لیقا سعادت در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه ترس از اشتباه کردن یکی از رفتارهایی است که ممکن است بهتدریج در کودکان شکل بگیرد و بر یادگیری، روابط اجتماعی، تصمیمگیری و حتی میزان خلاقیت آنان تأثیر بگذارد، افزود: کودکی که اشتباه را معادل شکست میداند، ممکن است به دلیل ترس از سرزنش شدن، از دست دادن تأیید و محبت دیگران یا ترسو، ضعیف و نادان قلمداد شدن، از انجام بسیاری از فعالیتها خودداری کند.
وی با اشاره به اینکه تجربههای دوران کودکی و نوع واکنش بزرگسالان به اشتباهات کودک در شکلگیری این ترس نقش مهمی دارد، اظهار کرد: والدین با رفتارهایی مانند مقایسه کردن کودک با دیگران، تنبیه یا تحقیر، داشتن انتظارات کمالگرایانه و تأکید بیش از حد بر نمره و نتیجه میتوانند باعث شوند کودک بهتدریج باور کند که «اشتباه کردن بد است».
وی افزود: با کاهش اعتمادبهنفس کودک و ترس از تنبیه، ممکن است رفتارهای او محدود شود و در نتیجه خلاقیت و جرأت تجربه کردن در کودک کاهش پیدا کند.
این روانشناس با تأکید بر نقش مهم والدین در تشدید یا کاهش ترس کودک از اشتباه و شکست، گفت: سرزنش، تنبیه، مقایسه کودک با دیگران، انتقاد مداوم و انتظار بیش از حد برای بینقص بودن میتواند ترس از اشتباه را در کودک افزایش داده و اعتمادبهنفس او را تضعیف کند.
وی ادامه داد: در مقابل، والدین آگاه که اشتباه را بخشی طبیعی از فرایند یادگیری میدانند، کودک را به دلیل تلاش و پیشرفت تشویق میکنند، با آرامش درباره اشتباهات با او گفتوگو کرده و فرصت جبران و تجربه دوباره را در اختیارش قرار میدهند.
وی تأکید کرد: کودک باید یاد بگیرد که اشتباه کردن به معنای ناتوانی یا شکستخورده بودن نیست، بلکه فرصتی برای یادگیری، رشد و کسب تجربه است.
این روانشناس درباره تأثیر مقایسه کودک با دیگران و توقعات بیش از حد والدین، اظهار کرد: اگر والدین کودک را مرتباً با دیگران مقایسه کنند یا از او انتظار داشته باشند که همیشه کامل و بینقص باشد، کودک شرطی میشود که ارزشمندی او به موفقیت و بینقص بودنش وابسته است.
وی افزود: در چنین شرایطی، کودک از اشتباه کردن و شکست خوردن میترسد و ممکن است برای جلوگیری از انتقاد یا سرزنش، رفتارهای خاص و کمالگرایانه نشان دهد.
سعادت ادامه داد: این کودک به دلیل ترس ممکن است از انجام کارها و رفتارهای جدید خودداری کند، بیشتر اوقات دچار استرس و نگرانی باشد و در صورت اشتباه، احساس شرمندگی و ناکافی بودن داشته باشد.
این روانشناس با بیان اینکه والدین باید متناسب با شناختی که از کودک دارند و در حد توان و شخصیت او از وی انتظار داشته باشند، گفت: به هر دلیلی اگر کودک اشتباه کرد، بهتر است والدین آرام و حمایتگر باشند و به جای سرزنش یا تحقیر، به کودک کمک کنند اشتباه خود را بپذیرد و درباره آن با او صحبت کنند و بر نتیجهای که از این اشتباه یاد گرفته است، تمرکز داشته باشند.
وی افزود: باید به کودک تفهیم شود که اشتباه کردن بخش طبیعی فرایند یادگیری است و ارزش و توانایی او را زیر سؤال نمیبرد. فرصت دوباره برای امتحان کردن نیز باعث تقویت اعتمادبهنفس و افزایش جرأت کودک برای تجربه کردن رفتارهای جدید و شاید خلاقانه میشود.
