پروژه عمرانی در نیشابور نباید بدون پیوست فرونشست اجرا شود؛ نمیشود در شهری که زمین آن سالانه چندین سانتیمتر نشست میکند، بدون در نظر گرفتن این واقعیت علمی، پروژههای بزرگ عمرانی تعریف کرد. اگر مدیریت شهری به این موضوع بیتوجه باشد، در آیندهای نزدیک با بحرانهای هزینهبر زیرساختی روبرو خواهیم شد که مدیریت آنها از عهده شهرداری خارج خواهد بود.
هنوز هم میتوان با تغییر رویکرد، سرعت این فاجعه را کاهش داد. اما این کار نیازمند دو اقدام جسورانه است اول، اعتراف به وضعیت بحرانی و عدم پنهانکاری؛ و دوم، اولویتدهی به بقاء بر توسعه. نیشابور برای زنده ماندن، نیاز به یک دوره استراحت منابعِ آب و یک بازنگری اساسی در شیوهی مصرف دارد. اگر امروز اقدام نکنیم، فردا حتی در خانههایمان هم در امان نخواهد بود.
آنچه بیان شد زنگ خطری است که نباید بهسادگی از کنار آن گذشت. نیشابور در وضعیت هشدار قرمز قرار دارد و هر ساعت تأخیر در اتخاذ تصمیمات سختگیرانه برای مدیریت آب، به معنای از دست رفتن قطعیِ بخشی دیگر از خاک این سرزمین است.
نیشابور بیش از هر زمان دیگری به مدیریت بحران نیاز دارد، نه برای درمان، بلکه برای جلوگیری از فاجعهای بزرگتر که میتواند هویت و بقای این شهر تاریخی را با مخاطره جدی مواجه کند. امروز، نیشابور بیش از هر زمان دیگری نیازمند نگاهی علمی، صادقانه و قاطع در حوزه آب است؛ چرا که زمین، در حال ارسال پیام نهایی خود است.
انتهای پیام