این روانشناس در پاسخ به اینکه آیا باید به کودکان اجازه داد اشتباه کنند و از اشتباهات خود یاد بگیرند، اظهار کرد: اشتباه رفتاری کودکان به شدت عواقب آن بستگی دارد، برخی رفتارها که باعث به خطر افتادن جان و مال میشوند، ارزش امتحان کردن ندارند و کودک باید بهطور کامل آموزش ببیند که آنها را انجام ندهد.
وی با اشاره به نمونهای مانند دست زدن به سیم برق، گفت: چنین رفتاری ممکن است جان کودک را به خطر بیندازد و اصلاً جبرانپذیر نباشد.
او ادامه داد: در مقابل، رفتارهایی که متناسب با توالی رشد کودک اتفاق میافتند و حالت آزمایش و خطا دارند و باعث افزایش تجربه و رشد کودک میشوند، نیازمند صبوری والدین هستند.
این روانشناس تأکید کرد: والدین نباید همیشه قبل از کودک مشکل را حل کنند یا از هر اشتباهی جلوگیری کنند. بهتر است وقتی کودک اشتباه میکند، والدین ابتدا آرامش خود را حفظ کنند و به جای سرزنش از او بپرسند «فکر میکنی چه چیزی باعث این اتفاق شد؟» و سپس به او کمک کنند راه بهتری برای انجام آن کار پیدا کند.
سعادت افزود: کودک همچنین باید فرصت دوباره برای امتحان کردن داشته باشد و هر راهحلی نیز بهتر است با کمک خود کودک انجام گیرد. والدین باید اجازه دهند کودک پیامدهای طبیعی و قابلتحمل انتخابهای خود را تجربه کند و از آنها درس بگیرد.
این روانشناس درباره پیامدهای ترس از اشتباه کردن در روابط اجتماعی، یادگیری و تصمیمگیری کودک گفت: این ترس میتواند کودک را از برقراری ارتباط با دیگران، مشارکت در فعالیتهای گروهی و بیان نظرهایش بازدارد.ترس از اشتباه در فرایند یادگیری نیز باعث میشود کودک از پرسیدن سؤال، تجربه کردن و پذیرفتن چالشهای جدید خودداری کند و در نتیجه فرصت رشد و یادگیری را از دست بدهد.
وی ادامه داد: همچنین ممکن است کودک در تصمیمگیری بیش از حد مردد شود، به دیگران وابسته بماند یا از انتخاب کردن اجتناب کند.
این روانشناس تأکید کرد: ایجاد محیطی امن و حمایتگر که در آن اشتباه کردن بخشی طبیعی از یادگیری تلقی شود، به کاهش این ترس و افزایش اعتمادبهنفس کودک کمک میکند.
والدین و معلمان چگونه ترس از اشتباه را کاهش دهند؟
وی با بیان اینکه والدین و معلمان میتوانند با ایجاد محیطی امن و بدون ترس از قضاوت، به کودک یاد بدهند که اشتباه کردن بخش طبیعی مسیر یادگیری است، اظهار کرد: یکی از مهمترین روشها این است که به جای سرزنش کودک به خاطر اشتباه، فرایند تلاش، پشتکار و پیشرفت او مورد توجه و تشویق قرار گیرد.
این روانشناس افزود: بزرگسالان همچنین میتوانند درباره اشتباهات خودشان با کودک صحبت کنند و نشان دهند که همه انسانها اشتباه میکنند و میتوان از هر اشتباه نکتهای یاد گرفت.
وی ادامه داد: دادن فرصت برای تلاش دوباره، اصلاح اشتباه، پرسیدن سؤال و تجربه کردن نیز بسیار مهم است. بهتر است به جای جملاتی مانند «چرا اینقدر بیدقت بودی؟» از جملاتی مانند «اشکالی ندارد، بیایید ببینیم چه چیزی میتوانیم از این اشتباه یاد بگیریم» استفاده شود.
سعادت خاطرنشان کرد: در چنین فضایی، کودک بهتدریج یاد میگیرد که اشتباه نشانه ناتوانی نیست، بلکه فرصتی برای یادگیری، رشد و بهتر شدن است.
انتهای پیام
